Кіріспе

1399–1950 жылдар аралығында Майсур патшалығын билеген бұрынғы әулет. Уадиярлар әулеті (бұрын Водейер немесе Одейер деп те аталатын) (одеяру), сондай-ақ Майсурдың Уадиярлары деп белгілі, Майсур қаласында негізделген Урс тайпасынан шыққан Майсурдың бұрынғы патшаларының ортағасырлық/жаңа заманғы Оңтүстік Үндістан индуисттік патшалық отбасы. Майсурдың махараджалары ретінде Уадиярлар 1300 жылдардың соңынан бастап 1950 жылға дейін Майсур патшалығын басқарды. Уадияр әулеті мен Урс тайпасының мүшелері өздерінің бауырлары, туыстары, немере інілері немесе алыс туыстары үшін диван ретінде патшалық кеңесшілері болды. 1766 мен 1799 жылдар аралығында, Хайдар Әли мен Типу Сұлтан патшалыққа үстемдік еткен кезде, Уадияр билеушілері махараджалар ретінде тек атағымен ғана болды, нақты биліктері болған жоқ. 1799 жылы Типу Сұлтанның өлім жазасын алғаннан кейін, сол кезде Үндістанды басқарған Ұлыбритания патшалығы Уадиярларға қарасты патшалықты қайтару үшін тәуелділік шартын жасады. Үндістанның тәуелсіздік алғаннан кейін, биліктегі Махараджа Джаячамараджа Уадияр патшалықты жаңадан құрылған Үндістан Доминионына өткізді.

Атауы

Каннада тілінде жалпы есім odeyaru (ಒಡೆಯರು; ағылшын тілінде wodeyar немесе wadiyar) – odeya (ಒಡೆಯ) сөзінің көпше түрі, ол "ие", "әмір" немесе "иелік" деген мағынаны білдіреді. Майсурдың алғашқы полигар және раджасы Ядурая осы терминді өзінің титулдық есімі ретінде қабылдады. Каннада тілінде жалпы есім arasa (ಅರಸ; ағылшын тілінде urs немесе ursu; көпше түрі ursus) – "билеуші" немесе "патша" дегенді білдіреді. Вадияр әулетінің мүшелері Урс руынан шыққан; олар рухтың жаңадан тууы немесе мұрагерлік арқылы Вадияр атағын және олардың жақын туыстарын алады, соңғы рет бұл 2015 жылы Вадияр әулетінің қазіргі басшысы Ядувир Вадияр тағына отырғанда болды.

Тарих

Уадиярлар өздерін Ядувамша, яғни Кришна құдайының ұрпақтары деп санайды. Аңыз бойынша, олар Дваракадан келген. Дегенмен, П. В. Нанжарадж Урс, Шям Прасад, Нобухиро Ота, Дэвид Лиминг және Ая Икегаме сияқты тарихшылар Вадиярлардың жергілікті феодалдар болғанын, ал кейіннен Пұраникалық тегін мәлімдеп, өздерін аңызға толы Ай әулетінің, яғни Ядавтардың тікелей ұрпақтары етіп көрсеткенін айтады.

Васалдық феодалдылық

Вадьяр әулеті 1399 жылы Ядурая гарнизон басшысы (полейгар) Майсур және оның төңіректегі аймақтардың префекті болып тағайындалғанда, оның үстеме билеушісі Виджаянагара империясының Харихара II-сі болды. Осымен Ядурая Раджа атағын және құрметті Вадияр тегін алды. Ол және оның ұрпақтары 1553 жылға дейін Виджаянагара империясының қарауындағы раджалар ретінде Майсур феодалдық билігін жүзеге асырды.

Тәуелсіз патшалық

Виджаянагара империясы 1565 жылы күйреп кетті. Империя құлағаннан кейін Майсур тәуелсіз мемлекетке айналды, алғашқы тәуелсіз патша – Ядураяның шөбересінің шөбересі Тимараджа Водейяр II болды. Тіммараджаның туысы, патша Водейяр I мемлекеттің шекарасын кеңейтті. 1610 жылы ол астананы Майсурдан Кавери өзенінің жанындағы Шрирангапаттаға көшірді, бұл әскери шабуылдардан стратегиялық қорғаныс қамтамасыз етті. Патша Вадияның туысы және кейінгі ұрпағы Кантирава Нарасаража I мемлекеттің шекарасын қазіргі Тамил Надудағы Тричиге дейін кеңейтті. Мемлекет Кантираваның немересі Девараджа Водейяр II билігінде өркендеп, 18 бөлімге (хавади деп аталады) бөліп, мемлекеттік басқару жүйесін реформалады; сондай-ақ, салық салудың тұрақты жүйесін енгізді.

Сұлтандық

1760 жылдан 1799 жылға дейін Вадияр әулетінің билігі көбінесе формалды болды, ал нақты билік бас қолбасшы және кейіннен өзін сұлтан деп жариялаған Хайдер Әли мен оның ұлы және мұрагері Типудың қолында бекінді. Срирангапаттанадан сұлтандыққа билік еткен олар патшалықты белсенді түрде кеңейтті.

Тәуелсіз патшалық қосалқы одақта

1799 жылы Төртінші англо-Майсур соғысы кезінде Шрирангапаттана шайқасының соңында Типу Сұлтанның шейіт болғанынан кейін, Британ тажы Вадиярларды субсидиялық келісім арқылы таққа қайтарды, бұл келісім бойынша жыл сайынғы жалақы төленуі тиіс болды. Елорда Майсурға қайта көшірілді. Соңғы Вадияр патшасы IX Чамараджа Вадиярдың ұлы, төрт жасар Кришнараджа III Майсур махаражасы болып жарияланды. 1831 жылы Махаража Кришнараджа Вадияр III-нің төлемдерді төлемеуіне байланысты негізсіз айыптаумен патшалық 1831 жылдан 1881 жылға дейін Майсур комиссиясының басқаруына берілді. Марк Кьюббон мен Л. Б. Боуринг сол кезеңдегі белгілі комиссарлардың қатарында болды. 1868 жылы Кришнараджа III Вадиярдың қайтыс болуынан кейін, оның бес жасар асырап алған ұлы Ювараджа Чамараджа Вадияр X тақ мұрагері атанды. 1881 жылы ол толыққандық жасқа келгенде, Британ Парламенті билікті Вадиярларға қайтадан жүктеді. Махараджа өздерінің патшалық есімінің ағылшынша жазылуын Водейардан Вадиярға өзгертті және Бахадур атағын алды. Ол Майсур өкілдік жиналысын құрды; Үндістанда алғаш рет Майсурде демократиялық тәжірибелер жүргізілді. X Чамараджа Вадиярдың ұлы және мұрагері IV Махараджа Кришнараджа Вадияр қасиетті патша (раджарши) ретінде зор даңққа ие болды, ал оның патшалығы Махатма Ганди тарапынан Рамараджа деп аталып, Рама Иесі билеген идеалды патшалықпен теңестірілді. Кришнараджа Вадияр IV-нің немересі, мұрагері және Вадияр әулетінің соңғы патшасы Джаячамараджендра Вадияр 1940 жылдан 1950 жылға дейін билік етті. 1947 жылы Үндістанның британ тажынан тәуелсіздік алғаннан кейін, Джаячамараджендра Вадияр өз патшалығын Үндістанның жаңа уақытша доминионына өткізді, бірақ 1950 жылы Үндістан Республика болғанға дейін Махараджа лауазымын сақтап қалды.

Патшалықтың таралуы

1950 жылдан 1956 жылға дейін ол қайта аталған Майсур штатының раджапрамухы болды. 1956 жылы Үндістан штаттары тілдік принцип бойынша қайта ұйымдастырылғаннан кейін, ол біріктірілген Майсур штатының (қазіргі Карнатака штаты) губернаторы болып тағайындалды және 1964 жылға дейін бұл қызметті атқарды. Одан кейін ол екі жылға Мадрасқа (қазіргі Тамил Наду) губернатор болып тағайындалды. Үндістан Конституциясы 1971 жылға дейін оны Майсур махараджасы деп мойындады, содан кейін Индира Ганди басшылығымен махараджалардың титулдары мен жеке қаражаттары Үндістан үкіметі тарапынан жойылды. Махараджа 1974 жылы қайтыс болды. Оның жалғыз ұлы Шрикантадатта Нарасимхараджа Вадияр отбасының басшысы болды; ол Үндістан Парламентінің депутаты болды. 2013 жылы Шрикантадатта Вадиярдың қайтысынан кейін оның жесірі Деви Прамода Вадияр 2015 жылы Майсур махараджасы және отбасы басшысы етіп тағайындалған Ядувир Вадиярды асырап алды.

Тұрғын үйлер

Майсур сарайы Вадиярлар әулетінің тарихында көп бөлігін ресми резиденциясы болып келген. Ұзақ уақытқа дейін Шрирангапаттана да Вадиярлардың ордасы болды. 1900 жылдардың басында Бангалорда маңызды инфрақұрылымдық дамулар орын алып, Вадиярлар Бангалор сарайында екінші резиденцияға ие болды.

Аламэламаның қарғысы

Виджаянагара империясының құлдырауымен, 1610 жылы Раджа Вадьяр Тирумаладан, сол жердегі Виджаянагараның вице-королінен Шрирангапаттана бекінісін басып алды. Тирумала екі әйелімен бірге жақын маңдағы Талакаду қаласына көшіп кеткені айтылады. Осы шамада Тирумала өлімге әкеп соқтыратын ауруға шалдықты, жағдайы нашарлап, көз жұмды. Оның әйелдерінің бірі Аламаламма болды, ол Ранганатханың жұбайы, атақты Ади Ранга ғибадатханасының құдайы Ранганайакиге берілген адал құлшын. Аламаламманың көптеген әшекейлері болды, оның ішінде үлкен інжумен әшекейленген әдемі мұрын сақинасы да бар еді. Жесір болғандықтан, әдет-ғұрып бойынша ол әшекей киюге тиіс емес еді. Ол әшекейлерін Ранганайаки ғибадатханасына жиі беретін. Әр сейсенбі және жұма күндері Ранганайакидің сүреті әшекейлермен безендіріліп, қалған аптаға Аламаламманың сенімді сақтауына қайтарылатын. Бірде ғибадатхана патшаның сақшыларынан, әдеттегідей, Аламаламмадан әшекейлерді әкелуді сұрады. Патшаның бас сарай хатшысы Раманат Молахалли бастаған патшаның елшілері келгенде, ол қорқып қалған сияқты. Патшаның ықтимал ашуынан қашу үшін, ол Кавери өзеніне қарап тұрған тік жардан құламаға секіріп, өлімге бармас бұрын: "Талакаду шөлге айналсын, Маланги құдырлы айналсын, ал Майсур патшалары мәңгілікке бала тумасын!" – деп қарғыс айтты (каннада тілінде: ತಲಕಾಡು ಮರಳಾಗಲಿ, ಮಾಲಂಗಿ ಮಡುವಾಗಲಿ, ಮೈಸೂರು ದೊರೆಗಳಿಗೆ ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲದೆ ಹೋಗಲಿ; транслитерациясы: talakāḍu maral̤āgali, mālaṃgi maḍuvāgali, maisūru dŏrĕgal̤igĕ makkal̤illadĕ hogali).

Аламэламманың мүсіні

Патша осы апат туралы естігенде өкініш сезіміне бөленіп, Алaмеламаның алтыннан мүсінін жасатып, сарайға орнатып, оған құдайша табынды. Бүгінгі күнге дейін сол мүсінді Майсур сарайында табуға болады. Патшаның жалғыз тірі қалған ұлы Нарасараджа Вадияр қайтыс болды (халық арасында бұл қарғыс салдарынан болды деп есептеледі). Сарайдағы Дасара мерекесі Наваратри кешінде Алaмеламаға арналған ресми дұғамен аяқталады. Әрі қызықтысы, Алaмелама ғибадатханасы оның заңды мұрагерлерінің күтімінде. Таңқаларлығы, осы дін қызметкерлері / күтімшілер де Вадиярларға тигендей, сол қарғысқа ұшырап, осы үлгіде зардап шегуде.

Талакаду мен Маланги

Талакаду мен Маланги – Кавери өзенінің жағасында, Тирумакудалу Нарасипураға жақын орналасқан екі шағын қала. Қазіргі таңда Талакадудың көп бөлігі құмға көмілген, ал Маланги ауылы айналмалы тоқтардың әсерінен баяу эрозияға ұшырап жатыр. Талакадудағы храмдар құмның үлкен аумағында жатыр және 12 жыл сайын қазылып, ашыққа шығарылады. Ал Малангиде өзен ең терең. Бұл құбылыстар 1610 жылы Аламеламаның қарғысынан кейін ғана пайда болды ма, әлде бұрыннан бар ма – бұл болжау мәселесі.

Ядураядан тікелей шыққан

Раджа Ядурая Мейсур патшалығының негізін қалаушы билеушісі ретінде тарихқа енген. Он алтыншы махараджа Кришнараджа Водейяр I – Раджа Ядураяның соңғы тікелей еркек ұрпағы болды. Бірақ Кришнараджа Водейяр I-нің мұрагері оның асырап алған ұлы, Анканахалли Урс әулетінен шыққан Махараджа Чамараджа Водейяр VII еді. Одан кейін патшалық билік Чамраджа Водейяр III-нің екінші қызы Раджакумари Чиккадевидің Беттада Коте Урс әулетімен байланысты ұрпақтарына көшті.

Беттада Коте (Төбелік форт) Урс филиалы

Беттада Коте Урс – Майсур патшалығындағы ірі ягирлердің бірі болған. 22-ші билеуші Махараджа Чамараджа Водейяр VIII қайтыс болғаннан кейін, оның жесір анасы Махарани Лакшми Деви Беттада Коте Урс әулетінен Чамараджа Водейяр IX-ты мұрагер етіп алды, және осы әулет бүгінгі күнге дейін сақталып келеді.

Үлестер

Вадиярлар көркем өнерді қолдаушылар болды және көптеген белгілі музыканттардың, жазушылардың және суретшілердің өркендеуіне жағдай жасады. Олардың музыка мен әдебиетке қосқан үлесі Маисур қаласын Карнатаканың мәдени орталығына айналдырды.