Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1399–1950 жылдар аралығында Майсур патшалығын билеген бұрынғы әулет. Уадиярлар әулеті (бұрын Водейер немесе Одейер деп те аталатын) (одеяру), сондай-ақ Майсурдың Уадиярлары деп белгілі, Майсур қаласында негізделген Урс тайпасынан шыққан Майсурдың бұрынғы патшаларының ортағасырлық/жаңа заманғы Оңтүстік Үндістан индуисттік патшалық отбасы. Майсурдың махараджалары ретінде Уадиярлар 1300 жылдардың соңынан бастап 1950 жылға дейін Майсур патшалығын басқарды. Уадияр әулеті мен Урс тайпасының мүшелері өздерінің бауырлары, туыстары, немере інілері немесе алыс туыстары үшін диван ретінде патшалық кеңесшілері болды. 1766 мен 1799 жылдар аралығында, Хайдар Әли мен Типу Сұлтан патшалыққа үстемдік еткен кезде, Уадияр билеушілері махараджалар ретінде тек атағымен ғана болды, нақты биліктері болған жоқ. 1799 жылы Типу Сұлтанның өлім жазасын алғаннан кейін, сол кезде Үндістанды басқарған Ұлыбритания патшалығы Уадиярларға қарасты патшалықты қайтару үшін тәуелділік шартын жасады. Үндістанның тәуелсіздік алғаннан кейін, биліктегі Махараджа Джаячамараджа Уадияр патшалықты жаңадан құрылған Үндістан Доминионына өткізді.
Former dynasty that ruled the Kingdom of Mysore from 1399–1950. The Wadiyar dynasty (formerly spelt Wodeyer or Odeyer) ( oḍeyaru), also referred to as the Wadiyars of Mysore, is a late medieval/early modern South Indian Hindu royal family of former kings of Mysore from the Urs clan originally based in Mysore city. As Maharajas of Mysore, the Wadiyars ruled the Kingdom of Mysore from the late 1300s until 1950. Members of the Wadiyar dynasty and the Urs clan have also been royal advisers as Diwans to their reigning siblings, cousins, nephews, or distant relatives. Between 1766 and 1799, when Hyder Ali and Tipu dictated the kingdom, the Wadiyar rulers as maharajas were largely nominal without any actual powers. After Tipu's execution in 1799, the British Crown which was ruling India at that time restored the kingdom back to the Wadiyars under a subsidiary alliance. After India's independence from the Crown, the ruling Maharaja Jayachamaraja Wadiyar ceded the kingdom into the newly formed Dominion of India.
Атауы
Каннада тілінде жалпы есім odeyaru (ಒಡೆಯರು; ағылшын тілінде wodeyar немесе wadiyar) – odeya (ಒಡೆಯ) сөзінің көпше түрі, ол "ие", "әмір" немесе "иелік" деген мағынаны білдіреді. Майсурдың алғашқы полигар және раджасы Ядурая осы терминді өзінің титулдық есімі ретінде қабылдады. Каннада тілінде жалпы есім arasa (ಅರಸ; ағылшын тілінде urs немесе ursu; көпше түрі ursus) – "билеуші" немесе "патша" дегенді білдіреді. Вадияр әулетінің мүшелері Урс руынан шыққан; олар рухтың жаңадан тууы немесе мұрагерлік арқылы Вадияр атағын және олардың жақын туыстарын алады, соңғы рет бұл 2015 жылы Вадияр әулетінің қазіргі басшысы Ядувир Вадияр тағына отырғанда болды.
In Kannada, the common noun odeyaru (ಒಡೆಯರು; anglicised wodeyar or wadiyar) is the plural form of the singular odeya (ಒಡೆಯ) which means lord or lordship. The first poleygar and raja of Mysore, Yaduraya, assumed the term as his titular proper noun. In Kannada, the common noun arasa (ಅರಸ; anglicised urs or ursu; anglicised plural ursus) means ruler or king. Members of the Wadiyar dynasty hail from the Urs clan;upon incarnation or by heredity, they assume the title Wadiyar and their immediate family therewith, the latest instance of its happening with the present head of the Wadiyar family Yaduveer Wadiyar upon coronation in 2015.
Тарих
Уадиярлар өздерін Ядувамша, яғни Кришна құдайының ұрпақтары деп санайды. Аңыз бойынша, олар Дваракадан келген. Дегенмен, П. В. Нанжарадж Урс, Шям Прасад, Нобухиро Ота, Дэвид Лиминг және Ая Икегаме сияқты тарихшылар Вадиярлардың жергілікті феодалдар болғанын, ал кейіннен Пұраникалық тегін мәлімдеп, өздерін аңызға толы Ай әулетінің, яғни Ядавтардың тікелей ұрпақтары етіп көрсеткенін айтады.
The Wadiyars claim descent from yaduvamsha,the deity Krishna. Legend has it that they arrived from Dvārakā. However, historians like P. V. Nanjaraj Urs, Shyam Prasad, Nobuhiro Ota, David Leeming, and Aya Ikegame instead suggest that the Wadiyars were local feudal lords who asserted Puranic ancestry to claim themselves as direct descendants of the legendary Lunar Dynasty, more of yadav origin of Chandravamsha.
Васалдық феодалдылық
Вадьяр әулеті 1399 жылы Ядурая гарнизон басшысы (полейгар) Майсур және оның төңіректегі аймақтардың префекті болып тағайындалғанда, оның үстеме билеушісі Виджаянагара империясының Харихара II-сі болды. Осымен Ядурая Раджа атағын және құрметті Вадияр тегін алды. Ол және оның ұрпақтары 1553 жылға дейін Виджаянагара империясының қарауындағы раджалар ретінде Майсур феодалдық билігін жүзеге асырды.
The Wadiyar dynasty started when Yaduraya, a garrison leader (poleygar), was made the prefect of Mysore and the surrounding regions his overlord Harihara II of the Vijayanagara Empire in 1399. With this, Yaduraya assumed the title Raja and the honorary surname Wadiyar. He and his successors ruled the fiefdom of Mysore as rajas under the vassalage of the Vijayanagara Empire until around 1553.
Тәуелсіз патшалық
Виджаянагара империясы 1565 жылы күйреп кетті. Империя құлағаннан кейін Майсур тәуелсіз мемлекетке айналды, алғашқы тәуелсіз патша – Ядураяның шөбересінің шөбересі Тимараджа Водейяр II болды. Тіммараджаның туысы, патша Водейяр I мемлекеттің шекарасын кеңейтті. 1610 жылы ол астананы Майсурдан Кавери өзенінің жанындағы Шрирангапаттаға көшірді, бұл әскери шабуылдардан стратегиялық қорғаныс қамтамасыз етті. Патша Вадияның туысы және кейінгі ұрпағы Кантирава Нарасаража I мемлекеттің шекарасын қазіргі Тамил Надудағы Тричиге дейін кеңейтті. Мемлекет Кантираваның немересі Девараджа Водейяр II билігінде өркендеп, 18 бөлімге (хавади деп аталады) бөліп, мемлекеттік басқару жүйесін реформалады; сондай-ақ, салық салудың тұрақты жүйесін енгізді.
The Vijayanagara Empire disintegrated in 1565. With the fall of the empire, Mysore became an independent kingdom, the first independent king being Timmaraja Wodeyar II, the great great great grandson of the founding ruler Yaduraya. Thimmaraja's nephew Raja Wodeyar I expanded the borders of the kingdom. In 1610, he moved the capital from Mysore to nearby island town of Srirangapattana on the river Kaveri, which provided strategic protection against military attacks. Raja Wadiya's cousin and successor down the line Kanthirava Narasaraja I expanded the frontiers of the kingdom to Trichy in present day Tamil Nadu. The kingdom reached its peak under Kanthirava's grand nephew Devaraja Wodeyar II, who reformed the administration of the kingdom by dividing it into 18 departments (called chavadis); he also introduced a coherent system of taxation.
Сұлтандық
1760 жылдан 1799 жылға дейін Вадияр әулетінің билігі көбінесе формалды болды, ал нақты билік бас қолбасшы және кейіннен өзін сұлтан деп жариялаған Хайдер Әли мен оның ұлы және мұрагері Типудың қолында бекінді. Срирангапаттанадан сұлтандыққа билік еткен олар патшалықты белсенді түрде кеңейтті.
From 1760 to 1799, the rule of the Wadiyar dynasty was essentially nominal, with real power firmly in the hands of the Commander in chief and later self proclaimed sultan, Hyder Ali, and his son and successor Tipu. The two, ruling the sultanate from Srirangapattana, expanded the kingdom aggressively.
Тәуелсіз патшалық қосалқы одақта
1799 жылы Төртінші англо-Майсур соғысы кезінде Шрирангапаттана шайқасының соңында Типу Сұлтанның шейіт болғанынан кейін, Британ тажы Вадиярларды субсидиялық келісім арқылы таққа қайтарды, бұл келісім бойынша жыл сайынғы жалақы төленуі тиіс болды. Елорда Майсурға қайта көшірілді. Соңғы Вадияр патшасы IX Чамараджа Вадиярдың ұлы, төрт жасар Кришнараджа III Майсур махаражасы болып жарияланды. 1831 жылы Махаража Кришнараджа Вадияр III-нің төлемдерді төлемеуіне байланысты негізсіз айыптаумен патшалық 1831 жылдан 1881 жылға дейін Майсур комиссиясының басқаруына берілді. Марк Кьюббон мен Л. Б. Боуринг сол кезеңдегі белгілі комиссарлардың қатарында болды. 1868 жылы Кришнараджа III Вадиярдың қайтыс болуынан кейін, оның бес жасар асырап алған ұлы Ювараджа Чамараджа Вадияр X тақ мұрагері атанды. 1881 жылы ол толыққандық жасқа келгенде, Британ Парламенті билікті Вадиярларға қайтадан жүктеді. Махараджа өздерінің патшалық есімінің ағылшынша жазылуын Водейардан Вадиярға өзгертті және Бахадур атағын алды. Ол Майсур өкілдік жиналысын құрды; Үндістанда алғаш рет Майсурде демократиялық тәжірибелер жүргізілді. X Чамараджа Вадиярдың ұлы және мұрагері IV Махараджа Кришнараджа Вадияр қасиетті патша (раджарши) ретінде зор даңққа ие болды, ал оның патшалығы Махатма Ганди тарапынан Рамараджа деп аталып, Рама Иесі билеген идеалды патшалықпен теңестірілді. Кришнараджа Вадияр IV-нің немересі, мұрагері және Вадияр әулетінің соңғы патшасы Джаячамараджендра Вадияр 1940 жылдан 1950 жылға дейін билік етті. 1947 жылы Үндістанның британ тажынан тәуелсіздік алғаннан кейін, Джаячамараджендра Вадияр өз патшалығын Үндістанның жаңа уақытша доминионына өткізді, бірақ 1950 жылы Үндістан Республика болғанға дейін Махараджа лауазымын сақтап қалды.
After Tipu Sultan's martyr at the end of the Battle of Srirangapattana during the Fourth Anglo Mysore War in 1799, the Crown restored the Kingdom to Wadiyars under a subsidiary alliance requiring an annual pay as subsidy to the Crown. The capital was moved back to Mysore. The four year old boy Krishnaraja Wadiyar III, son of the last Wadiyar king, Chamaraja Wadiyar IX, was anointed as the Maharaja of Mysore. In 1831, on a specious plea of non payment by Maharaja Krishnaraja Wadiyar III, the kingdom was placed under Mysore Commission that lasted from 1831 to 1881. Mark Cubbon and L. B. Bowring are among the well known commissioners of the period. In 1868, upon Krishnaraja Wadiyar III's demise, his five year old adopted son Yuvaraja Chamaraja Wadiyar X became the heir to the throne. When in 1881 he attained the age of majority, through an act of parliament, the British Parliament once again transferred power back to the Wadiyars. The maharaja changed the English spelling of their royal name from Wodeyar to Wadiyar and assumed the title Bahadur. He established the Mysore Representative Assembly; for the first time in India, democratic experiments were being conducted in Mysore. Chamaraja Wadiyar X's son and successor Maharaja Krishnaraja Wadiyar IV earned great fame as a saintly king (rajarishi), and his kingdom was hailed as Ramarajya by Mahatma Gandhi–as an ideal kingdom comparable to the one ruled by Lord Rama. Krishnaraja Wadiyar IV's nephew, successor, and the last reigning king of the Wadiyar dynasty, Jayachamarajendra Wadiyar, ruled from 1940 until 1950. Upon India's independence from the British crown in 1947, Jayachamarajendra Wadiyar ceded his kingdom into the new temporary Dominion of India but continued as Maharajah until India became a Republic in 1950.
Патшалықтың таралуы
1950 жылдан 1956 жылға дейін ол қайта аталған Майсур штатының раджапрамухы болды. 1956 жылы Үндістан штаттары тілдік принцип бойынша қайта ұйымдастырылғаннан кейін, ол біріктірілген Майсур штатының (қазіргі Карнатака штаты) губернаторы болып тағайындалды және 1964 жылға дейін бұл қызметті атқарды. Одан кейін ол екі жылға Мадрасқа (қазіргі Тамил Наду) губернатор болып тағайындалды. Үндістан Конституциясы 1971 жылға дейін оны Майсур махараджасы деп мойындады, содан кейін Индира Ганди басшылығымен махараджалардың титулдары мен жеке қаражаттары Үндістан үкіметі тарапынан жойылды. Махараджа 1974 жылы қайтыс болды. Оның жалғыз ұлы Шрикантадатта Нарасимхараджа Вадияр отбасының басшысы болды; ол Үндістан Парламентінің депутаты болды. 2013 жылы Шрикантадатта Вадиярдың қайтысынан кейін оның жесірі Деви Прамода Вадияр 2015 жылы Майсур махараджасы және отбасы басшысы етіп тағайындалған Ядувир Вадиярды асырап алды.
Jayachamarajendra Wadiyar became the rajapramukh of the renamed Mysore State from 1950 to 1956. After the reorganisation of Indian states on a linguistic basis in 1956, he was appointed Governor of the integrated Mysore State (present Karnataka State), a post which he held until 1964. He was then appointed Governor of Madras (now Tamil Nadu) for two years. The Indian Constitution continued to recognise him as the Maharajah of Mysore until 1971, when titles and privy purses of maharajas were abolished by the Government of India under Indira Gandhi. The maharajah died in 1974. His only son Srikantadatta Narasimharaja Wadiyar became the head of the family; he was a member of the Indian Parliament. Upon Srikantadatta Wadiyar's demise 2013, his widowed wife Devi Pramoda Wadiyar adopted Yaduveer Wadiyar, who was anointed as the maharaja of Mysore and the head of the family in 2015.
Тұрғын үйлер
Майсур сарайы Вадиярлар әулетінің тарихында көп бөлігін ресми резиденциясы болып келген. Ұзақ уақытқа дейін Шрирангапаттана да Вадиярлардың ордасы болды. 1900 жылдардың басында Бангалорда маңызды инфрақұрылымдық дамулар орын алып, Вадиярлар Бангалор сарайында екінші резиденцияға ие болды.
Mysore Palace has been the official residence of the Wadiyars for most of the family's recorded history. Briefly, Srirangapattana was also the seat of the Wadiyars. By the early 1900s, Bangalore had seen significant infrastructural development and had become a secondary residence for the Wadiyars at the Bangalore Palace.
Аламэламаның қарғысы
Виджаянагара империясының құлдырауымен, 1610 жылы Раджа Вадьяр Тирумаладан, сол жердегі Виджаянагараның вице-королінен Шрирангапаттана бекінісін басып алды. Тирумала екі әйелімен бірге жақын маңдағы Талакаду қаласына көшіп кеткені айтылады. Осы шамада Тирумала өлімге әкеп соқтыратын ауруға шалдықты, жағдайы нашарлап, көз жұмды. Оның әйелдерінің бірі Аламаламма болды, ол Ранганатханың жұбайы, атақты Ади Ранга ғибадатханасының құдайы Ранганайакиге берілген адал құлшын. Аламаламманың көптеген әшекейлері болды, оның ішінде үлкен інжумен әшекейленген әдемі мұрын сақинасы да бар еді. Жесір болғандықтан, әдет-ғұрып бойынша ол әшекей киюге тиіс емес еді. Ол әшекейлерін Ранганайаки ғибадатханасына жиі беретін. Әр сейсенбі және жұма күндері Ранганайакидің сүреті әшекейлермен безендіріліп, қалған аптаға Аламаламманың сенімді сақтауына қайтарылатын. Бірде ғибадатхана патшаның сақшыларынан, әдеттегідей, Аламаламмадан әшекейлерді әкелуді сұрады. Патшаның бас сарай хатшысы Раманат Молахалли бастаған патшаның елшілері келгенде, ол қорқып қалған сияқты. Патшаның ықтимал ашуынан қашу үшін, ол Кавери өзеніне қарап тұрған тік жардан құламаға секіріп, өлімге бармас бұрын: "Талакаду шөлге айналсын, Маланги құдырлы айналсын, ал Майсур патшалары мәңгілікке бала тумасын!" – деп қарғыс айтты (каннада тілінде: ತಲಕಾಡು ಮರಳಾಗಲಿ, ಮಾಲಂಗಿ ಮಡುವಾಗಲಿ, ಮೈಸೂರು ದೊರೆಗಳಿಗೆ ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲದೆ ಹೋಗಲಿ; транслитерациясы: talakāḍu maral̤āgali, mālaṃgi maḍuvāgali, maisūru dŏrĕgal̤igĕ makkal̤illadĕ hogali).
With a declining Vijayanagara Empire, in 1610 Raja Wadiyar conquered the fort of Srirangapattana from Tirumala, the Vijayanagara viceroy stationed there. Tirumala is said to have retired to the nearby town of Talakadu with his two wives. At about the same time, Tirumala suffered from a terminal disease; his condition deteriorated and he eventually died. One of his wives was Alamelamma, a staunch devotee of Ranganayaki, the consort of Lord Ranganatha, the presiding deity of the famous Adi Ranga temple in the island fortress of Srirangapatna. Alamelamma had a large amount of jewellery, including a fine nose ring studded with a large pearl. As a widow, customs forbade jewellery on her. She frequently lent the jewels to the temple of Ranganayaki. Every Tuesdays and Fridays, Ranaganayaki's idol would be decorated with the jewellery, returned to Alamelamma's safe custody for rest of the week. On one instance, the temple requested the king's soldiers to fetch the jewels from Alamelamma as has become a practice. An approaching king's emissaries, headed by Chief Courtier Ramanath Molahalli, seems to have scared her off. To escape an ill presumed imminent wrath of the king, she ran over to a cliff overlooking the Kaveri river into the whirlpool and cursed before plunging to her own death, "may Talakadu become a barren expanse of land, Malangi turn into a whirlpool, and may kings of Mysore never beget children to all eternity" (Kannada: ತಲಕಾಡು ಮರಳಾಗಲಿ, ಮಾಲಂಗಿ ಮಡುವಾಗಲಿ, ಮೈಸೂರು ದೊರೆಗಳಿಗೆ ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲದೆ ಹೋಗಲಿ; transliteration: talakāḍu maral̤āgali, mālaṃgi maḍuvāgali, maisūru dŏrĕgal̤igĕ makkal̤illadĕ hogali).
Аламэламманың мүсіні
Патша осы апат туралы естігенде өкініш сезіміне бөленіп, Алaмеламаның алтыннан мүсінін жасатып, сарайға орнатып, оған құдайша табынды. Бүгінгі күнге дейін сол мүсінді Майсур сарайында табуға болады. Патшаның жалғыз тірі қалған ұлы Нарасараджа Вадияр қайтыс болды (халық арасында бұл қарғыс салдарынан болды деп есептеледі). Сарайдағы Дасара мерекесі Наваратри кешінде Алaмеламаға арналған ресми дұғамен аяқталады. Әрі қызықтысы, Алaмелама ғибадатханасы оның заңды мұрагерлерінің күтімінде. Таңқаларлығы, осы дін қызметкерлері / күтімшілер де Вадиярларға тигендей, сол қарғысқа ұшырап, осы үлгіде зардап шегуде.
Learning of this accident, the king felt repentant and had an idol of Alamelamma made in gold, installed it in the palace, and worshipped it as a deity. To this day, the idol can be found in Mysore Palace. The king's only surviving son, Narasaraja Wadiyar, died (believed to be an effect of the curse in folklore). The Dasara festivities inside the palace end on the evening of Navarathri with a formal pooja to Alamelamma. Another interesting part of the story is that the Alamelamma temple is under the care of her legal heirs. Strangely, these priests/caretakers appear to be cursed by the same curse, following the same pattern afflicting the Wadiyars.
Талакаду мен Маланги
Талакаду мен Маланги – Кавери өзенінің жағасында, Тирумакудалу Нарасипураға жақын орналасқан екі шағын қала. Қазіргі таңда Талакадудың көп бөлігі құмға көмілген, ал Маланги ауылы айналмалы тоқтардың әсерінен баяу эрозияға ұшырап жатыр. Талакадудағы храмдар құмның үлкен аумағында жатыр және 12 жыл сайын қазылып, ашыққа шығарылады. Ал Малангиде өзен ең терең. Бұл құбылыстар 1610 жылы Аламеламаның қарғысынан кейін ғана пайда болды ма, әлде бұрыннан бар ма – бұл болжау мәселесі.
Talakadu and Malangi are two small towns near Tirumakudalu Narasipura on the banks of the Kaveri where the river takes a bend. To date, most parts of Talakadu lie under sand, and the village of Malangi is slowly eroding due to whirlpools. Talakadu's temples lie buried in a vast expanse of sand and are dug up and exposed every 12 years. At Malangi, on the other hand, the river is at its deepest. Whether these phenomena appeared only after Alamelamma's curse in 1610 is a matter of conjecture.
Ядураядан тікелей шыққан
Раджа Ядурая Мейсур патшалығының негізін қалаушы билеушісі ретінде тарихқа енген. Он алтыншы махараджа Кришнараджа Водейяр I – Раджа Ядураяның соңғы тікелей еркек ұрпағы болды. Бірақ Кришнараджа Водейяр I-нің мұрагері оның асырап алған ұлы, Анканахалли Урс әулетінен шыққан Махараджа Чамараджа Водейяр VII еді. Одан кейін патшалық билік Чамраджа Водейяр III-нің екінші қызы Раджакумари Чиккадевидің Беттада Коте Урс әулетімен байланысты ұрпақтарына көшті.
Raja Yaduraya is recorded as the founding ruler of the Kingdom of Mysore. The sixteenth maharaja Krishnaraja Wodeyar I was the last direct male lineage of Raja Yaduraja. However, Krishnaraja Wodeyar I's successor was his adopted son, Maharaja Chamaraja Wodeyar VII from the Ankanahalli Urs branch. After him, Maharaja Chamaraja Wodeyar III's second daughter Rajakumari Chikkadevi's family with the Bettada Kote Urs branch takes over the monarchy.
Беттада Коте (Төбелік форт) Урс филиалы
Беттада Коте Урс – Майсур патшалығындағы ірі ягирлердің бірі болған. 22-ші билеуші Махараджа Чамараджа Водейяр VIII қайтыс болғаннан кейін, оның жесір анасы Махарани Лакшми Деви Беттада Коте Урс әулетінен Чамараджа Водейяр IX-ты мұрагер етіп алды, және осы әулет бүгінгі күнге дейін сақталып келеді.
The Bettada Kote Urs was one of the larger jagirs, or feudal estates, in the Kingdom of Mysore. After the death of the 22nd ruler Maharaja Chamaraja Wodeyar VIII, his widowed queen mother Maharani Lakshmi Devi adopted Chamaraja Wodeyar IX of the Bettada Kote Urs branch which continues to date.
Үлестер
Вадиярлар көркем өнерді қолдаушылар болды және көптеген белгілі музыканттардың, жазушылардың және суретшілердің өркендеуіне жағдай жасады. Олардың музыка мен әдебиетке қосқан үлесі Маисур қаласын Карнатаканың мәдени орталығына айналдырды.
The Wadiyars were patrons of fine arts, fostering a number of famous musicians, writers and painters. Their contributions to music and literature has rendered the city of Mysore a cultural centre of Karnataka.