Кіріспе

Америкалық кәсіпкер (1803–1876)

Александр Терни Стюарт (12 қазан 1803 – 10 сәуір 1876) – Нью-Йоркке көшіп келіп, әлемдегі ең ірі және табысты құрғақ тауарлар дүкенінде көп миллиондық байлық жинаған американдық кәсіпкер. Стюарт Ирландияның Ульстер аймағындағы Лисберн қаласында дүниеге келді және 1823 жылы Нью-Йоркке бару үшін пресвитериандық пастор болу арманынан бас тартты. Ол қысқа мерзімге мұғалім болып жұмыс істеп, содан кейін Ирландияға қайтып, атасы оған мұра қалдырған ақшаны алып, Белфасттан төсек-жабдықтар мен кружево сатып алып, Нью-Йоркке оралып дүкен ашты. Стюарт бизнесте ерекше дағдыға ие болды және 1848 жылға қарай Чемберс және Рид көшелері арасында, Бродвейде үлкен мраморды дүкен салғызды, ол бизнесінің көтерме сауда бөліміне арналған еді. 1862 жылы ол Бродвей мен Төртінші авенюдің, сондай-ақ 9-шы және 10-шы көшелердің арасындағы бүкіл қалалық кварталды алып жатқан жаңа дүкен салғызды. Бұл сегіз қабатты ғимарат жоғары сапалы Нью-Йорк тұрғындарының қызығушылығын оятып, көптеген клиенттерді тартты. Айналағы қалалардан келген бай клиенттер сауда жасау үшін арнайы келді. Стюарт ақшасының көп бөлігін көтерме сауда арқылы және әсіресе Нью-Йорк қаласындағы жылжымайтын мүліктерден тапты. Ол компанияның басқа елдерде филиалдарын ашып, бірнеше диірмендер мен фабрикалардың иесі болды. Оның 1863 жылғы жылдық табысы 1 843 637 АҚШ долларына тең болды (1863 жылғы 1 843 637 АҚШ долларының қазіргі шамамен миллион долларға эквивалентті сомасы). Оның кәсіпкерлік табысы 2007 жылы оны тарихтағы ең бай жиырма адамның бірі деп есептеуге мүмкіндік берді, ал 2012 жылы оның байлығы шамамен 90 миллиард АҚШ долларына бағаланды.

Алғашқы жылдар

Александр Терни Стюарт 1803 жылғы 12 қазанда Ирландияның Лисберн қаласында шотландтық протестант ата-анасының отбасында дүниеге келді. Стюарт туғаннан кейін үш апта өткен соң, оның шаруа әкесі туберкулезден қайтыс болды. Шамамен екі жылдан кейін Стюарттың анасы қайтадан үйленіп, жаңа күйеуімен бірге Америкаға кетіп, Стюартты әкесінің әкесі, Джон Торни тәрбиелеуге қалдырды. Торни жалғыз немересінің Ирландия шіркеуінде пастор болуын қалады. Жеті жасында Стюарт ауыл мектебіне, ал 1814 жылы Нейлидің ағылшын академиясына оқуға түсті. 1816 жылы әкесінің әкесі қайтыс болғаннан кейін, оны ирланд квакері Томас Лэмб үйіне әкелді. Белфаст академиялық институтында білімін аяқтағаннан кейін ол Нью-Йорктегі анасына хат жазды. Он бес жастағы Стюарт сол жерге көшуге ниеттеніп, Лэмб оны Белфастта азық-түлік дүкенінде жұмыс істеуге және бизнес тәжірибесін жинауға көндірді. Бірақ жұмыстан тез жалыққан Стюарт 1818 жылдың көктемінде қаптарын жинап, қапшықшы болып тапқан 500 долларымен Нью-Йоркке кетті. Алты апта теңізде болғаннан кейін Стюарт анасының үйіне жетті. Ол Рузвельт көшесіндегі бай жастарға арналған Исаак Н. Брэгг академиясында жылына 300 долларлық мұғалім болып жұмыс істеді және преподобный Эдвард Митчелл басқаратын епископтық шіркеуге қосылды. Сол жерде ол болашақ әйелі Корнелия Митчелл Клинчпен танысты, ол Сюзанна Банкер мен Джеймс Клинчтің қызы, бай кеме жабдықтары саудагері. Корнелияның ағасы Чарльз П. Клинч (1797–1880) Нью-Йорк портының коллекторының міндетін атқарды.

А. Т. Стюарт & Co.

Тарихшылар Стюарттың 1818-1822 жылдар аралығындағы өмірі туралы көп білмейді, бірақ ол атасының 5 000 – 10 000 АҚШ долларына бағаланған мұрасын алғаннан кейін Ирландияға оралды. Стюартқа қатысты өсиетте былай делінген: «Мен сүйікті немерем АЛЕКСАНДРге барлық қалған мүлкімді, үйлерімді, жерлерімді, оларға тиесілі заттарын, мал-мүлік, егіндіктер мен барлық жылжымалы мүлікті мұра етіп қалдырамын. Ол үшін жасалған мүлік сатудан түскен ақшамен менің немерем, атап айтқанда, АЛЕКСАНДЕР Т. СТЬЮАРТ, әжесіне, МАРТА СТЬЮАРТқа, оның өмір бойы жылына үш гинеядан тұратын жылдық төлем жасасын. 1823 жылы Нью-Йоркке оралғаннан кейін Стюарт 16 қазанда Корнелияға үйленді. Үйленер алдында Стюарт өзінің алғашқы дүкенін 283 Бродвейде ашты, ол мұрасынан және ұстаздықтан алған табысынан сатып алынған ирланд маталарын және үй ішіндегі каликоларды сатады. Дүкен 1823 жылдың 1 қыркүйегінде, Сити-холл паркіне қарама-қарсы, Чемберс-стриттің солтүстігінде, Бродвейдің қарама-қарсы жағында, оның кейін Мәрмәр сарайы тұрған жерде ашылды. Жылдық арендаға 375 доллардан алынатын бұл ғимараттың ені 12,5 фут, тереңдігі 30 фут, қазіргі өлшемдерге қарағанда кішкентай, бірақ 19 ғасырдағы орташа өлшем. Бизнеске арналған үлкен алдыңғы бөлім Стюарттың тұрғын үйі ретінде қызмет еткен кішігірім артқы бөлімнен жұқа қабырғамен бөлінді. Перл-стритте орналасқан басқа құрғақ тауарлардың бәсекелестерінен айырмашылығы, Стюарт өзінің дүкенін Бродвейдің батысына бірнеше блокқа орналастырды. Ол клиенттер ең жақсы бағаны оңай таба алатын тауарларды сатып алу үшін саяхаттайтынына сенді, табыстың кілті дүкеннің қайда орналасқаны емес, «конкуренттерді төмен бағаға сату үшін көтерме сауданы алу» екенін айтты. Дүкенді алғаш ашқан кезде Стюарт өз орнын жарнамалау үшін дүкеннің алдындағы жаяужол бойына тауарға толы жәшіктерді орналастырды. Стюарт «дүкен алдындағы бұзылған тәртіп пен толқындар бизнесті жарнамалады» деп мәлімдеді. Ол бөлшек сауда саласының жетекшісіне көтерілген кезде, Стюарт өзінің дүкенінің бірде-бір жеріне белгілерді орнатпады және 1831 жылдың 13 мамырына дейін ешқандай жарнама қолданбады. Ол дүкеніне келіп, сатып алғысы келетіндердің «ол дүкеннің қайда екенін білетінін» айтты. Табиғи сатушы Стюарт «сен білімсіз, өз пікірін ашық білдіретін және әдемі адамдармен жұмыс істейсің. Оларды алдауға жиі мүмкіндік аласың. Егер оларға қол жеткізе алса, сені алдап, немесе арзанға сатуға мәжбүрлейді. Сен ақылды болуың керек, бірақ тым ақылды емес. Сен ешқашан клиентті алдамауың керек, тіпті егер оны бақытты және қанағаттанған етіп жасауың керек болса да, ол қайтадан келеді». Стюарт жақсы бизнес құрудың кілті – клиенттермен достық қарым-қатынас орнату және олардың қайта оралуын ынталандыру, яғни клиенттерге қызмет көрсетуге назар аудару деп санайды. А.Т. Стюарт & Компанияны Американың ең табысты бөлшек сауда компанияларының қатарына қосты. Бастапқыда төрт қабаттан тұратын ғимарат, жертөледе, қола темірден жасалған коринфтік бағаналарға сүйенген, 280 Бродвейде, Чемберс көшесінің қиылысында, оның алғашқы дүкенінің қарама-қарсысында сақталған. Ол Еуропадан импортталған әйелдер киімдерін ұсынды. Екінші қабатта тауарлардан басқа, әйелдер үшін «мода көрсетілімдері» ұйымдастырылды, өйткені толық айналар әйелдерге өздерін әртүрлі бұрыштардан көруге мүмкіндік берді. Италиялық стильдегі дизайн, Тюкахо мраморымен қапталған, төрт қабатты терезелері бар, АҚШ-тағы экстравагантты сыртқы көрінісімен алғашқы коммерциялық ғимарат. Стюарт өзінің тауарларын көрсетумен қатар, құрылыстың орталық ротондасы мен биік төбелерінің табиғи жарығын ерекше атап көрсеткен. «Мәрмәр сарайы» тауарлар сатылған алғашқы «үлкен дүкендердің» бірі болып табылады және үлкен қаржылық табысқа ие болды. 1855 жылы Стюарттың жеке байлығы 2,25 миллион долларға бағаланды. 1856 жылы Стюарт өзінің тауарларына «ең жақсы және ең табиғи терілерді» қосты. 1850 жылдары ол басқа саудагерлерді де, мысалы, Мейси, Лорд және Тейлор және Б. Алтман & Компанияны, 9-шы көше мен 23-ші көше арасындағы Бродвей мен Алтыншы даңғылдағы «Әйелдер аллеясы» деп аталатын аймаққа ертіп барды. Алайда 1862 жылы Стюарттың «нағыз» дүкені, «Темір сарай» деп аталды. Алты қабаттан тұратын бұл ғимараттың темірден жасалған алдыңғы жағы, шыны күмбезді шатыры және үлкен сауда үйі бар, онда 2000 адам жұмыс істеген. Үлкен құрылыс Грейс шіркеуінің маңында Бродвей мен Тоғызыншы көшеден Оныншы көше мен Астор-плейске дейінгі қала блогының негізгі бөлігін алып жатты. Ықшамдастыру оның жиырма төрт бөліміне жібек, киім, кілемдер және ойыншықтар кірді. 1877 жылға қарай ол отыз бөлімге дейін кеңейтілді, алуан түрлі тауарларды ұсынды. «Нью-Йорк Таймс» газетінің мәлімдемесінше, «адам онда үйін жиһаздай алады, төсек-орыннан бастап кілемдер мен тұрмыстық заттарға дейін». Темір сарай ғимаратын 1882 жылы Хилтон, Хьюз & Co. (Стюарттың серіктестері) иелігіне алды, содан кейін 1896 жылы Ванамейкердің дүкеніне, соңында 1956 жылы өрт сөндірілді. Хилтон, Хьюз дәуірінен интерьердің суреттері.

Пошта арқылы тапсырыс беру

А. Т. Стюарт және компаниясы ел көлемінде назарынан тыс қалған жоқ. Нью-Йорктегі табысты сауда дүкенімен қатар, Стюарт елдің түкпір-түкпіріндегі әйелдерге өнімдерді сатып алуға және тапсырыс беруге мүмкіндік жасап, АҚШ-тың ең бай адамдарының бірі ретінде танымал болды. 1868 жылдан бастап Стюарт АҚШ-тың шалқыған аймақтарындағы әйелдерден өнімдерін сұраған хаттарды ала бастады. Стюарт осы хаттар мен тапсырыстарға дереу жауап беріп, сұралған тауарларды жіберіп, тіпті почта ақысын да өтеді. Әйелдер тапсырыстарын алғаннан кейін, оларға төлемді қайтарады. Пошта арқылы сауда бизнесінің мүмкіндігін байқап, 1876 жылы Стюарт жиырма кеңсе қызметкерін тапсырыстарды оқуға, жауап беруге және жіберуге жұмысқа алды. Сол жылы ол тек почта арқылы саудадан 500 мың доллардан астам пайда тапты. Стюарттың почта арқылы сауда бизнесінің тиімділігі, қолайлылығы және пайдасы елдің барлық аймақтарында қызығушылық тудырды, сондықтан Sears, Montgomery Ward және Spiegel сияқты басқа да танымал компаниялар оның үлгісімен жүрді.

Қаржы министрі лауазымында жеңілді

1869 жылдың наурыз айында президент Улисс С. Грант Стюартқа Қаржы министрі лауазымын ұсынды (Жозеф Селигман бас тартып, қабылдамағаннан кейін), бірақ АҚШ Сенаты оны бекітпеді. Стюарттың тағайындалуына кедергі келтірген факторлардың бірі – 1789 жылғы заңда Қаржы министрлігін құрған шарт, ол импорттаушыға министрлікке жетекшілік етуге тыйым салады. Грант Конгрестің екі палатасынан осы шарттан бас тартуды сұрады, бірақ Чарльз Самнердің қарсылығына байланысты бұл өтініш Сенатта қарастырылмады. Басты себеп – республикашылар Стюарттың президент Эндрю Джонсонды қолдауына және республикашылар өнеркәсіпке көмектесу үшін жариялаған жоғары қорғау тарифтеріне қарсы шығуына ашуланды.

Бесінші даңғылдағы үй

1869 және 1870 жылдары А. Т. Стюарт Нью-Йорк қоғамының көрнекті өкілі Каролина Шермерхорн Астордың қарама-қарсысында, 34-ші көшенің солтүстік-батыс бұрышында, Бесінші даңғылдағы әсем сарайлардың біріншісін салды. Дүкенінің де сәулетшісі Джон Келлум болды. Бесінші даңғылдың барлық үйлері қоңыр тас қатарлы үйлерден тұрған кезде, Стюарттың француздық Екінші Империя стиліндегі өртке төзімді құрылысы мәрмәрмен қапталған. Онда үш негізгі қабат және мансардалық шатыры бар. Тауар сақтау үшін карниз деңгейіндегі аралық қабат пайдаланылды. Үй, жертөледегі қосалқы бөлмелерді жарықтандыратын, ор қабаты сияқты, тротуардан бөлінген еді. Басты зал үйдің Бесінші даңғылға қараған жағының бойымен созылған. 1886 жылы Стюарттың әйелі қайтыс болғаннан кейін, ол Манхэттен клубының ғимараты ретінде жалға берілді және 1891 жылы Чайлд Хассам оны суреттеді. 1901 жылы құрылыс Knickerbocker Trust Company үшін жаңа ғимарат салу үшін бұзылды.

Орталық теміржол

Стюарт 1871 жылы Лонг-Айленд орталық темір жолын құрып, 1873 жылы аяқтады. Бұл темір жол Лонг-Айленд қаласынан басталып, оның Бақша қаласындағы құрылысы арқылы (Ескі) Бетпейдждегі кірпіш зауыдына және Вавилон портына дейін созылды. 1876 жылы ол Лонг-Айленд темір жолы жүйесінің бір бөлігіне айналды. Бүгінгі күнге дейін сақталған бөлімдері – Хемпстед тармағы және Орталық тармақ. Кірпіш зауыды 1981 жылға дейін жұмыс істеді, ол Бетпейдж кірпіш зауыды, Квинс округінің кірпіш өндіру компаниясы, ал (1899 жылы Нассау округі Квинс округінен бөлінгеннен кейін) Нассау кірпіш компаниясы деп белгілі болды.

Өлім және ықпал

1876 жылы Стьюарт қайтыс болғанға дейін ол өзінің жеке өндіріс орындарын құруға үлкерді. Ол өзінің көтерме және бөлшек сауда операцияларын қамтамасыз ету үшін жеке диірмендерге ие болғысы келді. Нью-Йорк және Жаңа Англияда орналасқан бұл диірмендер арқылы Стьюарт өзінің жүн маталарын өндіріп, мыңдаған жұмысшыны жұмысқа алды. Стьюарт 1862 және 1871 жылдар аралығында Нью-Йорк штатының Сауда палатасының бірнеше комитеттерінде де қызмет етті. Нью-Йорк штатының лауазымды тұлғасы болып сайланбағанымен, ол Линкольннің қоштасу рәсіміне Палата делегаты ретінде қатысты. Өлімі алдында ол Лонг-Айлендтегі Хемпстед-Плейнс ауылында жұмысшыларына қолайлы және кең жайлы тұрғын үйлерді қолжетімді бағамен ұсыну мақсатымен Гарден-Сити ауылын салуға кірісті. Стьюарт қайтыс болғаннан кейін, әйелі Корнелия оның есіміне бірнеше ғимараттар салды, оның ішінде Сент-Пол мектебі және Гарден-Ситидегі Инкарнация соборы бар; Стьюарт, Нью-Йорктің жылжымайтын мүлік арқылы миллиондаған доллар тапқан басқа бай адамдардан айырмашылығы, өзінің байлығын бөлшек саудада тапты. 1836 жылы A. T. Stewart & Company компаниясына қабылданған жиырма төрт кеңсе қызметкерінің алтауы 1876 жылы да компанияда жұмыс істеді. Осы ұзақ жылдар бойы қызмет еткен қызметкерлеріне Стьюарт өсиетімен 250 000 доллардан астам (шамамен $) ақша сыйлап, алғысын білдірді. Стьюарттың денесі 6 қараша күні кешкі сағат тоғыздан 7 қараша күні таңертеңгі аралықта, 1878 жылы 2 жыл, 6 ай, 24 күн өткен соң, Боуэридегі Сент-Марк шіркеуіне жерленгеннен кейін қабірінен ұрланды. Дене үшін 20 000 доллар көлемінде құн төленді. Құн төленді және дене қайтарылды, бірақ оның оған тиесілі екені расталмады. Жергілікті аңыз бойынша, оның сүйегін сақтаған мавзолейде қозғалған жағдайда собордың қоңырауларын қосып қоятын қауіпсіздік құрылғылары орнатылған. Оның өмірбаясын жазған Гарри Рессегидің сөзіне сүйенсек, оның көп байлығы тез уысырады. Ол: тиімсіз бизнес-жобаларға ысырапталды, иесі ешқашан ойламаған қайырымдылыққа жұмсалды немесе мүлік дауы үшін ширек ғасырлық сот процесі кезінде адвокаттарға төленген ақыға ысырапталды. Судья Генри Хилтон сенімгер ретінде миссис Стьюартқа қалдырылған Стьюарт байлығының көп бөлігі ұзақ сот таласына түсті, бірақ көп ұзаған Терни туыстарының талаптары тез қабылданбады. Талаптардың бір бөлігі 1876 жылы Стьюарт ханымның құрғақ тауарлар бизнесін Хилтонға асығыс түрде беруіне негізделді, бұл Хилтонға 1 000 000 доллар қалдырылды, ол бизнесті E. J. Denning & Co. деген атпен жалғастырды. Нью-Йоркте тыныш өмір сүрген және Нью-Йорктің Саратога-Спрингс қаласындағы Гранд Юнион қонақ үйін мұраға алған миссис Стьюарт 25 қазан күні 1886 жылы пневмониядан қайтыс болды, ал бұрынғы судья Хилтон 24 тамыз 1899 жылы сол жерде қайтыс болды. 1896 жылы Темір сарайды Джон Ванамейкер сатып алып, "Ванамейкер" деп қайта ашты. Филадельфиялық Ванамейкер Стьюартқа ұзақ уақыт бойы құрметпен қарады және оның ең жақсы қасиеттерінің бірі – «бизнес егжей-тегжейіне жеке назар аударуы» екенін айтты. Ол басқаларға егжей-тегжейлі мәселелерді қарауға мүмкіндік берген, бірақ оларға назар аудару қажет, бірақ көбінесе тазалауға көңіл бөлмейді, ал Стьюарт солай істеді. 1917 жылы "Нью-Йорк Сан" газеті Стьюарттың Мрамор сарайын бас кеңсесі үшін сатып алды. 1966 жылы ғимарат Нью-Йорк қаласының ескерткіші деп жарияланды.

Өлімнен кейінгі жамандау

1890 жылы 1 мамырда «Нью-Йорк таймс» газетінде Джозеф Пулицер, Джулиус Чемберс және тағы басқалар Александр Т. Стюартқа қарсы өлімнен кейін қылмыстық жала жабу фактісі бойынша айыпталғаны туралы хабарландыру жарияланды. Газет округтік прокурор Феллосқа жолданған хатты қайта басып шығарды, онда «Нью-Йорк әлемі» газетінде 14-19 сәуірде жарияланған мақалалар сериясында Стюартты «қарқынды және құпия қылмыс» жасады деп айыптаған, оның «өз үстелінде әйелдермен кездесуге қонақтар шақырған» және «құрғақ тауарлар мұхитының қарақшысы» ретінде сипаттаған мәлімдемелер келтірілген.