Кіріспе
Италияның саяси тарихында либерализм мен радикализм 1861 жылы басталып, 1871 жылы толыққан елдің бірігуінен бері маңызды рөл атқарып келеді және қазіргі таңдағы бірнеше жетекші саяси партияларға әсер етеді. Италия біріккен ел ретіндегі алғашқы онжылдықтарында басты парламенттік партиялардың ішінде либералдар болды, бірақ солшыл радикалдар партиясы 1877 жылы ғана алғашқы ұйымдастырылған либералдық партия ретінде құрылды. 1913 жылы орталықшыл Либералдық одақ пайда болды. Көптеген либералдық және радикалдық партиялар 1926 жылы Бенито Муссолинидің фашистік үкіметі тұсында тыйым салынды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін және Италия Республикасы құрылғаннан кейін саяси партиялардың құрамында жиі өзгерістер болды, және көбінесе либералдық және радикалдық көзқарастардың өкілдігі басқа да идеологияларды қолдайтын бірнеше партиялардың арасында бөлінді. Бұл партиялар көбінесе үкіметтік коалицияларға қатысты. "Бірінші Республика" деп аталатын кезеңде үш шағын либералдық партия белсенді болды: Италиялық либералдық партия (оң орталық), Италиялық республикалық партия (сол орталық) және қазіргі Радикалдық партия (сол жақ). Соңғы кезде либералдар негізінен оң орталықтағы "Халықтың Азаттығы"/“Forza Italia” және сол орталықтағы Демократиялық партия арасында бөлінді.
Liberalism and radicalism have played a role in the political history of Italy since the country's unification, started in 1861 and largely completed in 1871, and currently influence several leading political parties. During the first decades of Italy as a united country, the main parliamentary parties included liberals, but it was not until 1877 that the left wing Radical Party was established as the first organized liberal party. The more centrist Liberal Union followed in 1913. Most liberal and radical parties were banned in 1926 under Benito Mussolini's Fascist government. After World War II and the establishment of the Italian Republic there have been frequent changes in the configuration of political parties and, for the most part, the representation of liberal and radical views has been split among a number of parties that may also espouse other views. These parties have often been part of governing coalitions. During the so called "First Republic" three minor liberal parties were active: the Italian Liberal Party (centre right), the Italian Republican Party (centre left) and the modern day Radical Party (left wing). More recently, liberals have been split primarily among the centre right The People of Freedom/Forza Italia and the centre left Democratic Party.
Шолу
XIX ғасырда Италияның алғашқы саяси топтары – Тарихи оң және Тарихи сол – монархистік либералдардан құралды және негізінен еркін парламенттік топтар ретінде жұмыс істеді. Ал радикалдар Радикалдық партия ретінде, социализмнің ықпалында болған республикашылар Италия Республикалық партиясы ретінде ұйымдасты. Бұл екі партия іс жүзінде «Екстремальды» құрамына кірді, оған Италия Социалистік партиясы мен оның алдыңғылары да кірді. 1913 жылы Джованни Джолиттидің либералдары Либералдық одаққа бірікті, ал 1922 жылы Италия Либералдық партиясы құрылды. Осы кезеңде Конституциялық демократиялық партия, Демократиялық либералдық партия (радикалдардың басқа либералдық топтармен бірігуі) және Италияның социал-демократиялық партиясы сияқты басқа либералдық партиялар пайда болды. 1922 жылы Бенито Муссолинидің Ұлттық фашистік партиясы билікке келген кезде, кейбір либералдар мен радикалдар фашизмге қызығушылық танытты, бірақ нәтижесінде фашистік режим орнады және барлық партиялар, әсіресе Италия Либералдық партиясы мен Италия Республикалық партиясы тыйым салынды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін либералдар мен республикашылар қайта ұйымдасты, ал келесі онжылдықтарда тағы да либералдық партиялар пайда болды (әсіресе жаңа Радикалдық партия). Сайлаулардағы нәтижелері шамалы болғанына қарамастан, олар көбінесе Италия үкіметінің құрамына кірді, Христиан демократиясымен одақтас болды. 1940 жылдары қарсылық қозғалысы мен республикалық Конституцияны жазу кезінде маңызды рөлді Әділет және бостандық қозғалысының мұрагері – әлеуметтік либералдық, республикалық және либералды социалистік Амал партиясы атқарды. Осы кезеңде либералдар консервативтік либерализмге, ал республикашылар әлеуметтік либерализмге ұмтылды. 1992–1994 жылдары Тангентополидағы дау-дамаздардан кейін, Мани Пулите тергеулерінен және итальяндық партиялық жүйенің шайқалуынан кейін либералдық қозғалыс күрт бөлінді. Нәтижесінде, барлығы осында қамтылмаған көптеген партиялар «либералдық» атауын қолдана бастады. Италиялық либералдар негізінен оң орталықтағы Forza Italia (бұрынғы Forza Italia-ның мұрагері, ол негізінен либералдық және христиандық демократиялық күштердің бірігуінен және консервативтік Ұлттық Альянсты қамтыған «Азаттық халқынан» құралған) және сол орталықтағы Демократиялық партияға (социал-демократтардың, прогрессивті христиан демократтарының және социал-либералдардың бірігуі, соңғы екеуі негізінен 2000 жылдардың басында «Демократия – бостандық» – «Маргаритка» партиясында ұйымдасты) бөлінді. Кіші либералдық партиялардың арасында Азаматтық таңдау, Италиялық радикалдар (ALDE партиясы мен Либералдық халықаралық ұйымның мүшесі), жоғарыда аталған Италия Республикалық партиясы (саяси спектрдің солдан оңға дейін кең ауқымды болды) және құлдырауды тоқтату үшін әрекет (либерализмнің классикалық және либертариандық бағытының жақтасы) бар. Сондай-ақ, орталықшыл популистік «Италияның құндылықтары» партиясы ALDE партиясының мүшесі болды, бірақ ол либералдық партия емес. 1994 жылдан бастап көптеген либералдар мен бірнеше республикашылдар Forza Italia және «Азаттық үйі» коалициясының басқа партияларына қосылды. Сондықтан «либералдық» термині оң орталық туралы сөйлескенде сол орталыққа қарағанда жиі қолданылады. 1997 жылы Италияның жаңа Либералдық партиясы құрылды, бірақ Италия Республикалық партиясы сияқты, ол өте шағын партия ретінде сақталды. Бұрынғы екеуі, Азаматтық таңдау, құлдырауды тоқтату үшін әрекет және шағын топтар 2014 жылы «Еуропалық таңдау» партиясын құрды, бірақ нәтижелер көңіл көншітпеді.
Италиялық либералды партия
1848: Камилло Бенсо ди Кавур Сардиния Корольдігі Парламенті ішінде консервативті-либералдық парламенттік топ құрды. 1849: Сардиния Корольдігі Парламентінде солшыл либералдық парламенттік топ құрылды. 1861: Модеративті партияның мұрагері ретінде Тарихи оң партиясы құрылды, ол кейде Либералды конституциялық партия немесе либералдар деп те аталады. Солшылдар Тарихи солшылдар деп белгілі бола бастады, ал олардың мүшелері жиі демократтар деп аталды. 1913: Джованни Джолиттидің Тарихи солшылдардың мұрагері болған «Либералды солшылы» Либералды одақ ретінде ұйымдастырылды, ал оның сол қанаты Конституциялық демократиялық партияны (ПДК) және Демократиялық партияны (ДП) құрды. 1919: ПДК, ДП және басқа либералдар Джолиттиге қарсы 1919 жылғы жалпы сайлауға Италияның Социал-демократиялық партиясы (ПДСИ) деп аталатын сайлау тізімін құрды. 1921: Джолитти либералдары 1921 жылғы жалпы сайлауда Ұлттық фашистік күштерді өздерінің Ұлттық блоктарына біріктірді. 1922: Джолитти либералдары, консервативті либералдар және Тарихи оңның қалдықтары (сол кезде Либералды консерваторлар деп аталған) Италия Либералды партиясын (ПЛИ) құрды. 1924: Джолитти либералдары 1924 жылғы жалпы сайлауда фашистер басымдық танытқан Ұлттық тізімге енді, ал фашизмге қарсы либералдар Ұлттық одақты (ҰО) құрды. 1926: Фашистік үкімет ПЛИ мен ҰО-ны тыйым салды. 1943: ПЛИ-дің бұрынғы мүшелері Италия Либералды партиясын (ПЛИ) қайта құрды. 1946: ПЛИ 1946 жылғы жалпы сайлауда Ұлттық демократиялық одақ (ҰДО) деп аталатын сайлау тізімінің құрамына кірді. Бұл ұсынысқа қарсы болған топтар «Прогрессивті либералды қозғалысты» (ПЛҚ) құрды, ол көп ұзамай PRI-ге қосылды. 1948: ПЛИ 1948 жылғы жалпы сайлауда Ұлттық блокқа (ҰБ) «Халық майданымен» бірікті. 1953: ПЛИ-ден бөлінген топ Ұлттық демократиялық альянсты (ҰДА) құрды. 1955: ПЛИ-нің сол қанаты Радикалдық партияны құрды (төменде қараңыз). 1993: ПЛИ-нің оң қанатының бір бөлігі Орталық одақты (ОО) құрды, ал бөлінгендер Либералды демократиялық одақты (ЛДО) және Либералды солшылдықты құрды. 1994: ПЛИ таратылды. Жоғарыда аталған бөліністерден басқа, Либералды федерация (ЛФ) және Ұлттық альянсқа (төменде қараңыз) енген Италиялық Либералды Оң (ИЛО) құрылды. Бірнеше либералдар Forza Italia (төменде қараңыз) немесе Segni Pact (төменде қараңыз) партияларына қосылды. 1995: ЛДО ЛФ-қа қосылды. 1996: ЛФ Демократиялық одаққа (ДО) қосылды (төменде қараңыз). 1997: Forza Italia либералдарының бір бөлігі Либералды партияны (ЛП) құрды. 1998: ОО Forza Italia партиясына біріктірілді. 2004: ЛФ-тің бөлінгендері Либералды демократия қауымдастығын құрды, ол «Демократия – бостандық – Маргаритка» (төменде қараңыз) партиясына қосылды, ал ЛП, ИЛО мүшелерімен (қысқа мерзімде «Италия үшін либералдар» деп аталды) және ОО-ның бұрынғы мүшелері Италия Либералды партиясын (ПЛИ) қайта құрды. 2007: Либералды солшылдар Демократиялық партияға қосылды (төменде қараңыз). 2011: ИЛО «Халықтың бостандығы» партиясына қосылды (төменде қараңыз). 2014: ПЛИ және басқа бұрынғы либералдардың бөлінгендері The Liberals партиясын құрды, ол қысқа ғасырлық тәжірибе болды. 2018: ПЛИ оңтүстік-орталық коалиция құрамында Солтүстік лигасымен одақ құрды. 2019: ПЛИ Солтүстік лигасымен одақтан шығып, ИЛО ПЛИ-ден бөлінді. 2020: Либералды партиялар «Ертістік» және «Еуропаны көбірек» партияларымен бірікті.
Тарихи Радикалдық партия
1877: Прогрессивті либералдар "Ең соңғы" парламенттік тобында Радикалды партияны (РП) құрды. 1904 ж. Этторе Сакки басшылығымен РП ресми түрде құрылды. 1921: РП бірнеше кіші либералдық партиялармен бірігіп, Демократиялық либералдық партияны (PLD) құрды. 1922 ж. Кейбір радикалдар бұрынғы ПДК либералдарымен PDSI ішінде бірікті. 1926 ж. РП/PLD-ге тыйым салынды, бірақ көптеген мүшелері қарсылық қозғалысы арқылы саяси белсенділігін жалғастырды. 1943 ж.: Бұрынғы PDSI мүшелері, итальяндық реформашыл-социалистік партиясының (PSRI) бұрынғы мүшелерімен бірге Еңбекші демократиялық партияны (PDL) құрды. 1946 ж. Бұрынғы радикалдар мен PDL 1946 жылғы жалпы сайлауға UDN-ге қосылды. 1948 ж.: PDL Италияның демократиялық социалистік партиясына (PSDI) бірікті.
Радикалдық партиядан итальяндық радикалдарға
1955: Марко Паннелла басшылығындағы PLI-дің солшыл фракциясы Радикалдық партияны (PR) құрды. 1982: Радикалды федеративтік қозғалыс (МФР) PR-дан бөлініп, кейін PSI-ға бірікті. 1988: PR Трансұлттық радикалдық партияға (PRT) трансформацияланды. 1989: PRT Италияда "Есірткіге қарсы тыйым салушылар" ретінде ұйымдастырылды. 1992: PRT Италияда Паннелла тізімі ретінде ұйымдастырылды. 1994: Паннелла тізімінің мүшелері 1994 жылғы жалпы сайлауда Forza Italia партиясымен бірге сайланды. 1999: PRT Италияда Бонино тізімі ретінде ұйымдастырылды. 2001: PRT Италия деңгейінде толыққанды партия – Италиялық радикалдар ретінде ұйымдастырылды. 2005: Партия итальяндық демократиялық социалистермен «Бесіндегі Роза» сайлауалды коалициясында бірікті. Оңшыл либертариандық фракция Либералды реформаторлар (RL) партиясын құрды, ол Forza Italia-ның серіктес партиясы болды (төменде қараңыз) және ақырында «Азаттық халқы» партиясына қосылды (төменде қараңыз). 2007: Бір топ бөлініп, кейін «Азаттық халқы» партиясына біріктірілген «Шешім!» тобы құрылды (төменде қараңыз). 2008: Партия 2008 жылғы жалпы сайлауда Демократиялық партиямен бірлескен тізімде (төменде қараңыз) қатысты. 2009: Партия 2009 жылғы Еуропалық парламент сайлауына Бонино-Паннелла тізімі ретінде қатысты. 2013: Партия 2013 жылғы жалпы сайлауда «Амнестия, әділдік және бостандық» атты тізіммен жарысқа түсті. 2017: PRT және RI жолдарды айырды. 2017: Бенедетто Делла Ведова басшылығындағы Forza Europa (FE) құрылды. 2018: RI, Forza Europa және Демократиялық орталық «Көбірек Еуропа» коалициясын құрды. 2019: +Eu партияға трансформацияланды, оның құрылтайшы серіктес партиялары ретінде Италиялық радикалдар, FE және CD болды. 2020: CD партиясынан бас тартып, +Eu Action, ALI және Италиялық Республикалық партиямен бірікті. 2022: +Eu Action партиясымен келісімін бұзды; Марко Каппато басшылығындағы бір топ радикалдар «Референдум және демократия» тізімін құрды; RI PD басшылығындағы Демократиялық және прогрессивті Италия тізіміне қосылды.
Forza Italia, "Азаттық халық" және Forza Italia-ға қайта оралу
1993: «Forza Italia» (FI) партиясын медиа магнаты Сильвио Берлускони құрды. Партияға көптеген либералдар, бірнеше христиан-демократтар және аздаған республикашылар қосылды. Оның кейбір мүшелері Еуропалық либералды-демократиялық және реформалық партия мүшелігін сақтап тұрса да, 1999 жылы FI Еуропалық халық партиясына қосылды. 1994: Либералды-демократиялық полюс (PLD) FI құрамына бірікті. 1998: UdC FI құрамына бірікті. 2003: FI ішіндегі либералдар либералдық фракция – «Халықтық либерализмді» құрды. 2007: Сильвио Берлускони «Азаттық халқы» (PdL) партиясын құру туралы жариялады, бұл партия FI-ді консервативті «Ұлттық альянс» (AN) және «Азаттық үйі» партияларымен, атап айтқанда Либералды реформаторлар, «Шешім!» және Либералды демократтармен (төменде қараңыз) біріктірді. 2009: FI ресми түрде PdL партиясына қосылды. 2010: AN партиясының бұрынғы мүшелері және бірқатар либералдар FI-ден бөлініп, «Болашақ және Азаттық» (FLI) партиясын құрды. 2013: Сильвио Берлускони FI партиясын қайта жаңартуды жариялады. Содан кейін PdL жаңа «Forza Italia» (FI) партиясы болып қайта құрылды. FI либералдарының аз бөлігі негізінен христиандық-демократиялық бағытты ұстанатын «Жаңа оңшыл орталық» партиясын құруға қатысты. 2015: FI либералдарының бір бөлігі екі рет бөлініске қатысты, яғни «Консерваторлар және реформаторлар» (CR) және «Либералды халық альянсы» (ALA) партияларын құрды. 2017: CR «Италия бағыты» (DI) деп аталатын жаңа оңшыл орталық партиясын іске қосты. SC, F!, PLI, «Халықтық балама» партиясынан бөлінген либералдар және DI 2018 жылғы жалпы сайлауға оңшыл орталық коалициясымен одақтасып, «Италиямен бірге» (NcI) коалициясын құрды. 2017: Стефано Паризи басқарып, FI және Джанниноның бұрынғы мүшелерін қамтитын «Италия үшін энергия» (EpI) партиясы құрылды. 2019: FI партиясынан бөлінгендер жаңа оңшыл орталық либералдық партиясын – «Cambiamo!» (C!) құрды. NcI партияға айналды. 2020: EpI партиясы таратылды. 2020: «Cambiamo!» партиясы «Жеке басы және әрекет» (Identity and Action) және «Батылдық Италия» (Coraggio Italia – CI) бірлестігімен құрылды. 2022: C! және IDEA CI партиясынан шығып, «Италия орталықта» (IaC) партиясын құрды, CI партиясының диссиденттері «Vinciamo Italia» партиясын құрып, IaC партиясына қосылды.
Кіші либералды, әлеуметтік-либералды және либертариандық партиялар
2012: Оскар Джаннино басшылығымен зиялылар тобы либертариандық бағытталған «Төмендеуді тоқтату» (FiD) актісін құрды, бастапқыда «Төмендеуді тоқтату». 2013: «Азаматтық таңдау» (SC) 2013 жылғы жалпы сайлауда партиялық емес премьер-министр Марио Монтиді қолдау мақсатымен сайлау тізімі ретінде құрылды. Тізімге «Болашақ Италия» (IF) либералдық ой-сана орталығының мүшелері кірді және ол «Италия үшін Монтимен» коалициясының бір бөлігі болды. Сайлаудан кейін SC толыққанды партияға айналды, ал FiD Мишель Болдринде жаңа басшы тапты. Джаннино басшылығымен FiD-дан бөлінгендер «Италия үшін либералды-демократиялық альянс» (ALI) құрды. 2014: SC, FiD, ALI, CD, PRI, жаңа PLI, «Либералдар» және басқа да шағын партиялар 2014 жылғы Еуропалық парламент сайлауында «Еуропалық таңдау» тізімімен қатысты, олар Еуропалық комиссия президенті лауазымына ALDE партиясының үміткері Гай Верхофштадтты қолдады. 2015: «Бірегей Италия» (IU) құрылды, оның құрамында IF, SC және PdL-дың бұрынғы мүшелері болды. «Солтүстік лигасынан» бөлінген топ «Іс-қимыл!» (F!) құрды. Бірнеше SC либералдары PD-ге қосылды. 2016: IU таратылды. «Азаматтар мен инноваторлар» (CI) бөлінісінен зардап шеккен SC, ALA-мен федеративтік келісім жасады.
2018: Volt Италия (Volt) құрылды.
2018: Volt Italy (Volt) was formed.