Кіріспе
Күнге орбитасының бір бөлігінде өте жақын келетін комета – Күнге перигелийде өте жақын келетін комета, кейде Күн бетінен бірнеше мың шақырым қашықтықта. Кішкентай күнге жақын кометалар мұндай жақын арада толығымен буланып кетуі мүмкін, ал үлкен кометалар көптеген перигелийлік өтулерден аман қалуы мүмкін. Дегенмен, олар жиі күшті булану мен серпіліс күштерінің әсерінен фрагментацияланады. 1880 жылдарға дейін Күнге жақын кездесетін барлық жарқын кометалардың бір ғана күнге жақын кометаның қайталап оралуы екені ойластырылған. Кейін неміс астрономы Генрих Кройц және американдық астроном Дэниел Кирквуд бұл кометаның қайталап оралуы емес, әр көрініс әртүрлі комета екенін, бірақ олардың барлығы бұрын Күнге жақын (перигелийде) өткен кезде бір-бірінен бөлінген кометалар тобымен байланысты екенін анықтады. 1979 жылға дейін күнге жақын кометалар туралы көп мәлімет болған жоқ, содан кейін коронографиялық байқаулар күнге жақын кометаларды анықтауға мүмкіндік берді. 2017 жылдың 21 қазанына қарай, шамамен 12 күн радиусының (~0.055 АЕ) ішінде 1495 комета белгілі. Бұл барлық кометалардың үштен біріне жуық. Бұл нысандардың көпшілігі жақын арада буланып кетеді, бірақ ядросының радиусы 2-3 км-ден үлкен комета перигелийден өту кезінде ~1 км соңғы радиусымен аман қалуы мүмкін. Күнге жақын кометалар ең ерте байқалған кометалардың бірі болды, өйткені олар өте жарқын болып көрінеді. Кейбіреулері тіпті Ұлы кометалар деп есептеледі. Кометаның Күнге жақын өтуі кометаны жарықтандырады, себебі ол Күнге жақын болғанда комета ядросынан шағылысқан жарықтан ғана емес, Күн кометадан көп мөлшерде газды буландырады және газ көбірек жарықты шағылыстырады. Бұл ерекше жарықтандыру газдардың қаншалықты ұшқыр екеніне және комета перигелийден аман қалуға жеткілікті үлкендігіне байланысты Жерден қарусыз көзбен байқауға мүмкіндік береді. Бұл кометалар газ шығару белсенділігін байқау арқылы кометалардың құрамын түсіну үшін пайдалы құрал болып табылады, сонымен қатар олар Күн жүйесінің басқа денелеріне Күн сәулесінің әсерін зерттеуге мүмкіндік береді.
A sungrazing comet is a comet that passes extremely close to the Sun at perihelion – sometimes within a few thousand kilometres of the Sun's surface. Although small sungrazers can completely evaporate during such a close approach to the Sun, larger sungrazers can survive many perihelion passages. However, the strong evaporation and tidal forces they experience often lead to their fragmentation. Up until the 1880s, it was thought that all bright comets near the Sun were the repeated return of a single sungrazing comet. Then, German astronomer Heinrich Kreutz and American astronomer Daniel Kirkwood determined that, instead of the return of the same comet, each appearance was a different comet, but each were related to a group of comets that had separated from each other at an earlier passage near the Sun (at perihelion). Very little was known about the population of sungrazing comets until 1979 when coronagraphic observations allowed the detection of sungrazers. As of October 21, 2017, there are 1495 known comets that come within ~12 solar radii (~0.055 AU). This accounts for nearly one third of all comets. Most of these objects vaporize during their close approach, but a comet with a nucleus radius larger than 2–3 km is likely to survive the perihelion passage with a final radius of ~1 km. Sungrazer comets were some of the earliest observed comets because they can appear very bright. Some are even considered Great Comets. The close passage of a comet to the Sun will brighten the comet not only because of the reflection off the comet nucleus when it is closer to the Sun, but the Sun also vaporizes a large amount of gas from the comet and the gas reflects more light. This extreme brightening will allow for possible naked eye observations from Earth depending on how volatile the gases are and if the comet is large enough to survive perihelion. These comets provide a useful tool for understanding the composition of comets as we observe the outgassing activity and they also offer a way to probe the effects solar radiation has on other Solar System bodies.
19 ғасырдан бұрын
Орбитасы есептелген алғашқы кометалардың бірі 1680 жылғы Күнге жақын өтетін комета (және Ұлы комета) болды, қазір ол C/1680 V1 деп белгіленеді. Оны Исаак Ньютон байқаған және ол орбита есептеулерінің нәтижелерін 1687 жылы жариялаған. Кейін, 1699 жылы Жак Кассини кометалардың орбиталық периоды салыстырмалы түрде қысқа болуы мүмкін екенін және C/1680 V1 кометасының 1577 жылы Тихо Браге байқаған кометамен бір екенін айтты, бірақ 1705 жылы Эдмонд Галлей екі кометаның перигелийлік қашықтығы арасындағы айырмашылықтың олардың бір объекті екенін жоққа шығарды. Дегенмен, бұл Ұлы кометалардың байланысты болуы немесе бір комета болуы мүмкін деген алғашқы гипотеза болды. Кейін Иоганн Франц Энке C/1680 V1 кометасының орбитасын есептеп, шамамен 9000 жылдық периодты анықтады, бұл Кассинидің қысқа периодты күнге жақын өтетін кометалар туралы теориясының дұрыс еместігін көрсетті. C/1680 V1 кометасы 1826 жылы C/1826 U1 кометасы байқалғанға дейін ең кішкентай перигелийлік қашықтыққа ие болды. Кейін спектрі талданды және Fe мен Ni спектрлік сызықтары расталды.
20 ғасыр
ХХ ғасырда күнге жақыннан өтетін алғашқы комета 1945 жылы байқалды, ал 1960 және 1970 жылдар аралығында бес күнге жақыннан өтетін кометалар (C/1961 O1, C/1962 C1, C/1963 R1, C/1965 S1 және C/1970 K1) көрінді. 1965 жылғы комета (Икея-Секи кометасы) спектрлік эмиссия сызықтарын өлшеуге мүмкіндік берді, соның ішінде темір анықталды, бұл 1882 жылғы Ұлы кометадан бері осы сипаттаманы көрсеткен алғашқы комета болды. Басқа эмиссиялық сызықтарға K, Ca, Ca+, Cr, Co, Mn, Ni, Cu және V кірді. Икея-Секи кометасы 1967 жылы Брайан Марсденнің Крейц тобындағы күнге жақыннан өтетін кометаларды екі кіші топқа бөлуіне де себеп болды. Бір кіші топта 1106 жылғы комета негізгі дене болып саналады, ал оның мүшелері сол кометаның фрагменттері, ал екінші топтың динамикасы ұқсас, бірақ оған байланысты расталған негізгі дене жоқ.
Коронографиялық байқаулар
20 ғасыр, Solwind, SMM және SOHO сияқты коронографиялық телескоптардың іске қосылуымен күнге жақын өтетін кометаларды зерттеуге үлкен әсер етті. Осы уақытқа дейін күнге жақын өтетін кометалар тек қана қалың көзбен көрінетін, бірақ коронографиялық телескоптардың арқасында көптеген, әлдеқайда кішкентай кометалар байқалды, және олардың өте азда ғана перигелийден өтіп кетті. 1981-1989 жылдар аралығында Solwind және SMM телескоптарымен байқалған кометалардың шағылысу шамасы шамамен 2,5-тен +6-ға дейін болды, бұл 10 шағылысу шамасы бар Икея-Секи кометасынан әлдеқайда әлсіз. Бөліну жылдамдығы секундына бірнеше метр ғана болды, бұл осы кометалардың айналу жылдамдығымен салыстыруға болады. Осыдан кометалардың құйылыс күштерінен бөлінетіні деген қорытындыға келді, және C/1882 R1, C/1965 S1 және C/1963 R1 кометаларының 1106 жылғы Ұлы кометадан бөлініп шыққандығы болжамдалды. Коронаграфтар комета Күнге өте жақын келген кездегі қасиеттерін өлшеуге мүмкіндік берді. Күнге жақын өтетін кометалардың ең жарық нүктесі шамамен 12,3 немесе 11,2 күн радиусы қашықтықта болады деп белгіленді. Бұл айырмашылық шаң құрамындағы өзгешеліктерден туындайды деп есептеледі. Сонымен қатар, 7 күн радиусынан шамамен жарықтықтың тағы бір кішкентай шыңы табылды, және бұл комета ядросының фрагментациялануынан болуы мүмкін.
Кройцтың күнбағыс
Ең танымал күнге жақындайтын кометалар – Крейц кометалары, олардың барлығы Күн жүйесінің ішкі бөлігінен алғаш өтетін кезінде көптеген кішкентай кометаларға бөлінген бір алып кометадан пайда болған. Б.з.д. 371 жылы Аристотель мен Ефор көрген өте жарқын комета осы бастапқы кометаның болуы мүмкін нұсқасы. 1843 және 1882 жылдардағы Ұлы кометалар, 1965 жылғы Икея-Сэки кометасы және 2011 жылғы C/2011 W3 (Лавджой) кометалары – барлығы түпкілікті кометаның сынықтары. Бұл төрт кометаның әрқайсысы қысқа ғана уақытқа күндізгі аспанда, Күннің қасында көрінетіндей жарқын болды, тіпті 1882 жылғы комета толық Айдан да асып түсті. 1979 жылы C/1979 Q1 (SOLWIND) кометасын АҚШ-тың P78 1 спутнігі 1979 жылдың 30 және 31 тамызында түсірілген коронографтар арқылы алғашқы рет байқады. Лавджой кометасынан басқа, SOHO көріп тұрған күнге жақындайтын кометалардың ешқайсысы перигелийден өту кезінде сақталған жоқ; кейбіреулері тікелей Күнге құлаған болуы мүмкін, ал көпшілігі толығымен буланып кеткен болуы ықтимал.
Басқа күн сәулесінің әсерінен пайда болатын
SOHO арқылы бақыланған күнге жақын кометалардың шамамен 83%-ы Крейц тобының мүшелері. Қалған 17%-ында кейбір шашыраңқы күнге жақын кометалар бар, бірақ олардың арасында тағы үш туысқан комета тобы анықталды: Крахт, Марсден және Мейер топтары. Марсден және Крахт топтары 96P/Махгольц кометасымен байланысты болып көрінеді. Бұл кометалар сондай-ақ бірнеше метеор ағындарымен байланысты, оның ішінде Күндізгі Ариетидтермен, Дельта Акваридтермен және Квадрантидтермен. Кометалардың байланысты орбиталары Марсден және Крахт топтарының да шағын периоды бар екенін көрсетеді, шамамен бес жылдық, бірақ Мейер тобының орбиталары аралық немесе ұзақ периодты болуы мүмкін. Мейер тобының кометалары әдетте кішкентай, әлсіз және құйрықтары болмайды. 1680 жылғы Ұлы комета күнге жақын комета болды және Ньютон оны орбиталық қозғалыс бойынша Кеплер теңдеулерін тексеру үшін пайдаланғанмен, ол ең үлкен топтардың мүшесі емес еді. Дегенмен, перигелийге жақындағанда ыдырап кеткен C/2012 S1 (ISON) кометасының орбиталық элементтері 1680 жылғы Ұлы кометаға ұқсас болды және ол топтың екінші мүшесі болуы мүмкін.
Күнге шағылыстыратын кометалардың пайда болуы
Зерттеулер көрсеткендей, жоғары орбиталық еңіс және перигелийлік қашықтығы шамамен 2 астрономиялық бірліктен аз болатын кометалар үшін көптеген орбиталар бойындағы гравитациялық бұзылыстардың күмүлативтік әсері перигелийлік қашықтықты өте кішкентай мәндерге дейін төмендетуге жеткілікті. Бір зерттеу Хале-Бопп кометасының ақырында күнге жақын өту мүмкіндігі 15% құрайды деп санайды.
Күн астрономиясындағы рөлі
Күнге жақын нүктеден өткеннен кейін сақталған күнге қарай ұшатын денелердің (мысалы, Лавджой кометасының) құйрықтарының қозғалысы, күн астрономдарына күн коронасының құрылымы, әсіресе оның егжей-тегжейлі магниттік құрылымы туралы мәліметтер бере алады.