Кіріспе
Марсельдегі көп мақсатты стадион, Франция. 2016 жылдың маусым айынан бастап спонсорлық аты Orange Vélodrome болып танылатын Stade Vélodrome (stad velɔdʁom) – Францияның Марсель қаласындағы көп мақсатты стадион. 1937 жылы ашылғалы бері ол Ligue 1 лигасының «Марсель Олимпик» футбол клубына үй иесі болып табылады. Сонымен қатар, 1938 және 1998 жылғы ФИФА Әлем чемпионаттары, 1960, 1984 және 2016 жылғы УЕФА Еуропа чемпионаттары, 2007 және 2023 жылғы Регби Әлем чемпионаттары осы стадионда өткізілді. Стадион кейде Top 14 лигасының «RC Toulon» регби клубын қабылдайды. Бұл Франциядағы ең ірі клубтық футбол алаңы, сыйымдылығы 67 394 көрерменге арналған. Стадионды Франция ұлттық регби құрамасы да тұрақты түрде пайдаланады. 2004 жылы УЕФА Кубогының жартылай финалында «Ньюкасл Юнайтед» командасына қарсы өткен матчта клубтық ойынға рекордық 58 897 көрермен келді. 67 394 көрерменге дейін кеңейтілгеннен кейін, 2023 жылдың 26 ақпанындағы қарсыластары «Пари Сен-Жермен» командасына қарсы матчта рекордтық қатысушылар саны 65 894 адамды құрады. Алғашқы матч 1937 жылы «Марсель» және «Торино» командалары арасында өтті. Француз регби құрамасы 2000-шы жылдардың басында стадиондағы жеңістік тізімін бастады. Олар 2000 жылдың қараша айында Жаңа Зеландияны 42:33 есебімен жеңіп, 2001 жылы Австралияны бір ұпай айырмасымен ұтты. 2002 жылы Оңтүстік Африканы жеңіп, 2003 жылы Англияға қарсы жеңіске жетті. Алайда, 2004 жылы Аргентинаға 14:24 есебімен жеңілген кезде олардың сәттілік тізгіні үзілді. Франция құрамасы бұл алаңда 2009 жылдың қараша айында Жаңа Зеландияға қарсы ойын өткізді. 2018 жылы стадион алғашқы Алты Ұлттың матчын қабылдады. «Велодромды» соңғы жылдары тек Франция ғана емес, басқа регби командалары да пайдаланды. 2009 жылдың 18 сәуірінде «Тулон» клубы Top 14 лигасы аясындағы «Тулуза» командасымен өзінің үй матчын «Велодромда» өткізіп, 14:6 есебімен жеңіске жетті. Бұл матчқа 57 039 көрермен келді, бұл «Тулонның» 2008-09 маусымындағы құлдыраудан құтылуына үлкен үлес қосты. «Тулон» келесі екі маусымда да «Велодромда» екі үй матчын өткізді. «Велодром» 2010-11 жылғы Top 14 маусымындағы екі жартылай финалға да, сондай-ақ 2013-14 жылғы Хайнекен кубогының «Тулон» – «Мюнстер» жартылай финалына да төңкерілді. 2022 жылдың 28 мамырында «Велодром» 59 682 көрерменнің алдында 2022 жылғы Еуропалық регби чемпиондары кубогының финалын қабылдады. 29 маусымда «Велодром» 2024 жылғы Top 14 финалына төңкерілді, себебі 2024 жылғы жазғы Олимпиада ойындарына байланысты «Stade de France» стадионы қолжетімді болмады. 2017 жылғы «Тур де Франс» жарысының 20-шы кезеңі, Марсель көшелерінде өткен жеке уақыт сынағы стадионда басталып, аяқталды.
The Stade Vélodrome (stad velɔdʁom), known for sponsorship reasons as the Orange Vélodrome since June 2016, is a multi purpose stadium in Marseille, France. It is home to the Olympique de Marseille football club of Ligue 1 since it opened in 1937, and has been a venue in the 1938 and 1998 FIFA World Cups; the 1960, 1984 and 2016 editions of the UEFA European Championship; and the 2007 and 2023 Rugby World Cup. It occasionally hosts RC Toulon rugby club of the Top 14. It is the largest club football ground in France, with a capacity of 67,394 spectators. The stadium is also used regularly by the France national rugby union team. The record attendance for a club game before renovation at the Stade Vélodrome was 58,897 in a UEFA Cup semi final against Newcastle United in 2004. Since expansion to 67,394, the record attendance at the ground now stands at 65,894 for the match against rivals Paris Saint Germain that occurred on 26 February 2023. The first ever match to be played was between Marseille and Torino in 1937. The French rugby union team began an impressive run of victories at the stadium in the early 2000s. They defeated New Zealand 42–33 in November 2000, and in 2001 defeated Australia by one point. They beat South Africa in 2002, followed by a win over England in 2003. However, their run of luck was broken in 2004 when they lost 14–24 to Argentina. The venue was used by France for a game against New Zealand in November 2009. In 2018, the stadium hosted its first Six Nations match with France hosting Italy. France is not the only rugby team to have used the Vélodrome in recent years. On 18 April 2009, Toulon took their home fixture in the Top 14 against Toulouse to the Vélodrome, drawing 57,039 spectators to see a 14–6 Toulon win which played a key role in the Toulonnais' successful fight against relegation in the 2008–09 season. Toulon has taken two home matches to the Vélodrome in each of the succeeding two seasons. The Vélodrome was also the venue for both semi finals in the 2010–11 Top 14 season, and was used for the Toulon v Munster semi final of the 2013–14 Heineken Cup. On the 28 May 2022, The Velodrome hosted the 2022 European Rugby Champions Cup Final between La Rochelle v Leinster in front of 59,682 spectators. On 29 June, The Velodrome will host the 2024 Top 14 Final due to the Stade de France being unavailable because of the 2024 Summer Olympics. The 20th stage of the 2017 Tour de France, an individual time trial through the streets of Marseille, started and finished in the stadium.
Тарих
1935 жылы Марсейде стадион салу үшін Pollack Ploquin архитектуралық фирмасы таңдалды. Анри Плокин (1932 жылы Шарль Буханамен бірге стадионды жобалаған) стадион жобасын жасады. Экономикалық себептерге байланысты тек «Стад Велодром» ғана салынды. 1935 жылдың 28 сәуірінде Марсель мэрі Рибо қаланың әскери жеріне, қала орталығы мен Сент-Джиние және Сент-Маргарита қалалық аймақтары арасында орналасқан «Велодромның» негізін салды. «Стад Велодром» 1937 жылдың 13 маусымында «Олимпик Марсель» (OM) және италиялық «Торино ФК» арасындағы достық матчпен ашылды (матч «Олимпик Марсельдің» 2:1 есебімен аяқталды). 1937 жылдың 29 тамызында (Франция ұлттық футбол чемпионатының екінші күні) «OM» және «Канн» командалары арасында матч өтті. Бұл стадиондағы алғашқы ресми матч болды. Аты айтқандай, «Стад Велодром» велосипед жарыстары үшін пайдаланылды, бірақ осы жарыстар азайып қалғаннан кейін, стадионды айналатын жол орындықтармен ауыстырылды. «Велодром» «OM» (Олимпик Марсель) жанкүйерлері арасында танымал болды, себебі стадионның кеңейтілген орындықтарының астындағы еңіс жол матч аяқталғанда алаңға басып кіру үшін серіппе ретінде қызмет етті. «Олимпик де Марсель» ұзақ уақыт бойы «Стад Велодромды» «қалалық кеңестің стадионы» деп атап, оған қарсы болды. Соғыстар арасындағы олимпиадашылар үшін «OM-нің» нағыз үйі – «Олимпик де Марсельге» тиесілі және 1920 жылдардың басында жанкүйерлер қаржылаған «Стад де л’Увеон» болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Марсель «Увеон» стадионына иелік етпеді. Қаладан қолдау іздеген төраға Марсель Леклерк 1945 жылдан 1960 жылға дейін «OM-ді» «Увеонда» ойнатты. Содан кейін қалалық кеңес келісімге келді және «Олимпик де Марсель» «Велодромға» көшті. 1970 жылдары «OM» стадионды «Марсель XIII» регби лигасымен бөлісті.
Алғашқы жөндеу жұмыстары
1970 жылы «Велодромда» алғашқы өзгерістер енгізілді, түнгі жарыстар үшін Ганай және Жан Буан трибуналарындағы шамдар төрт 60 метрлік мұнарамен ауыстырылды. 1971 жылдың наурыз айында стадионның сыйымдылығы велосипед жолының ұзартылуы және шайынды жүгіру жолының алынып тасталуы арқасында шамамен 6000 орынға артты. Бұл стадионның жалпы сыйымдылығын, тұрған орындарды қоса алғанда, 55 000 адамға жеткізді. «Олимпик» 1982–1983 маусымында «Стад де л’Ювеонға» оралды, себебі «Велодром» стадионы 1984 жылғы УЕФА Еуропа чемпионатының дайындықтарына байланысты қайта жаңартылып жатқан еді. Осы кезеңде ойын алаңы толығымен жаңаланды. Франция мен Португалия арасындағы жартылай финалдағы матчқа 54 848 көрермен келіп, халықаралық матчтар арасында рекордтық көрсеткіш тіркелді. Кейін стадионның сыйымдылығы ложалардың салынуына байланысты 42 000 орынға дейін азайтылды. 1985 жылы Бернард Тапи «ОМ» президенті болып тағайындалғаннан кейін велосипед жолы мүлдем алынып тасталды. Ол оны алып тастап, стадион бұрыштарын қайта жоспарлады, соның нәтижесінде сыйымдылығы 48 000 орынға дейін артты. Бұл жаңарту «Велодромның» көп мақсатты стадион ретіндегі дәуірінің аяқталуын білдірді. Стадион маңындағы аймақ та өзгерді, екі стансасы бар метроның екінші желісі салынып, стадионға қосылыс жасалды, сондай-ақ жақын жерде «Спорт сарайы» құрылысы аяқталды.
1998 жылғы әлем чемпионаты және одан кейінгі кезеңдер
Стадион «Велодром» 1998 жылғы әлем чемпионатына толықтай жаңартылды; оның сыйымдылығы 42 000-нан 60 031 орынға дейін артты (бұл 51 шақырымдық орынға тең). «Велодромда» 1997 жылғы 4 желтоқсанда өткен финалдық жеребе (финалдық жеребелік алғаш рет ашық ауада өткізілді) және жеті матч өтті, соның ішінде Францияның Оңтүстік Африкаға қарсы алғашқы матчы, Аргентина мен Нидерланды арасындағы ширек финал және Бразилия мен Нидерланды арасындағы жартылай финал. 2007 жылғы Регби әлем чемпионатында «Велодромда» алты ойын өтті, оның ішінде екі ширек финал: Австралия – Англия (бұл ойынға 59 120 көрермен жиналды, бұл жалпы рекорд) және Оңтүстік Африка – Фиджи. 2009 жылдың 16 шілдесінде Мадоннаның концертіне дайындық кезінде құрылысты көтеруге қолданылған төрт арқанның бірі жұмысын тоқтатты; 60 тонналық шатыр құлап кетті (нәтижесінде екі адам қаза тапты, сегіз адам жараланды және кран қирады). Марсельдіктер оның архитектурасына (шатыры жоқ, күшті мистраль желдеріне және нашар акустикаға ұшырауы) көп сын айтып, ұнатпады, сондықтан 2003 жылдан бері «Стад Велодромды» жаңғырту және кеңейту бойынша бірнеше жобалар жүзеге асырылды. 2009 жылдың шілдесінде Марсель қаласының әкімдігі қалалық үйдің жөндеу жобасы бойынша кезектен тыс отырыс өткізіп, мемлекеттік-жеке серіктестік (МЖС) жобасын іске қосу туралы шешім қабылдады. 2010 жылдың 21 маусымында Францияның УЕФА Еуро-2016 өткізу құқығын жеңіп алғаннан кейін Марсель стадионды тағы бір жаңартудан өткізетінін хабарлады (жаңа шатыр және сыйымдылығын 60 031-ден 67 000-ға дейін ұлғайту), осылайша оны УЕФА элиталық стадионына айналдырды. Жұмыс 2011 жылдың көктемінде басталды және 2014 жылдың жазында аяқталды.
1938 жылғы ФИФА әлем чемпионаты
Күні мен уақыты (WEST)Команда #1НәтижеКоманда #2ТурКөрермендер5 маусым 1938 17:00 2–1 (қосымша уақыт) Бірінші тур 18,00016 маусым 1938 18:00 2–1 Жартылай финал 30,000
УЕФА-ның 1984 жылғы Еуропа чемпионаты
Күн уақыты (CEST) Команда #1 НәтижеКоманда #2 РаундКөрермендер17 маусым 1984 20:30 1–1 Б тобы 24,36423 маусым 1984 20:00 3–2 (қосымша уақыт) Жартылай финал 54,848
1998 жылғы ФИФА әлем чемпионаты
Күн уақыты (CEST) Команда #1 Нәтиже Команда #2 Раунд Тамашалаушы саны 12 маусым 1998 21:00 3–0 Топ C 55,077 15 маусым 1998 14:30 2–0 Топ G 54,587 20 маусым 1998 21:00 5–0 Топ E 55,000 23 маусым 1998 21:00 1–2 Топ A 55,000 27 маусым 1998 16:00 1–0 1/16 финал 55,000 4 шілде 1998 16:00 2–1 Ширек финал 55,000 7 шілде 1998 21:00 1–1 (а. е. т.) (пен. 4–2) Жартылай финал 55,000
УЕФА Еуро 2016
Велодромда 2016 жылғы УЕФА Еуро чемпионатында алты ойын, соның ішінде жартылай финал өтті. 2016 жылы стадион Еуропа чемпионатының үш жартылай финалын қабылдаған алғашқы стадион болды, Франция бұрынғы турнирларды 1960 және 1984 жылдары өткізген болатын. Күн уақыты (CEST) Команда #1 Нәтиже Команда #2 Раунд Көрермендер саны 11 маусым 2016 21:00 1–1 Топ B 62,343 15 маусым 2016 21:00 2–0 Топ A 63,670 18 маусым 2016 18:00 1–1 Топ F 60,842 21 маусым 2016 21:00 0–1 Топ C 58,874 30 маусым 2016 21:00 1–1 (қосымша уақыт) (3–5 пенальти бойынша) Ширек финал 62,940 7 шілде 2016 21:00 0–2 Жарты финал 64,078
Регби лигасы
1954, 1972 және 1975 жылғы Регби лигасы әлем чемпионатының ойындарынан өзге, 1938 мен 1985 жылдар аралығында стадионда тағы 14 тестілік матч өтті. Франция құрамасы «Стад Велодромда» өткен 16 халықаралық матчтың ішінде ойнады. 1948 мен 1951 жылдар аралығындағы бес халықаралық матчтың төртеуі шамамен 32 000 көрерменге толы болды, себебі сол кезде Марсельде регби лигасы басым түрде танымал болды.
Регби лигасының тестілік матчтары
"Stade Vélodrome" стадионында өткен регби лигасының сынақ матчтарының тізімі. Тест# Күні Нәтиже Қатысу туралы ескертулер1 16 қаңтар 1938 ж. жеңіс 16–11 23,100 1938 жылғы Франция – Австралия сериясы2 18 қаңтар 1947 ж. жеңіс 14–5 24,500 1946–47 жылғы Еуропалық регби лигасының чемпионаты3 11 сәуір 1948 ж. жеңіс 25–10 32,000 1947–48 жылғы Еуропалық регби лигасының чемпионаты4 9 қаңтар 1949 ж. жеңіс 29–10 15,796 1949 жылғы Франция – Австралия сериясы5 10 сәуір 1949 ж. жеңіс 11–0 30,000 1948–49 жылғы Еуропалық регби лигасының чемпионаты6 15 қаңтар 1950 ж. жеңіс Басқа ұлттар 8–3 30,000 1949–50 жылғы Еуропалық регби лигасының чемпионаты7 15 сәуір 1950 ж. жеңіс 28–13 16,860 1950–51 жылғы Еуропалық регби лигасының чемпионаты8 25 қараша 1951 ж. жеңіс 42–13 31,810 1951–52 жылғы Еуропалық регби лигасының чемпионаты9 23 қараша 1952 ж. жеңіс Басқа ұлттар 29–10 17,611 1949–50 жылғы Еуропалық регби лигасының чемпионаты10 13 желтоқсан 1953 ж. жеңіс 23–22 25,000 1953–54 жылғы Еуропалық регби лигасының чемпионаты11 15 қараша 1965 ж. жеңіс 14–3 30,431 1965 жылғы Франция – Жаңа Зеландия сериясы12 17 желтоқсан 1967 ж. тең түсті 7–7 5,193 1967–68 жылғы Франция – Австралия сериясы13 20 желтоқсан 1981 ж. жеңіс 19–2 6,500 14 24 қараша 1985 ж. жеңіс 22–0 1,492 1985 жылғы Франция – Жаңа Зеландия сериясы
Орналасуы және қолжетімділігі
Стадион Марсельдің ескі портынан төрт шақырым қашықтықта, Марсельдің оңтүстік бөлігіндегі Сент-Маргарита және Сент-Джиниес аудандарында орналасқан. Оның оңтүстігінде Хувеон өзені, солтүстігінде Парк Шано және аймақтық қоғамдық телеарна France 3 Provence Alpes бас кеңсесі жатыр. Батысында Мишель бульвары, шығысында Марсель спорт сарайы мен Делорт стадионы орналасқан. Велодромды Марсель көлік басқармасының автобус және метро желілерімен қамтамасыз етіледі. Аймақта жүретін бірнеше автобус бағдарынан өзге, Марсель метрополитенінің 2-ші желісіндегі екі станция стадионға жақын орналасқан. Ганай немесе Солтүстік трибунасына баруды қалайтын жанкүйерлер Сент-Маргарита-Дромель станциясында түсуі керек, ал Оңтүстік трибунасы мен Жан-Буан трибунасына Ронд-Понт-ду-Прадо станциясы арқылы жетуге болады. Бұл желі, сондай-ақ Марсель Сен-Шарль теміржол стансасына да қызмет көрсетеді және матч күндері қосымша пойыздар қосылады. Марсель Прованс әуежайы Велодромнан отыз шақырым қашықтықта жатыр.
Қазіргі жағдай
Stade Vélodrome 2014 жылы орындықтарының санын арттырды (Францияда өткізілетін УЕФА Еуро-2016 турниріне дайындық ретінде), және «Олимпик де Марсель» командасының ойындарын қабылдауды жалғастыруда. Бұрын стадионда 60 031 көрермен сыйып тұрған, ал жаңарғаннан кейін енді 67 000 адамға, оның ішінде 7 000 VIP орынға дейін сыйымдылығы артты. Жобаның құны 267 миллион еуроны құрады. Стадионды кеңейту және жабдықтарды жаңғырту Францияның Еуро-2016 турнирін өткізу үшін жасаған өтінімінің бір бөлігі болды. Марсель қаласының мэрі Жан-Клод Годиннің ұсынысында сондай-ақ жаңа аудан құру да көзделген.
Құрылыс
Марсель стадионның сыйымдылығын арттырып, UEFA стандарттарына сәйкес жабын орнатты. Жобаға сонымен қатар көптеген қабылдау залдары мен медиа кеңістігі, мүмкіндігі шектеулі адамдар үшін жақсартылған кіру және отыру орындары да кіреді. Жаңа стадион 2014 жылдың 16 қазанында ресми түрде ашылды.
Қадамдар
Ганай эспеландасы сақталып, жаңадан жөнделді. RTM тұрақ орны кеңсе үйлері мен тұрғын үйлермен алмастырылды. RTM пайдаланушылары үлкен жер асты тұрақ орнынан пайда көреді. Ағаштар мен жел турбиналары жаңа ауданның HQE (жоғары экологиялық сапа) стандартына қол жеткізуге көмектеседі.
Құны
Жобаның жалпы сметасы 267 миллион евроны құрайды, оның 150 миллион евросы стадионға, ал қалған бөлігі – айналасындағы сауда орталығына, қонақ үйге және тұрғын үйлерге жұмсалады. Жеке сектор инвестицияның үштен екі бөлігін қаржыландырады, ал қалғаны 20 миллион евро көлемінде аймақ, Буш-дю-Рон департаменті, MPM және Марсель қаласы арасында бөліседі. Франция үкіметі аймақтың инфрақұрылымын жаңартуға көмектесті. Бірнеше зерттеулерден кейін қала әкімі мемлекеттік-жекеменшік серіктестігі (МЖӘ) шеңберіндегі серіктестік шартын таңдады.
Марсель Олимпик клубы
"Олимпик де Марсель" жобамен тығыз байланыста болады, - деді Жан-Клод Годин. Клуб стадионды жалға алушы ретінде қала береді. Сайланған шенеуніктер билет бағаларын бақылауда ұстағысы келеді.
Атау беру құқығы
Стадионға атау құқығын француз телекоммуникациялық көпұлтты компаниясы Orange сатып алды. Марсель қаласының әкімі 2016 жылдың 3 маусымында 10 жылдық келісім туралы хабарлады. Келісімнің құны жылына 2,7 миллион еуроға бағаланады.