Чилкут өзені: географиясы, тарихы және экологиясы

Кіріспе

Чилкут өзені – Алясканың оңтүстік-шығысындағы өзен. Ол бастауынан шамамен 32 шақырымға (20 миль) созылады және Такшанюк тауларының батысында, Фриби мұздығында және атаусыз таулардағы шығысында орналасқан су жиналатын алабын қамтиды. Өзеннің бастауы Такшанюк тауларында, батысында және Фриби мұздығында, шығысында орналасқан. Бастауынан өзеннің жоғарғы ағысы шамамен 26 шақырымға (16 миль) Чилкут көліне құятын жерге дейін созылады. Көлдің төменгі жағынан өзеннің төменгі ағысы шамамен 2 шақырымға (1.5 миль) ағып, Линн каналының солтүстік жағындағы Чилкут шығанағына құяды. Өзеннің төменгі ағысының басында, көл жағалауында, Чилкут үндістерінің ежелгі қонысы болған тарихи ауыл орналасқан. Ауылдың атаулары – Цчилкут, Тананел немесе Чилкот – өзенге де, көлге де берілген. Өзен және оның айналасы, Чилкут өзені дәлізі деп белгіленген аймақ, оның экологиялық және тарихи мұрасын сақтау мақсатында Чилкут өзені дәлізінің стратегиялық жоспарлау жобасының (CRC) бақылауына алынды.

Топография

Хайнс маңындағы Чилкут өзенінің ұзындығы шамамен 32 шақырым (20 миль), бастауынан бастап су жиналатын алабы бар. Өзеннің бастауы Батыста Такшанюк тауларында, ал шығысында Фреби мұздықтары мен атаусыз тауларда орналасқан. Өзен бастауынан үш бөлікке бөлінеді: көлдің аузынан мұздық басына дейін шамамен 48 шақырым (30 миль) болатын "Чилкут өзенінің жоғарғы ағысы"; өзеннің жоғарғы ағысымен толығатын, шамамен 4 шақырым (2,5 миль) ұзындығындағы "Чилкут көлі", және содан кейін Линн каналына қосылғанша 2 шақырым (1,5 миль) болатын "Чилкут өзенінің төменгі ағысы". Жоғарғы Чилкут өзені мұздық далаларынан басталып, оңтүстік-шығысқа қарай ағады. Бұл торапты өзен, көлден алғашқы 8 шақырымда (5 миль) 1 футқа 50 фут, ал қалған бөлігінде 1 футқа 100 фут тіктеп төмен түседі. Өзенде құлаулар, бұталар, ағаш кепштер мен тастар көп. Сондықтан өзеннің жоғарғы ағысы кеме жүруге қолайлы емес. Көлдің ұзындығы шамамен 4 шақырым (3,6 миль де айтылады), ені 2 шақырым, ал ең терең жері 91 метр. Ол кеме жүруге жарамды деп жарияланған. Көлдің айналасындағы жердің көп бөлігі мемлекеттік меншікте. Көл аймағында көбінесе жел тұрады. Көлде балық аулау үшін ең қолайлы қайық – каноэ, себебі жағалауы қиын. Чилкут өзенінің төменгі ағысы Чилкут көлінен шығатын жерден басталып, Чилкут шығанағының Линн каналына қосылғанша 2 шақырым (1,5 миль, кейбір дереккөздерде 1 миль (2 км) делінген) созылады. Өзен солтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай ағады және іс жүзінде кішкентай арна ғана. Оның ені шамамен 2 метр, ал тереңдігі орташа есеппен 1 метр. Линн каналынан 1 шақырым (0,5 миль) жоғары қарай кеме жүруге болады, су тасқыны кезінде балық және ойын бөгетіне (балықтарды санау үшін Балық және аң шаруашылығы департаменті орнатқан) дейін созылады. Өзен бастауынан (көлден төмен) алғашқы 1,3 шақырымында (бір сегізінші миль) көл пайда болған, содан кейін бірнеше бұлақтар арқылы ағады, олардың кейбіреулері шым-шытырықпен жабылған тастармен толы, ал қалған бөлігі тасты төбелі, бірақ тегіс. Өзендегі орташа су шығыны ақпан айында секундына ең аз, ал тамыз айында секундына ең көп болып бағаланады. Чилкут көлі мен Чилкут өзенінің сағасы Хайнс қаласынан шамамен 16 шақырым (10 миль) қашықтықта орналасқан. Хейнс/Чилкут өзені аймағының тағы бір тұрғындары – Жилкут Кван (Кван – тлингит сөзі, «тұру» дегенді білдіреді). Олар – жақын маңдағы жерлерге ие болған тлингиттер руы. Чилкут өзені мен Чилкут көлінің тарихы тікелей Чилкут ауылымен байланысты, онда тлингиттер тұрған, және өзен мен көл осы ауылдың атымен аталған. Бұл ауыл Чилкут өзенінің сағасына жақын орналасқан және өзен екіге бөлінеді: батыс бөлігінде Raven руының тлингиттері, ал шығыс бөлігінде Eagle руының тлингиттері тұрған. Бұл оңтүстік-шығыс Аляска тлингиттері үшін маңызды орын болды, олар тарихи алдында осы жерге қоныстанды және содан кейін лосось мен хулиган балық аулаумен айналысты. Олар балық майын жасау үшін хулиган балықтарын ыстық тастармен қапталған каноэде пісірген. Чилкут – тлингит сөзі, «қоймасыз» дегенді білдіреді. Бір кезде Чилкут руы балықты қоймаларда емес, қарға қапталған балықты аллер немесе сабан бұтақтарының арасында сақтаған. Ауыл халқы жылдар бойы 127 адамнан (1980 жылғы санақта) 2 үйге 7 адамға дейін азайып, ақырында тасталып кетті. Ауылды тастап кетудің тағы бір себебі – 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Хайнсте және басқа жерлерде өзен мен көлден ауланған лососьті өңдеу үшін құрылған консерва зауыттары. Соңғы тлингиттер 1940 жылдардың басында бұл жерді тастап кетті және отбасылардың көпшілігі қазір Хайнсте тұрады. Бұрын тлингиттер өзен мен көлде балық аулау үшін қолданған аулау құралдары, негізінен, аулар мен гафф ілгектер, қазіргі заманғы балық аулау таяқтары мен катушкалармен ауыстырылды. Алясканың Балық және аң шаруашылығы департаментінің (ADF&G) ғалымдары 1976 жылы Төменгі Чилкут өзенінің арғы жағында балық аулау бөгетін салған, оның мақсаты Чилкут көлінен төмен ағатын лосось балықтарының қозғалысын санау. Аляска жол комиссиясы 1953 жылдан 1956 жылға дейін Линн каналынан көлдің шығанағына дейінгі жолды кеңейтіп, жақсартты; мақсаты – сапалы балық аулау үшін демалыс аймағына және шағын қайықтармен өзен жағалауларына ағаш өндіру үшін қол жеткізу. Чилкут өзенінде және көлде тлингиттер ауылынан қайықтар көліктің жоғарғы жағындағы "Глори Хоулға" каноэ түрінде пайдаланылды. Алайда, 20 ғасырдың ортасында қайықтар құрылыс материалдарын тасымалдау үшін және өзеннің жоғарғы ағысында Кокс салған үйге пайдаланылды. Қазір көлде сауда кемелері жұмыс істейді, олар балық аулау, көрікті жерлерді көру және аң аулау экспедицияларына арналған туристерге қызмет көрсетеді.

The Chilkoot River near Haines has a short length of about 20 mile (32 km) from the source covering a watershed area of The source of the river is in the Takshanuk Mountains to the west and the Ferebee glacier and unnamed mountains to the east. There are three stretches of the river from its source. These are: the "Upper Reach of the Chilkoot River" from the lake's mouth upstream to the glacier head, which is about 30 mile (48 km); the "Chilkoot Lake" fed by the upper reach of the river extends to about 2.5 mile (4 km) length followed by the "Chilkoot Lower reach", which is 1.5 mile (2 km) till it joins the Lynn Canal. The Upper Chilkoot River originates from the glacier fields and flows in a southeasterly direction. It is a braided river and has a bed slope of 1 ft in 50 ft in the first 5 mile (8 km) stretch from the lake and about 1 ft in 100 ft in the balance reach of the river. The river is blocked with debris, rifles, log jams and boulders. Hence, the upper reach of the river is not navigable. The lake is about 2.5 mile (4 km) long (3.6 miles is also mentioned in one source), and about 1 mile (2 km) in width and maximum depth of water in the lake is about 300 feet (91 m). It has been declared as navigable. The land around the lake is mostly under the control of the State. The lake area is generally windy. Canoes are the best form of boating facility for fishing on the lake as the shore line is considered difficult. The lower reach of the Chilkoot River below the outlet from the Chilkoot Lake at is 1.5 miles (a figure of 1 mile (2 km) is also mentioned in some sources) long till it meets the Lynn Canal of the Chilkoot Inlet. The river runs in northwest northeast direction and is really only a small stream. It has a width of about and has a depth of 2 feet (1 m) on an average. It is navigable up to about 0.5 mile (1 km) upstream of the Lynn Canal, extending to the fish and game weir site (established by the Department of Fish and Game to enumerate the fishes), when under the influence of tides. The river, in its first one eighth mile (below the lake) has formed a pool, and then flows through a number of rapids strewn with boulders covered with moss in some stretches and the remaining part is flat but with rocky bed. The estimated average discharge in the river varies widely from a minimum of per second in February to a maximum of per second in August. The Chilkoot Lake and the Chilkoot River outlet are about 10 mile (16 km) away from the town of Haines. Another group of inhabitants of the Heines/Chilkoot River area are the Jilkoot Kwaan (Kwaan is Tlingit word meaning “to dwell”). They are a clan of the Tlingits who also owned land in the vicinity. The history of the Chilkoot River and the Chilkoot Lake is directly linked to the Chilkoot village, where the Tlingits lived, after which the river and the lake are named. This village existed near the outlet of the Chilkoot River and was divided into two parts by the river; the western part was inhabited by Raven clan Tlingits while the Eagle Clan Tlingits lived on the eastern part. It was an important location for the southeast Alaskan Tlingits who reportedly settled here during pre historic days when they became occupied in salmon and hooligan fishing. They used hooligan fish to make fish oil, their cooking medium, by cooking the fishes in a canoe lined with hot rocks. Chilkoot is a Tlingit phrase which means without a storehouse. The Chilkoot band at one time stored fish packed in snow between alder or willow branches, instead of in storehouses. The population of the village dwindled over the years from a figure of 127 people (in 1880 census), just to 2 houses with 7 people in June 1990, and was finally abandoned. Another factor for desertion of the village is attributed to the cannery industries that got established in the area for processing salmons that were fished from the river and the lake, in Haines and other places in the late 19th and early 20th century; the last Tlingit reportedly left the place in the early 1940s and most of the families now live in Haines. The fishing tools that the Tlingits used for fishing in the river and the lake in the past, which were mostly nets and gaff hooks, have also since been replaced with modern fishing rods and reels. The biologists of Alaska Department of Fish and Game (ADF&G) constructed a fishing weir across the Lower Chilkoot River in 1976 to enumerate the movement of Sockeye fishes from the Chilkoot lake downstream. The road from the Lynn Canal to the outlet of the lake was extended and improved over a period from 1953 to 1956 by the Alaska Road Commission; the intended purpose was to have access to the recreation area for quality fishing and access to small boats to the river shores for extracting timber from the area for commercial purposes. Use of boats on the Chilkoot River and the lake from the Tlingit village was in the form of canoes rowed to the “Glory Hole,” at the upper end of the lake for harvesting salmons and also for hunting wild life in the hills. However, in the mid 20th century boats were used to transport construction materials and to the homestead built by Cox in the upper reach of the river. Now, commercial ships operate in the lake, catering to tourism for fishing, sightseeing and for hunting expeditions.

Сақтау мәселелері

Чилкут өзенінің бойында адамдар мен Алясканың қоңыр аюлары арасында қақтығыстар туындады. Аюлар тамыз және қыркүйек айларында шағылысатын лосось іздеп, осы аймаққа көптеп келеді. Осыған байланысты, көптеген келушілер өзен бойында аюлар мен ақбас бүркіттердің лосось аулауын тамашалау үшін келеді. Аюлардың тамақтануына бөгет жасайтын адам қызметін азайту мақсатында, Хайнс сауда палатасы, Линн каналын қорғау, Inc., және Чилкут үнді қауымдастығы бірлесіп Чилкут өзенінің дәлізін стратегиялық жоспарлау жобасын (CRC) іске қосты. Бұл жобаның негізгі мақсаты – Чилкут өзенінің табиғи, мәдени, тарихи және әлеуметтік-экономикалық ресурстарын ұзақ мерзімді тұрақты басқару жоспарын жасау және іске асыру. Бірнеше кездесуден кейін CRC, Аляска Чилкут аюлар қорының іс-қимылына жетекшілік ету үшін келесі шараларды анықтады: