Кіріспе
Кітаптар тізбегі – белгілі бір ортақ ерекшеліктері бар және топ ретінде ресми түрде анықталатын кітаптардың реті. Кітап сериялары әртүрлі тәсілдермен ұйымдастырылуы мүмкін, мысалы, бір автордың жазуымен немесе баспагерлердің оларды топтап сатуы арқылы.
A book series is a sequence of books having certain characteristics in common that are formally identified together as a group. Book series can be organized in different ways, such as written by the same author, or marketed as a group by their publisher.
Баспагерлердің қайта басып шығару сериясы
Қоғамдық домендегі көркем әдебиеттердің (кейде ғылыми еңбектердің де) қайта басылған сериясы 18-шы ғасырда пайда болды, алғашқысы – британдық баспагер Джон Беллдің 1777 жылы құрған Шосерден Черчилльге дейінгі Ұлыбритания ақындарының толық жинағы. 1841 жылы неміс «Таухниц» баспасы британдық және американдық авторлардың жинағын жариялады, ол қоғамдық домендегі және авторлық құқықпен қорғалған көркем және ғылыми еңбектердің арзан, қағаздық басылымдарының қайта басылған сериясы болды. Бұл кітап сериясы ерекшелігі – 19-шы ғасырда елдер арасында авторлық құқық қорғауы болмаса да, жарияланған туындылардың авторына төлем жасауы. Кейінірек британдық қайта басылымдардың ішінде «Routledge’s Railway Library» (Джордж Рутледж, 1848–99), «Oxford World's Classics» (Оксфорд университетінің баспасы, 1901 жылдан), «Everyman's Library» (Дж. М. Дент, 1906 жылдан), «Penguin Classics» (Penguin Books, 1945 жылдан) және «Penguin English Library» (1963 жылдан) кірді. Қайта басылымдар сериясы Америка Құрама Штаттарында, мысалы, «Modern Library» (Boni & Liveright, 1917 жылдан), Германияда, «Universal Bibliothek» (Reclam, 1867 жылдан) және әлемнің көптеген басқа елдерінде де жарық көрді.
Көркем әдебиеттер
Романдық тізбек – бұл ортақ тақырыптар, кейіпкерлер немесе оқиға ортасы бар романдардың жиынтығы немесе сериясы, бірақ әр романның өз атауы мен жеке сюжеті болады, сондықтан оларды тәртіпсіз немесе өз бетінше оқуға болады. Романдық тізбекте бір немесе бірнеше кейіпкерлерді бөлісудің орнына бірнеше кітапқа созылатын сюжеттік желілер немесе тақырыптар бар. Шығармалық сериялар көбінесе ортақ оқиға ортасы, сюжеттік желі, кейіпкерлер тобы немесе уақыт шебін бөліседі. Олар әсіресе қылмыстық, оқиғалық және фантастикалық жанрларда, сондай-ақ балалар әдебиетінде жиі кездеседі. Сериядағы кейбір шығармалар өздігінен аяқталады, оларды кез келген тәртіппен оқуға болады, себебі әр кітапта бұрынғы оқиғаларға аз сілтемелер болады және кейіпкерлер көбінесе өзгермейді. Мұндай сериялардың көптеген кітаптары нөмірленген серия ретінде жарық көруі мүмкін. Мысалдарға "Харди Бойз", "Нэнси Дрю" және "Ник Картер" кіретін шығармалар жатады. Кейбір серияларда кейіпкерлер өзгеріске ұшырайды және бұрынғы оқиғаларға сілтеме жасайды. Мұндай сериялар көбінесе ішкі хронологиялық тәртіппен жарық көреді, яғни келесі кітап алдыңғы кітаптан кейін оқиғаны жалғастырады. Бұл өзгерістердің маңыздылығы сериядан серияға және оқырманнан оқырманға өзгереді. Кейбіреулер үшін бұл шағын өзгерістер болуы мүмкін – кейіпкерлер махаббатқа түсіп, жұмысын ауыстыруы мүмкін, бірақ бұл негізгі сюжетке әсер етпейді. Мұндай мысалдарға Тони Хиллерманның Джим Чи және Джо Липхорн кітаптары жатады. Басқа серияларда өзгерістер маңызды болады және кітаптарды толыққанды түсіну үшін оларды ретімен оқу керек. Гарри Поттер сериясы осыған ұқсас мысал. Кейбір кітап сериялары шын мәнінде жеке серия емес, бірақ соншалықты үлкен бір туынды, оны екі немесе одан да көп кітапқа бөліп шығару қажет. "Сақиналардың Иесі" немесе Стивен Кингтің "Қараңғы Мұнара" сериясы осыған жатады. Кейбір авторлар әр туындыны оқиғаның ішкі хронологиясына сәйкес "дұрыс" ретпен шығармай, кітаптарын сандық тәртіппен тізімдеуді қиындатады. Олар кейіпкерлердің ерте оқиғаларына оралып, бұрын жарық көрген туындылардан бұрын немесе арасында орналастырылуы керек туындыларды жазады. Сондықтан сериядағы кітаптар кейде тізімнің мақсатына байланысты жарияланым тәртібіне емес, ішкі хронологияға сәйкес нөмірленеді. Мұндай серияның мысалы – Нарния жылнамалары, онда бесінші жарық көрген кітап "Жылқы және оның баласы" бірінші кітаппен бір уақытта, ал алтыншы кітап "Сиқыршының Шығанағы" бірінші кітаптан бұрын оқиғасы өтеді. Бұл ортағасырлық әдебиетті зерттеуші К.С. Льюис тарапынан әдейі жасалған. Ортағасырлық әдебиет көбінесе оқиғаны хронологиялық тәртіппен баяндамайтын.
Анықтамалар
Романдық тізбектер мен көп бөлімді романдар арасында ешқандай пайдалы, ресми айырма жасау жоқ. Бір-бірімен байланысты романдар нақты тізбек құрауы да, құрамауы да мүмкін. Трилогияның романдық тізбек деп санауға жеткілікті ұзақ екендігі және оның бөлімдерінің жеке-жеке ерекшеленуі де күмәнді. Мысалы, Энтони Троллоптың Барчестер романдары кейіпкерлердің қайталап кездесетін құрамын ұсынса да, олардың байланысы шала-шарпы. Ал оның Паллизерлер туралы саяси романдары тығыз байланысқа және динамикаға ие. Қатаң анықтама оларды екеуін де қабылдамауы мүмкін.
ХХ ғасыр
Ағылшын жазушысы Патрик О'Брайанның "Обри Матурин" сериясы жиырма романнан тұрады, және ол ХХ ғасырдың ең сүйікті "романдық флюв" деп аталған: "[екі] батыл, бірақ шынайы көрінетін ер адамдардың эпопеясы, ол бір жағынан бір буынды қалыптастырған".
Жаңа реттіліктің дамуы
Жанрлық көркем әдебиеттер кейде «роман-өзен» деп есептелмесе де, романдық циклдар ғылыми фантастика және эпикалық фантастика жанрында кең таралған. Алдын ала жоспарланған романдық циклдарды енгізгені үшін көбінесе Е.Э. Док Смит, оның «Линзамен» кітаптары айтылады. Заманауи авторлардың мұндай циклдары бұрынғы үлгілерге қарағанда анығырақ болады. Авторлар енді жиі жалпы серияның атауын жариялайды немесе 12 том сияқты дөңгелек сандармен жазады. Бұл ерекшеліктер классикалық үлгілерге ұқсамайды және көбірек киноиндустриясының франшизаларын еске түсіреді.
Академиялық және ғылыми басылымдар
Ғылыми және академиялық баспаларда жылына бір рет немесе одан сирек сериялы түрде (бір-бірінен кейін шығатын бөліктерде) жарық көретін ғылыми және көркем емес кітаптар серия деп аталады. (Жыл сайын бір реттен жиі жарық көретін басылымдар мерзімді басылымдар деп аталады.) Мұндай серияға кіретін кітаптардың байланысы пән, мазмұн, тәсіл, жұмыстың түрі немесе географиялық орналасуы бойынша болуы мүмкін. Мұндай сериялардың мысалдары: "Лингвистикадағы Антверпен жұмыс қағаздары", "Факсимиледегі ерте ағылшын қолжазбалары", "Гарланд анықтамалық кітапханасы", "Кентербери ертегілері жобасы", "Ерте ағылшын мәтін қоғамы" және "Кембридж музыка серіктестері".
Редакциялық жинақпен салыстырғанда
Кітап сериясын редакциялық жинақпен салыстыруға болады, бұл роман тілінде сөйлейтін әлемде, әсіресе Францияда кең таралған сериялық басылым түрі. Екеуінің де көптеген ұқсастықтары болғанымен, кітап сериясы мен редакциялық жинақ арасында айырмашылық бар, себебі сериядағы кітаптардың көбінесе ортақ тақырыбы, кейіпкері немесе әлемі болады; яғни, белгілі бір тақырыптық элементтермен байланыстырылған томдар жиынтығы. Ал жинақтағы кітаптар міндетті түрде ортақ тақырыбы немесе белгілі бір реті болуы керек емес, бірақ кітаптардың мазмұнында жақындық болады (өнер, дін, ғылым туралы жинақтар), сондай-ақ форматта, мұқабасы мен беттердің орналасуында, тіпті қағаздың салмағында, беттер саны мен қаріп стилінде де ұқсастықтар кездеседі.