Кіріспе

Женевалық физик және өнертапқыш (1724–1803)

Жорж Луи Ле Седж (lə saʒ; 13 маусым 1724 – 9 қараша 1803) – Женевалық физик. Ол ең көп танымал гравитация теориясымен, электр телеграфын ойлап табуымен және газдардың кинетикалық теориясын болжауымен. Дидроның «Энциклопедиясына» үлес қосушылардың бірі болған.

Өмірі және білімі

Ле Седж Женевада дүниеге келді. Оның әкесі, Теодор Агриппа д’Обиньенің ұрпағы, Жорж Луи Ле Седж, Бургундиядағы Кушес қаласынан шыққан еді, ал анасы – Анна Мари Камп. Әкесі, түрлі тақырыптар бойынша көптеген мақалалардың авторы, 13 жасында ұлын өз зерттеулерімен, соның ішінде римдік ақын Лукрецийдің еңбектерімен айналыстырды. Пьер Превост пен Ле Седж туралы кейбір мәліметтерге сәйкес, балалық шағындағы ата-анасының тәрбиесі өте қатаң болған, ал Ле Седж бұған өзін оқшаулау және түрлі мәселелерді ойлап тереңдету арқылы жауап берді. Әкесінен өзгеше, ол фактілерді ғана қабылдап, жалпылауға қызығушылық танытпаса, Ле Седж ең алдымен жалпы және абстрактті принциптерге ден қойды. Ле Седж алғашқы білімін Женева колледжінде алды, онда ол Жан Андре Делюкпен жақын достықта болды. Философиядан бөлек, ол Габриэль Крамерден математиканы, ал Жан Луи Каландриниден физиканы оқыды. Кейін ол Базельде медицинаны оқуға шешім қабылдады және математикадан жеке сабақтар берді. Онда Ле Седж Даниэль Бернуллимен де танысты, оның газдардың кинетикалық табиғаты туралы еңбектері оған үлкен әсер етті. Содан кейін Ле Седж Базельді тастап, Парижде медицинаны оқуын жалғастырды. Женеваға оралғаннан кейін Ле Седж дәрігер болып жұмыс істеуге тырысты, бірақ әкесінің француз екендігіне байланысты оған рұхсат берілмеді. Ол жерде Чарльз Боннемен достық байланыс орнатты. Әкесінің қарсылығына қарамастан, Ле Седж өмірін математикаға арнады, әсіресе, гравитация механизмін іздестірді. Ол Женевада математика профессоры болуға үміттене бірақ, лауазымға тағайындала алмады. Өмірінде аз ғана мақала жариялағанмен, Ле Седж Жан Ле Ронд д’Алембер, Леонард Эйлер, Паоло Фризи, Роджер Джозеф Боскович, Иоганн Генрих Ламберт, Пьер Симон Лаплас, Даниэль Бернулли, Фирмин Абаузит, Лорд Стэнхоп сияқты адамдармен кеңінен хат алмасты. Ол математикадан жеке сабақтар берді, ал оның шәкірттері, соның ішінде Ла Рошфуко, Симон Лхуильер, Пьер Превост, оның тұлғасына қатты әсерленді. Ол Париж Ғылым академиясының корреспонденті болды, сондай-ақ Корольдік қоғамның мүшесі де болды. Ле Седж 79 жасында Женевада қайтыс болды.

Телеграф

1774 жылы ол алғашқы электр телеграфын жасады. Телеграфта әрбір әріп үшін 26 жеке сым болды және оның жұмыс істеу қашықтығы үйінің екі бөлмесімен шектелді.

Кинетикалық теория

Ле Саж газдардың табиғатын түсіндіруге де тырысты. Бұл әрекеті Рудольф Клаузиус пен Джеймс Клерк Максвелл тарапынан бағаланды. Максвелл былай деп жазды: "Оның соқтығысу теориясы кемшіліктері бар, бірақ газдардың кеңею күші [яғни қысым] туралы түсіндірмесі қазіргі динамикалық теориямен ұқсас". Ле Саж сондай-ақ, осы механизмді алғаш рет сипаттаған адам өзі емес екенін нақты айтты және Лукреций, Гассенди, Герман мен Бернуллиге сілтеме жасады.

Тарих

Жас кезінде Ле Саж римдік ақын Лукрецийдің еңбектеріне зор ықпал етті және Лукрецийдің кейбір идеяларын гравитацияның механикалық түсіндірмесіне енгізді, осыған өмір бойы еңбек етіп, қорғады. Ле Саж өзінің жазбаларының бірінде, кейін Ле Саж гравитация теориясы деп аталған теорияның негізгі ерекшеліктерін 1743 жылы әзірлегенін жазды. 1747 жылдың 15 қаңтарында Ле Саж әкесіне:

«Эврика, Эврика!» – деп хат жазды. «Мен осы сәтте осыншалықты қанағаттанған емеспін, себебі мен дәл қазір, түзу сызықты қозғалыстың қарапайым заңы арқылы, ғарышқа бірдей гравитацияны қатаң түрде түсіндірдім, ол қашықтықтың квадраты ұлғайған сайын бірдей пропорциямен кемиді». Оның теориясының алғашқы баяндамасы «Essai sur l'origine des forces mortes» деп аталды, ол 1748 жылы жазылды, бірақ жарияланбады. 1756 жылы Ле Саждың теориясының бір тұжырымдамасы жарияланды, ал 1758 жылы ол теорияның толыққанды тұжырымдамасын Ғылым академиясының тағы бір конкурсына жіберді. «Essai de Chymie Mécanique» атты осы еңбегінде ол гравитацияның және химиялық байланыстардың табиғатын түсіндіруге тырысты. Ол сыйлықты тағы бір қатысушымен бөлісті, бірақ оның байланыс теориясы қабылданбады, ал теорияның гравитациялық бөлігіне оның бірнеше замандастары, соның ішінде Эйлер қызығушылық танытты. Теорияның кеңірек оқырман қауымға қолжетімді болған баяндамасы «Lucrèce Newtonien» («Ньютондық Лукреций») болды, онда Лукрецийдің идеяларымен сәйкестік толыққанды дамытылды. Теорияның тағы бір түсіндірмесі Ле Саждың жазбаларынан 1818 жылы Превост оның өлімінен кейін жариялады, ол «Physique Mécanique de George Louis Le Sage» деп аталды, бірақ онда бұрынғы еңбектерде жарияланбаған жаңа ештеңе жоқ.

Ле Садждің алдыңғылары

Ле Седж қазір "Ле Седждің гравитация теориясы" деп аталатын теорияны бірінші болып ұсынбады. Бұл теорияны бұрын Фацио, Крамер және Редекер сипаттаған. Ле Седжге осы алдыңғылардың қаншалықты әсер еткені күмәнді мәселе.

Қалқа

Қазіргі кезде "Ле Саждың гравитация теориясы" деп аталатын теорияны 1690 жылдары сэр Исаак Ньютон мен Кристиан Гюйгенстің досы Николас Фацио де Дюйльер ұсынды. Фацио Швейцарияның танымал тұлғасы болды, ал гравитацияның кинетикалық теориясы оның өмірінің көп бөлігін арнаған ең көрнекті ғылыми үлесі болды. Ле Садж Фатио туралы алғаш рет әкесі арқылы естігенін айтты, өйткені әкесі цевеноттардың (камисарлардың) пайғамбарлықтарын естіген және Фатио сол пайғамбарлардың бірі екенін айтты. Ле Сейдждің әкесі Фацио жұмыс істеген ғылыми салалармен жақсы таныс болды және ол Ле Сейджге ғылымдарды үйретті. Дегенмен, Ле Сейдж кейіннен әкесі Фационың өзіне ұқсас гравитация теориясын жасағанын ешқашан айтпағанын мәлімдеді. (Ле Садж өзінің жадының нашар екенін мойындады, сондықтан оның есте сақтауының дұрыстығы белгісіз.) Қалай болғанда да, Ле Сейдж 1749 жылы ұстазы Габриэль Крамер хабарлағанға дейін Фатионың теориясы туралы ештеңе білмейтінін мәлімдеді. Фационың қайтыс болғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң (1753 жылы), Ле Седж Фационың қағаздарын – өз сөздері бойынша – оларды ұмытылудан құтқару үшін, сондай-ақ ол гравитация теорияларының тарихы туралы жазуды жоспарлаған трактат үшін алуға тырыса бастады. Фационың бір қағаздарын Абаузит 1758 жылы Ле Сейджге жіберді, ал басқа қағаздарын Ле Сейдж 1766, 1770 және 1785 жылдары сатып алды. Ол Фационың өмірбаянын жазуды бастады, бірақ оны аяқтамады, сондай-ақ Фационың кейбір еңбектерін жариялауға тырысты. Женева қолжазбаларын Ле Саж қайтыс болғаннан кейін Женева кітапханасына Превост қалдырды және олар әлі де сол жерде. Фатионың еңбектерін салыстыру: Zehe (1980), pp. 285–309. Бопп басылымы – 1929 жылы Карл Бопп жариялаған Дэниел Бернулли сақтаған Фационың толықтай сақталған жалғыз қолжазбасының толық басылымы. Онда Женева қолжазбаларының барлық бөліктері бар (оның ішінде 1, 2, 3 және 4-ші проблемалар). 1949 жылғы Гагнебин басылымы Le Sage сақтаған үш (алты) Женева қолжазбасына (GM) негізделген. Ол Фатионың 1743 жылы, Бопп басылымының негізі болған қолжазбаны жазғаннан кейін қырық жылдан кейін жасаған түзетулерін қамтиды. Алайда, "2, 3 және 4 проблемалар" Фацио теориясының математикалық жағынан ең озық бөліктерін қамтиды және оларды Гагнебин өзінің редакциясына енгізбеді, өйткені ол GM 4, 5, 6-ны елемеді.

Женева қолжазбалары | Гагнебин басылымындағы сәйкес бөлімдер | Le Sage-ге тапсырылған күн | Бопп басылымындағы сәйкес беттер
---|---|---|---
GM1 | 34–52 | 29 наурыз 1766 ж. J. P. Mallet | 38–45
GM2 | 1–24 | 17 қазан 1770 ж. F. Jallabert | 22–30
GM3 | 16–35 | Белгісіз | 27–38
GM4 | Кіріспеген | Белгісіз | 50–56 (4-мақсат)
GM5 | Қосылмаған, бірақ бірінші бөлік 27–34 (1-мақсат) | Белгісізге ұқсас | 32–35 (I мәселе), 47–50 (II және III мәселелер), 53–58 (IV мәселе)
GM6 | Келінбеген, бірақ кейбір бөліктері 5, 7–10, 12–16, 19–23, 27–36 | 21 мамыр 1758 ж. Firmin Abauzit | 22–39 және т.б. 47–49 (2-проблема)

Ле Садж Ламбертке 1768 жылы былай деп жазды: "Николас Фацио де Дюйльер 1689 жылы менің теорияма өте ұқсас теорияны жасады, ол тек қатты қобалжыған материяға берген серпімділігімен ғана ерекшеленді". Онда ол теориялардың үлкен ұқсастығын атап өтті, бірақ Фацио гравитациялық корпускулдардың жылдамдығын жоғалтуды өзінің теориясының маңызды элементі ретінде нақты атап көрсеткеніне қарамастан, Фацио эластикалық соққыларды қабылдады деп қате мәлімдеді. Ле Садж Босковичке хат жолдады Фационың латын поэмасының бастауы (Лукрецийдің үлгісі бойынша) өзінің гравитация теориясы тақырыбында және оған оны жариялағысы келетінін айтты, бірақ Боскович келіспеді, егер ол латын тілінде жарияланса, көпшілікке түсіну қиын болады деп дәлелдеді. Ле Седж гравитация теориясының идеясын Фациодан алған деп ойлау мүмкіндігінен қорқып, "шағылыстырма" жасап, оған математик Пфлидер және астроном Мале (Ле Сейдждің екі досы) қол қойды. Бұл мақалада Ле Седж 1758 жылы Абаузит жасаған көшірмені қоспағанда, Фационың 1766 жылға дейінгі қағаздарын көрмегенін, ал бұл қағаздарында Ле Сейдждің егжей-тегжейлі дамытпайтын ештеңе жоқ екенін айтты. Ле Сейдждің өлімінен кейін Превост баспасынан шыққан "Physique Mécanique" еңбегінде Фатио материяның таза құрылымымен байланысты айтылады, бірақ ол (Ле Сейдж) 1763 жылы, Фатионың түпнұсқалық қағаздарын иемденгенге дейін, таза құрылым туралы идеяны әзірлегенін айтады. Алайда 1758 жылы жазылған Абауз қолжазбасына Зехе жазған сипаттамаға сәйкес, бұл парақшада Фационың материяның таза құрылымы туралы жазған сипаттамасы бар. Сол мақалада Ле Садж Фатио "эластикалық" соққыларды қабылдады деген қате пікірді қайталады, сондықтан ауырлық туралы дұрыс түсіндірме берген жоқ. Зехе Ле Саждың Фацио "эластикалық" соққыларды қабылдады деген оғаш пікірлерін түсіндіруге тырысты, Ле Садж Фационың қағаздарын тым жақсы зерттемеген болуы керек деп болжайды. Жалпы, Ле Садж және Превост Ле Саждың теориясы Фатио теориясынан жоғары екенін мәлімдеді, бірақ Фационың қағаздарына Зехе жасаған жақындағы және егжей-тегжейлі талдау көрсетіп тұр, Фатио теориясы көбірек дамыған.

Габриэль Крамер, Франц Альберт Редекер

Ле Сейджтің айтуынша, ол гравитация туралы алғашқы эссесін жазғаннан кейін, 1748 жылы Фермин Абаузит Габриэль Крамердің өте ұқсас теориясы туралы хабарлаған, және бұл Крамер Ле Сейджтің Женевадағы ұстазы болған. Кейін Ле Сейдж гравитация туралы идеяларының Кремердің еңбектерін оқығаннан туындады деген айыптамаларға екі жауап берді. Біріншіден, ол өзінің алғашқы эссесін өзінен бұрынғылардың теорияларын білмей жазғанын айтты. Екіншіден, тіпті Крамердің теориясын білгенімен, бұл ешқандай рөл атпайды, себебі Крамердің теориясы тым жалпылама және ғылыми тұрғыдан құнды емес. Дегенмен Ле Сейдж Крамерді Фационың теориясын ұрлаған деп айыптады. (Фационың өзі де осы айыптауды жасаған.) 1751 жылы Ле Сейдж Франц Альберт Редекердің теориясы туралы да білді. Ле Сейдж гравитация теорияларының тарихын жазуға кірісті, онда Фацио мен Редекердің теорияларын сипаттауды жоспарлаған, бірақ оны аяқтаған жоқ.

Қорытынды

Ле Седж мұндай теорияны ұсынған алғашқы адам емес екенін мойындағанымен, ол Крэмердің, Фатионың және Редекердің еңбектерін алғаннан кейін де теориядан барлық салдарын шығарған алғашқы адам екенін айтты. Мысалы, "Лукрес Ньютоний" (1782) еңбегінде Ле Седж өзінің алдыңғыларының есімдерін атаған жоқ. Ол тек "мүмкін" осындай қарапайым идея бұрын басқалардың да ойына келген шығар, бірақ егер солай болса, олар оны "тұманды және сенімсіз түрде ұсынған" деді. Ол риторикалық сұрақ қойып: "Бұл болжамды алдыңғылардың (оның нақты білімі жоқ депреттенетіндерінің) ешқайсысы неге осы салдарын соңына дейін жеткізбеген және зерттеулерін жарияламаған?" деді. Оның пікірінше, себебі олар тақырыпты толық түсінбеген, теорияның қағидаларын нығайта алмаған, жалған софизмдерге бойын алдырған, белгілі тұлғалардың беделіне бас иіп, немесе "осы уақытта қиын және көпке ұнамайтын зерттеулерге берілу үшін шындыққа деген махаббат пен өз сенімдеріне деген қайраттары жеткіліксіз болған". Превост өзінің досы Ле Седжді "барлық жазбаларында алдыңғыларын адал түрде еске алғаны үшін" мақтады. Алайда, ол кейде осы алдыңғыларға сілтеме жасағанымен, олар туралы көбінесе сыни пікір білдірді – "Лукрес Ньютоний" еңбегіндегі пікірлеріне және Крэмерді тым тұманды және ғылыми тұрғыдан құнды емес деп бағалауына назар аударыңыз. Лорд Келвин мен Аронсон Превосттің мақтауын, тек Превосттің баяндамасына сүйене отырып, қайталады.