Кіріспе

Неміс геодезисі Фридрих Роберт Гельмерт (31 шілде 1843 – 15 маусым 1917) – қателер теориясына маңызды үлес қоскан неміс геодезисі және статистигі.

Мансап

Гельмерт Саксония корольдігінің Фрайберг қаласында дүниеге келген. Фрайберг және Дрезденде білім алғаннан кейін, 1859 жылы Дрездендегі Политехникалық мектепке (қазіргі Техникалық университет) инженерлік ғылымдарды оқуға түсті. Оның геодезияға ерекше ынтасы бар екенін байқаған ұстаздарының бірі, Кристиан Август Нагель, оны студент кезінде Жеңіс тауларының триангуляциясын және Саксонияның тригонометриялық желісін жасау жұмысына тартты. 1863 жылы Гельмерт Нагельдің Орталық Еуропалық доға өлшеміне көмекшісі болды. Бір жыл математика мен астрономияны оқығаннан кейін, Гельмерт 1867 жылы Лейпциг университетінен Нагель үшін жасаған жұмысына негізделген диссертациясын қорғап, доктор ғылымының дәрежесін алды. 1870 жылы Гельмерт Аахендегі жаңа Техникалық университеттің оқытушысы, ал 1872 жылы – профессоры болды. Аахенде ол «Жоғары геодезияның математикалық және физикалық теориялары» (I бөлімі 1880 жылы, II бөлімі 1884 жылы жарық көрді) атты еңбегін жазды. Бұл еңбек қазіргі геодезияның негізін қалады. Геодезия тарихына қараңыз. I бөлім геодезияның математикалық аспектілеріне арналған және эллипсоидтағы геодезиялық сызықтарды шешу әдістерінің толық жиынтығын қамтиды. Ең кіші квадраттар әдісін геодезияға Гаусс енгізді, ал Гельмерт осы дәстүрде ең кіші квадраттар туралы көркем кітап жазды (1872, 1907 жылы екінші басылымымен), ол стандартты оқулыққа айналды. 1876 жылы ол қалыпты үлестіру үшін үлгі дисперсиясының үлестірімі ретінде хи-квадрат үлестірімін ашты. Бұл жане оның басқа жұмыстары неміс оқулықтарында, оның ішінде өзінің кітаптарында сипатталған, бірақ ағылшын тілінде белгісіз болды, сондықтан кейіннен ағылшын статистиктері оны қайта ашты – Карл Пирсон хи-квадрат үлестірімін (1900), ал «Студент» және Фишер үлгі дисперсиясына қолдануын. 1887 жылдан бастап Гельмерт Берлин университетінде жоғары геодезия профессоры және Геодезия институтының директоры болды. 1916 жылы ол инсульт алды және келесі жылы Потсдамда оның салдарынан қайтыс болды.

Құрметтер

Гельмерт көптеген құрметті наградаларға ие болды. Ол "Internationale Erdmessung" әлемдік геодезиялық қауымдастығының президенті, Берлиндегі Пруссия ғылым академиясының мүшесі болды, 1905 жылы Швед Корольдік ғылым академиясының мүшесі болып сайланды және шамамен 25 неміс және шетелдік ордендермен марапатталды. Оның құрметіне 1973 жылы Халықаралық астрономиялық одақ (IAU) бекіткен айдағы Хельмерт кратері аталды.

Жалпы сілтемелер

Уолтер Фишер "Хелмерт, Фридрих Роберт" Ғылыми биография сөздігі, 7-том, 239–241-беттер, Нью-Йорк: Скрибнерс, 1973. О. Б. Шейнін (1995). "Хелмерттің қателер теориясындағы жұмысы". Дәл ғылымдар тарихының мұрағаты, 49, 73–104. Петерстің бірдей дәлдіктегі байқаулардың ықтимал қатесін есептеу формуласының дәлдігі, Astron. Nach., 88, (1876), 192–218. Мақаладан алынған үзінді H. A. David & A. W. F. Edwards (ред.) редакциялаған Статистика тарихындағы түсіндірмелі оқулар, Нью-Йорк: Спрингер, 2001 ж. аударылып, түсіндірілген.