Кіріспе

Француз генералы Пьер Антуан, граф Дюпон де л'Этанг (dypɔ̃ də letɑ̃; 4 шілде 1765 – 9 наурыз 1840) – Француз революциясы және Наполеон соғыстарының француз генералы, сондай-ақ Бурбон монархиясы қайта орнату кезеңінің саяси қайраткері.

Революциялық соғыстар

Шаренттегі Шабанаста туған Дюпон алғаш рет Франция революциялық соғыстары кезінде Нидерландыдағы Майлебоа легионының құрамында әскери қызметке қатысты, ал 1791 жылы генерал Теобальд Диллон басқаратын Солтүстік армиясы штабында қызмет етті. Ол Валми шайқасында көзге түсті, ал 1793 жылғы науқанда Менен маңындағы шайқаста австриялық полкті жеңіліске ұшыратып, берілуге мәжбүр етті. Осы жетістігі үшін ол бригадир-генерал шеніне көтерілді, жақын арада оның қабілеттерін бағалаған Лазар Карнодан одан да жоғары тағайындама алды. 1797 жылы ол Général de Division болды. 18 Брумер төңкерісін (1799 жылдың қарашасы) қолдаған Наполеон Бонапарттың билікке келуі оған консулдық және империя кезеңінде одан да көп мүмкіндіктер ашты. 1800 жылғы науқанда ол Маренго шайқасында жеңіске жеткен Пейерв армиясының номиналды қолбасшысы Луи Александр Бертье штабының бастығы болды. Шайқас аяқталған соң, ол Поззолода өзінен әлдеқайда басым күштерге қарсы сәтті шайқас жүргізді.

Наполеон соғыстары

1805 жылы Дунайдағы науқанда Мишель Нейдің дивизияларының бірінің басшысы ретінде Дюпон, әсіресе Хаслах-Юнгинген (Альбек) шайқасында, австриялықтардың Ульм қаласынан қашуына кедергі келтірді, осылайша Карл Мак фон Лейберихтің және оның бүкіл армиясын оқшаулап, кейіннен тұтқындауға зор үлес қосты. Ол Фридланд шайқасында да көзге түсті. Наполеонның дивизиялық командирлерінің санаулы ғанасы ие болған тәжірибесімен, ол 1808 жылы Испанияға уақытша батальондар мен испан корольдік армиясынан француз қызметіне алынған швейцариялық әскерлерден құралған әртүрлі корпустың басында келді (Қарлы арал соғысын қараңыз). Мадридті басып алғаннан кейін, Наполеонның жаңадан тағайындаған графы Дюпон, күштерін Андалузияны бағындыруға жіберді. Бірнеше алғашқы табыстардан кейін, ол Сиерра-Морена тауларына қарай шегінуге мәжбүр болды. Капитан-генерал Кастанос басқарған испан армиясы оны қуа жете келіп, корпусын қоршап алды. Швейцариялық әскерлері дезертирлік жасап, бұрынғы адалдықтарына оралғаннан кейін Байлен шайқасында жеңіліске ұшырады. Жауырына ауыр жарақат алған Дюпон капитуляциялауға мәжбүр болды. Дегенмен, Дюпон генерал Доминик Веделге испан армиясының қоршауынан тыс орналасқан дивизиясымен қашып кету туралы құпия бұйрық жіберді. Испандықтар бұл туралы білген соң, Ведель де берілмесе, Дюпонның әскерін қырғынға ұшыратамыз деп қорқытты, нәтижесінде Ведель де берілді. Апат кезінде барлығы 17 600 француз әскері қаруларын тастап берді. Мадрид қайта жандана бастаған испан күштерінің қолына көшті, бұл жағдайды түзету үшін Наполеонды өзінің Ұлы армиясын араласуға мәжбүр етті.

Ұят пен Бурбондық қалпына келтіру

Дюпон императордың ықыласынан түсіп қалды, себебі оның әскерлерінің басым бөлігі жаңадан шақырылған сарбаздар екендігі және осы оқиғаға бақытсыздық пен жаман ықпал елеулі үлес қосыпты ескерілмеді. Францияға оралғаннан кейін Дюпон әскери сотқа жіберілді, шені мен атағынан айырылды және 1812 жылдан 1814 жылға дейін Форт-де-Жоуде түрмеге қамалды. Тек бірінші қайта жаңғырту кезінде ғана босатылып, Людовик XVIII-нің әскери құрамында қызмет етті, бірақ Наполеонның жүз күндік соғысында қайта оралғаннан кейін осы лауазымын жоғалтты. Алайда, екінші қайта жаңғырту оны қайтадан әскерге қабылдап, Людовик XVIII-нің жеке кеңесіне мүше етіп тағайындады. 1814 жылдың сәуір және желтоқсан айлары аралығында ол Соғыс министрі болды, бірақ оның консервативтік саясаты монархты оны қайта шақыруға мәжбүр етті. 1815 жылдан 1830 жылға дейін Дюпон Шарант өңірінен депутат болып сайланды.

Өлім

1832 жылдан бастап ол зейнетке шығып, 1840 жылы қайтыс болғанға дейін естеліктерін жазумен айналысты. Ол Пер-Лашез бейістігінде жерленген.

Жеке өмір

Пьер Дюпон 1804 жылғы 26 желтоқсанда мемлекеттік кеңесшінің қызы Jeanne Grâce Bergon-ға үйленді, ол 1858 жылғы 13 маусымда Терн сарайында (Париж) қайтыс болды. Олардың екі баласы болды: Жан-Пьер Теофил, граф Дюпон; 1806 жылғы 23 ақпанда Парижде туған, 1843 жылғы 6 мамырда қайтыс болды, 1837 жылғы 22 шілдеде Адель Лидори Бикхэмге (1808 жылғы 17 қазанда Маврикийде туған, 1841 жылғы 18 қарашада Парижде қайтыс болды) үйленді, олардың ұлы Артур, граф Дюпон 1839 жылғы 10 мамырда Парижде туды. Клэр Жозефин Грейс Дюпон; Евгений Паньон Дебассайнс де Ричмон, Ричмон графымен үйленді. Оның сондай-ақ 1790 жылы Маастрихтте туған және инженер полковнигі болған Аймэ Дюпон деген заңды емес ұлы да болды. Оның немересі Клер Грасе Дюпон де Савинья Республика Президенті Мари Франсуа Сади Карноның анасы болды.

Басқа

Өлеңдер, оның ішінде «La Liberté» (1799), «Cathelinna ou les amis rivaux» (1801), «L'Art de la guerre», он әннен тұратын поэма (1838) және Гораций мен Гомерден (1836) жасалған өлең аудармалары. Ол қайтыс болған кезде өзінің естеліктерін басып шығаруға айналды.