Кіріспе
Француз актрисасы (1856–1920)
Габриэль Режан (ɡabʁijɛl ʁeʒan), шын аты Габриэль Шарлотта Режу (6 маусым 1856 – 14 маусым 1920), – 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басындағы француз актрисасы. Бұрынғы актердің қызы Режан Париж консерваториясында оқып, 1875 жылы сахнада алғаш рет өнер көрсетті. Вадевиль театрында сегіз маусым бойына маңызды рөлдерде ойнағаннан кейін, ол Вариет театрының жетекші актрисасы атанды, сонымен қатар басқа театрлардағы маңызды спектакльдерде де ойнады. Ол көбінесе комедиялық рөлдерімен танымал болды, бірақ кейде күрделі мінездемелерді де орындады. Оның ең үлкен жетістігі – Сарду мен Мороның «Мадам Санс-Жен» тарихи комедиялық драмасындағы герцогиняға айналған ашық сөйлейтін кір жуушы Кэтрин рөлі. Ол бұл рөлді 1893 жылы жасап, мансабының көп бөлігінде жиі ойнады. Оның басқа да атақты рөлдерінің бірі – 1894 жылы Генрих Ибсеннің «Куыршақ үйі» пьесасындағы Нора рөлі, бұл авторға Францияда алғашқы табысын әкелді. Режан Еуропаның ірі қалаларында өнер көрсетті, әсіресе Лондон қаласында жиі ойнады (1877–1915 жылдар аралығында). Ол Бродвейде екі рет ойнағанмен, американдық көрермендер арасында аса танымал болмады. Вадевиль театрының директорына үйленген Режан онда өнер көрсетті, бірақ 1905 жылы ажырасқаннан кейін 1918 жылға дейін басқарған жеке театрын ашты. 1900–1920 жылдар аралығында ол алты нұсқаусыз фильмде ойнады, соның ішінде «Мадам Санс-Жен» фильмінің екі түрі де бар. Ол Парижінің символы ретінде танылды, ал 1920 жылы қайтыс болғанда «Ле Фигаро» газеті Париж жан дүниесінен айырылды деп жазды.
Алғашқы жылдар
Режан 1856 жылғы 6 маусымда Парижде дүниеге келді. Оның әкесі, бұрынғы актер, Théâtre de l'Ambigu Comique театрының үй шаруашылығы қызметкерлерінің алдыңғы қатарында жұмыс істеді. Режан бес жасқа толғанда ол қайтыс болып, әйелін қиын жағдайда қалдырды. Ол тағы бір париждік театрда жұмысқа орналасып, ал жас Режан отбасының кірісін арттыру үшін жағыштарды суреттеді. 1870-71 жылдары Пенсион Буледегі оқуы Париж қамалға алу және Коммунаның қанды оқиғаларынан үзіліске ұшырады. Соғыс аяқталғаннан кейін ол оқуын жалғастырып, кіші оқушыларға қарау үшін ақылы көмекші болып тағайындалды. Режан сахнаға шығуды армандады және анасының көңіліне келгеннен кейін, атақты актер және педагог Франсуа Жозеф Реньеге Париж консерваториясының класына қабылдану үшін сәтті өтініш білдірді. 1874 жылы ол консерваторияның комедия бойынша екінші жүлдесін жеңіп алды. Сыншы Франсиск Сарси оның бірінші жүлдеге лайық екенін айтты, бірақ «Бірінші жүлде Comédie Française-ге қабылдану құқығын береді, ал қазылар алқасы Режан ханымның кішкентай, шалқар беті Мольер үйінің кең сахнасына сәйкес емес деп ойлады». Ресми ережелерге сәйкес, екінші жүлде жеңімпазы Режан Францияның екінші ұлттық театры – Одион труппасына қосылуға міндетті болды, бірақ ол Вадевиль театрындағы репертуарды және жақсы жалақыны артық көрді, ал Одион басшылығы бұл мәселені қозғамады. Ол 1875 жылы Клэрвилльдің «Revue des deux mondes» прологында Вадевильде дебют жасап, бірден өте жақсы әсер қалдырды. Бір сыншы: «Оның париждік гризетке тән сергелек және көңілді мінезі, жағымды тембрдегі икемді дауысы және өзін ұстауы – сахнада сәтті болу үшін жеткілікті қасиеттер» деді. Кейін сол жылы ол Анри Мейляк пен Людовик Халевидің «Фанни Лир» комедиясындағы Никетт рөлінде алғашқы маңызды табысына қол жеткізді. Сыншы Дафин Мюнье кейінірек былай деп жазды: Париж театрлары жаздың ең ыстық күндерінде бірнеше аптаға жабылады, ал шілде айында Вадевиль әріптестерімен бірге ол Вест-Эндтегі Гайети театрында «Perfide comme l'onde», «Nos alliées» және «Aux crochets d'un gendre» комедияларында ойнады. «Афинеум» Мадль Режанның ерекше белсенділігі мен ойнақтылығын мақтады, ал «Morning Post» оны «керемет қызықты» деп бағалады.
Parisian theatres customarily closed for a few weeks during the height of summer, and in July, with Vaudeville colleagues, she played at the Gaiety Theatre in the West End in the comedies Perfide comme l'onde, Nos alliées and Aux crochets d'un gendre. The Athenaeum applauded "a display of vivacity and espièglerie quite exceptional on the part of Mdlle Réjane", and The Morning Post found her "infinitely diverting".
Әсемдіктер мен жұлдыздық
1882 жылы, Театрдың жұлдызы Хортенс Шнайдер зейнеткерлікке шыққаннан кейін Режанды сол театрдың басты роліне алды. Сол жылы Режан Корольдік сарай театрында Мейльхақтың «Маған жолдас» пьесасында Адриен де Боистульбе рөлінде сыншылардың жоғары бағасын алды. Келесі он жыл ішінде Режан алты немесе одан да көп париждік театрларда Эдмон Гондинеттің («Клара Солей», 1885), Мейльхақтың («Лес-демуазель Клошар», 1886, және «Маған туысқан», 1890), Викториен Сардудың («Маркиза», 1889) және Эдмон Харакурдың («Шайлок», 1889) жаңа пьесаларынан бастап, Бомаршаның («Фигароның үйленуі», 1889), Дюманың («Жарты әлем», 1890) және Аристофанның («Лизистрата», 1892) классикалық туындыларының қайта қойылымдарында өнер көрсетті.
Among those who saw the performance was Marcel Proust who became a devoted admirer, and later friend; his character Berma, the great actress in À la recherche du temps perdu, is partly based on Réjane. In 1893 Réjane married Paul Porel, director of the Vaudeville; they had two children – Germaine and Jacques. She appeared at the Vaudeville in a series of successful plays; two of the earliest productions demonstrated her range. In October 1893 she created the role with which she was most closely associated during the rest of her career: Catherine, the outspoken washerwoman duchess in Sardou and Moreau's historical comedy drama Madame Sans Gêne. Another reviewer wrote:
Six months later Réjane played Nora in the French premiere of Henrik Ibsen's A Doll's House ("Une maison de poupée"). Ibsen had never succeeded with Parisian audiences until now, but to his delight the production was a triumph. Les annales du théâtre et de la musique recorded, "Nora's role is overwhelming; Mademoiselle Réjane took the opportunity of one of the greatest successes of her career. She was able to highlight the very complex character of the role, and with a rare simplicity of means she demonstrated in the famous tarantella scene an admirable dramatic power. Needless to say, it was acclaimed". Another contemporary critic wrote:
Осы қойылымды көргендердің арасында Марсель Пруст та болды, ол Режанның жанкүйеріне айналып, кейін достасы болды. Оның «Уақыттың іздеуінде» романындағы Берма кейіпкері Режанның бейнесіне негізделген. 1893 жылы Режан Вадевиль театрының директоры Пол Порелге тұрмысқа шықты, олардың екі баласы – Жермен мен Жак дүниеге келді. Ол Вадевильдегі бірқатар сәтті қойылымдарда ойнады; алғашқы екі қойылым оның актерлік шеберлігін көрсетті. 1893 жылдың қазан айында ол өмірінің соңына дейін ең көп байланысты болған рөлді жасады: Сарду мен Мороның тарихи комедиялық драмасы «Мадам Санс Генедегі» ашық сөйлейтін кір жуушы герцогиня Катерина. Тағы бір сыншы былай деп жазды:
Among those who saw the performance was Marcel Proust who became a devoted admirer, and later friend; his character Berma, the great actress in À la recherche du temps perdu, is partly based on Réjane. In 1893 Réjane married Paul Porel, director of the Vaudeville; they had two children – Germaine and Jacques. She appeared at the Vaudeville in a series of successful plays; two of the earliest productions demonstrated her range. In October 1893 she created the role with which she was most closely associated during the rest of her career: Catherine, the outspoken washerwoman duchess in Sardou and Moreau's historical comedy drama Madame Sans Gêne. Another reviewer wrote:
Six months later Réjane played Nora in the French premiere of Henrik Ibsen's A Doll's House ("Une maison de poupée"). Ibsen had never succeeded with Parisian audiences until now, but to his delight the production was a triumph. Les annales du théâtre et de la musique recorded, "Nora's role is overwhelming; Mademoiselle Réjane took the opportunity of one of the greatest successes of her career. She was able to highlight the very complex character of the role, and with a rare simplicity of means she demonstrated in the famous tarantella scene an admirable dramatic power. Needless to say, it was acclaimed". Another contemporary critic wrote:
Алты айдан кейін Режан Генрих Ибсеннің «Қуыршақ үйі» («Une maison de poupée») пьесасының француз тіліндегі тұңғыш көрсетілімінде Нора рөлін сомдады. Ибсен бұған дейін париждік көрермендердің ықыласына ие бола алмаған, бірақ оның қуанышына орай, қойылым сәтті аяқталды. «Les annales du théâtre et de la musique» журналында: «Нора рөлінің күші зор; Мадемуазель Режан өзінің мансабындағы ең үлкен жетістіктерінің бірін пайдаланды. Ол рөлдің өте күрделі мінезін ерекше атап көрсетті және сирек кездесетін қарапайымдықпен танымал тарантелла сахнасында тамаша драмалық күшін көрсетті. Бұл сөзсіз, көпшіліктің ризашылығын тудырды». Тағы бір замандас сыншы былай деп жазды:
Among those who saw the performance was Marcel Proust who became a devoted admirer, and later friend; his character Berma, the great actress in À la recherche du temps perdu, is partly based on Réjane. In 1893 Réjane married Paul Porel, director of the Vaudeville; they had two children – Germaine and Jacques. She appeared at the Vaudeville in a series of successful plays; two of the earliest productions demonstrated her range. In October 1893 she created the role with which she was most closely associated during the rest of her career: Catherine, the outspoken washerwoman duchess in Sardou and Moreau's historical comedy drama Madame Sans Gêne. Another reviewer wrote:
Six months later Réjane played Nora in the French premiere of Henrik Ibsen's A Doll's House ("Une maison de poupée"). Ibsen had never succeeded with Parisian audiences until now, but to his delight the production was a triumph. Les annales du théâtre et de la musique recorded, "Nora's role is overwhelming; Mademoiselle Réjane took the opportunity of one of the greatest successes of her career. She was able to highlight the very complex character of the role, and with a rare simplicity of means she demonstrated in the famous tarantella scene an admirable dramatic power. Needless to say, it was acclaimed". Another contemporary critic wrote:
Лондон мен Нью-Йорк
1894 жылы Режан Вест-Эндке қайта оралды. Ол 1877 жылы алғаш рет сахнаға шыққаннан бері 1883 жылы Гаити театрында Альфонс Даудедің «Ле Набаб» қойылымында ойнаған еді. Ол кездегі сын-пікірлер жақсы болды, бірақ 1894 жылғы маусымда «Мадам Санс Гене» рөліндегі қайта оралуы сыншылардан жоғары баға алды және Дали театрында Бернхардт маусымының бәсекесіне қарамастан, залды толы қылып толтырды. Сұранысты қанағаттандыру үшін Режанның маусымы екі аптаға ұзартылды. Көрермендердің арасында француз пьесаларының мазмұнына жете алмаған, бірақ ой-қиялы кең адамдардың көп бөлігі болды. Режан ризашылықтың жетіспеуіне қатты ашуланып, ешқашан қайта оралмаймын деп уәде берді. «Мадам Санс Гене» тағы да үлкен жетістікке жетті, ал сэр Генри Ирвинг ағылшын тіліндегі нұсқасын сахналау құқығын алды және екі жылдан кейін Лицей театрында Эллен Терриді Режан рөлінде ойнатып қойды. Режан ақырында көнді және 1904 жылға дейін АҚШ-қа оралуға келісті, ол кезде оны Бельгия, Дания, Нидерланды, Германия, Ресей, Австрия, Румыния, Италия, Испания және Португалия көрермендері көрген болатын. «Режан» театрында оның иесі 1906 мен 1910 жылдар арасында Катүлль Мендес сияқты ұлы драматургтерден бастап, Саша Гитри сияқты әсем драматургтердің жиырма жаңа пьесасы мен қайта қойылған пьесаларында өнер көрсетті. (Мысалы: Эдуард Пайеронның «Тышқан» («La souris»), Пайеронның «Бақытты» («Heureux»), Анри Бернштейннің «Желқу» («La rafale»), Дарио Никкодемидің «Үстемдік» («La suzeraine»), Сардудың «Із» («La piste»), Анри Батайдың «Қалқа» («Le masque»), Альберт Гинон мен Джейн Марнидің «Жұқ» («Le joug»), Ромен Кулустың «Антуанетта Сабрие» («Antoinette Sabrier»), Матильда Серао мен Пьер Декурсельдің «Кешірімнен кейін» («Après le pardon»), Макс Морей мен Жильбер Тиерридің «Савелли» («La Savelli»), Пайеронның «Керексіз әлем» («Le monde ou l'on s'ennuie»), Франсис де Круасседің «Париж – Нью-Йорк» («Paris – New York»), Саша Гитридің «Кілт» («La clef»), Бернштейннің «Израиль» («Israël»), Никкодемидің «Қашқын» («Le refuge»), Катүлль Мендестің «Императрица» («L'Impératrice»), Эмиль Моро мен Шарль Клервильдің «Мадам Марго» («Madame Margot»), Абель Эрманның «Люкс пойыздары» («Trains de luxe»), Кулустың «Қауіп» («La risque») және Никкодемидің «Жалын» («La flamme»)). Режан өзінің театрындағы барлық қойылымдарда ойнаған жоқ; ол 1911 жылғы наурызда «Режан» театрында қойылған Морис Метерлинктың «Көк құс» («L'oiseau bleu») пьесасының француз премьерасының актерлік құрамында болған жоқ. Ол Париждегі өнерін тек өз театрымен шектемеді; 1911 және 1916 жылдары ол Генри Батайдың «Махаббат баласы» («L'enfant de l'amour») және «Амазонка» («L'amazone») спектакльдерінде Théâtre de la Porte Saint Martin сахнасында өнер көрсетті. Париждегі базасынан басқа Режан Лондонда француз репертуарлық театрын құруды жоспарлады. Алғашқы қадам 1906 жылы Роялти театрында маусыммен жасалды, бірақ жоспар одан әрі дамытылмады. Режан алты нұсқаусыз фильмге түсті. Олардың екеуі «Мадам Санс Гене» фильмінің нұсқалары болды, біріншісін Клемент Морис 1900 жылы, екіншісін Андре Кальметс 1911 жылы түсірді. Басқалары: «Британик» (Кальметс, 1908), «Ассомуар» (Альберт Капеллани, 1909), «Эльзас» (Генри Пуктал, 1916) және «Миарка» (Луи Меркантон, 1920). Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Режан одақтастардың мүддесіне көп күш жұмсады және ол Лондонның Корольдік театрында «Эльзас» атты патриоттық драмада, ал Лондон Колизейінде «Бет» атты соғыс пьесасында өнер көрсетті.
At the Théâtre Réjane its proprietor appeared in twenty new plays and revivals by playwrights ranging from the grandiose Catulle Mendès to the chic Sacha Guitry between 1906 and 1910refn|La souris ("The Mouse", Édouard Pailleron), Heureux ("Happy", Pailleron), La rafale ("The Gust", Henri Bernstein), La suzeraine (Dario Niccodemi, La piste ("The Track", Sardou), Le masque (Henry Bataille), Le joug ("The Yoke", Albert Guinon and Jane Marny), Antoinette Sabrier (Romain Coolus), Après le pardon ("After Forgiveness", Matilde Serao and Pierre Decourcelle), La Savelli (Max Maurey and Gilbert Thierry), Le monde ou l'on s'ennuie ("The World Where We are Bored", Pailleron), Paris – New York (Francis de Croisset), La clef ("The Key", Sacha Guitry), Israël (Bernstein), Le refuge (Niccodemi), L'Impératrice ("The Empress", Catulle Mendès), Madame Margot (Emile Moreau and Charles Clairville), Trains de luxe (Abel Hermant), La risque ("The Risk", Coolus) and La flamme ("The Flame", Niccodemi). Réjane did not appear in every production at her theatre; she was not in the cast of the French premiere of Maurice Maeterlinck's play The Blue Bird ("L'oiseau bleu"), given at the Théâtre Réjane in March 1911. Nor did she confine her appearances in Paris to her own theatre; in 1911 and 1916 she appeared at the Théâtre de la Porte Saint Martin in Henry Bataille's L'enfant de l'amour and L'amazone. As well as her base in Paris, Réjane hoped to found a French repertory theatre in London. A first step was made in 1906 with a season at the Royalty Theatre, but the plan was not taken further. Réjane took part in six silent films. Two were versions of Madame Sans Gêne, the first directed by Clément Maurice, 1900, and the second by André Calmettes, 1911. The others were Britannicus (Calmettes, 1908), L'Assomoir (Albert Capellani, 1909), Alsace (Henri Pouctal, 1916) and Miarka (Louis Mercanton, 1920). During the First World War, Réjane devoted much effort to helping the Allied cause, and she appeared at the Royal Court Theatre, London, in a patriotic drama called Alsace, and at the London Coliseum in a war play entitled The Bet.