Кіріспе

Француз романы (1873–1954)

Сидони Габриэль Колетт (sidɔni ɡabʁijɛl kɔlɛt; 28 қаңтар 1873 – 3 тамыз 1954), «Колетт» деген атпен белгілі, француз жазушысы және әдебиетке қатысты хаттарды жазатын әйел. Ол сонымен қатар мим, актриса және журналист болды. Колетт ағылшын тілінде сөйлейтін әлемде 1944 жылы жазған «Жижи» повесімен ең көп танымал, ол 1958 жылғы фильмнің және 1973 жылғы сахналық қойылымның негізі болды. Оның «Шегінің өрмелері» атты әңгімелер жинағы Францияда да кеңінен танымал.

Ерте өмір

Сидония Габриэль Колетт 1873 жылғы 28 қаңтарда Бургундияның Йонн департаментіндегі Сен-Саувер-ан-Пусае ауылында дүниеге келді. Оның ата-анасы – соғыс батыры және салық жинаушы Жюль Жозеф Колетт (1829–1905) және оның әйелі Адель Эугени Сидони ("Сидо"), Ландойдан (1835–1912). Жюль Жозеф Колетт – Сент-Сир әскери мектебінің зуавы. Екінші Италия Тәуелсіздік соғысында аяғынан айырылған соғыс батыры, ол балалары дүниеге келген Сен-Саувер-ан-Пусае ауылында салық жинаушы қызметін атқарды. Колетттің үш үлкен туысы болған: анасының жартылай қарындасы Джульетта (1860–1908), анасының жартылай інісі Ахилл (1863–1913) және толыққанды інісі Леопольд (1866–?). Колетт 6 жастан 17 жасқа дейін мемлекеттік мектепке қатысты. Отбасы бастапқыда жақсы жағдайда болған, бірақ қаржыны дұрыс басқара алмауы салдарынан кірістері айтарлықтай азайды.

Мансап

1893 жылы Колетт Генри Готье Вилларсқа (1859–1931) үйленді, ол «Вилли» деген псевдониммен жазған автор және баспагер. Оның алғашқы төрт романы – төрт Клаудин оқиғасы: «Клаудин мектепте» (1900), «Клаудин Парижде» (1901), «Клаудин отбасында» (1902) және «Клаудин кетеді» (1903) – оның атымен жарық көрді. (Бұл төрт кітап ағылшын тілінде «Клаудин мектепте», «Клаудин Парижде», «Клаудин үйленді» және «Клаудин мен Энни» аттарымен жарияланды.) Романдар атақты кейіпкері Клаудиннің өмірге келу және жас шағын, Бургундия ауылындағы 15 жастағы ерекше қыз болғаннан бастап, ғасыр басындағы Париждің әдеби салондарының белгілі бір тұлғасына айналу жолын көрсетеді. Олардың әңгімесі жартылай автобиографиялық, бірақ Клаудин, Колетттен айырмашылығы, анасынан айырылған. Готье Вилларсқа үйлену Колеттке жазуға уақытын толықтай арнауға мүмкіндік берді. Кейін ол Вилли болмаса, жазушы бола алмас еді деді. Әйелінен 14 жас үлкен және Париждегі ең танымал бостандық сүйгіштердің бірі болған ол, әйелін авангардтық интеллектуалдық және көркемдік ортаға таныстырып, оның лесбияндық қабілеттерін қолдады. Сондай-ақ, Клаудин романдарының қызықты тақырыбын таңдаған да ол: «Сапфо мифосының екінші жағы – әулеттік тәртіппен басқарылатын қыздар мектебі немесе пансион, оның төбесінде әуесқой ұстаз тұрады». Вилли оны қанағаттандыратынша беттер жазғанға дейін бөлмесіне қамап қойды.

Ажырасудан кейінгі

Колетт пен Вилли 1906 жылы ажырасып кетті, бірақ олардың ажырасуы 1910 жылға дейін ресми тіркелмеді. Колетт Клаудин кітаптарының мол табысына қол жеткізе алмады – авторлық құқық Виллиге тиесілі болды. 1912 жылға дейін ол Франциядағы түрлі сахналарда, музыка залдарында өнер көрсетті, кейде өзінің романдарынан алынған этюдтерде Клаудин рөлін ойнады, күнді күнекешілікпен өткізіп, азын-аулақ табыспен күн көріп, көбінесе аш және ауру болды. Көбірек табыс табу үшін 1910 жылдарда ол журналистикамен жақын танысты. Осы шамада ол әуесқой фотографқа да айналды. Өмірінің осы кезеңі «La Vagabonde» (1910) шығармасында еске түсірілген, онда ерлер қоғамындағы әйелдердің тәуелсіздігі тақырыбы көтеріледі, ол кейіннен оның көптеген туындыларында қайталанып тұрады. Осы жылдары ол басқа әйелдермен де қарым-қатынас құрды, олардың ішінде Натали Клиффорд Барни және Матильда де Морни, Белбюф маркизасы ("Макс") есімдері белгілі. Ол Макспен бірнеше рет сахнаны бөлісті. 1907 жылдың 3 қаңтарында Макс пен Колетттің «Rêve d'Égypte» пантомимасындағы сахналық сүйісіс көрермендер арасында дүрлікіді тудырды, осыдан кейін олар ашық түрде бірге өмір сүре алмады, бірақ олардың қарым-қатынасы тағы бес жылға созылды. 1912 жылы Колетт «Le Matin» газетінің редакторы Генри де Жувенелге үйленді. 1913 жылы олар Бель Газу лақап атымен танымал Колетт де Жувенел есімді қызды дүниеге әкелді.

1920-шы және 1930-шы жылдар

1920 жылы Колетт «Шери» романын жариялады, онда ересек әйел мен одан әлдеқайда жас жігіттің махаббаты бейнеленген. Шери – бай сарай қызы Леяның сүйіктісі; Лея Шери өзінің жасына сай қызға үйленгенде қатты ренжісе, ол қайта келгенде қуанады, бірақ бір соңғы түннен кейін оны тағы да жібереді. Колетттің Жувенельмен некесі 1924 жылы оның адалсыздығы мен 16 жасар өгей ұлы Бертран де Жувенельмен болған қарым-қатынасының салдарынан ажырасумен аяқталды. 1925 жылы ол өзінің соңғы күйеуі Морис Гудекетпен танысты; олар Колетт қайтыс болғанға дейін бірге өмір сүрді. Колетт бұл кезде танымал жазушы болған (The Vagabond престижді Prix Goncourt сыйлығына үш дауыс алды). 1920-1930 жылдар оның ең өнімді және жаңашыл кезеңі болды. Романдық сюжет көбінесе Белль Эпок дәуірінде Бургундияда немесе Парижде өріледі, оның туындылары некедегі өмір мен сексуалдыққа қатысты мәселелерді қамтиды. Ол көбінесе өзінің өмірінен алынған оқиғаларды суреттейді: «Шери» (1920) және «Le Blé en Herbe» (1923) екеуі де қартайған әйел мен өте жас жігіттің арасындағы махаббат туралы, бұл оның Бертран де Жувенельмен және 16 жас кіші күйеуі Гудекетпен болған қарым-қатынасын көрсетеді. «La Naissance du Jour» (1928) – әйелдердің дәстүрлі өміріне жасалған ашық сын, оның анасы Сидоның кейіпі арқылы жасқа және махаббаттан бас тартуға арналған ой-толғаныстар арқылы білдіріледі. Осы кезде Колетт Францияның ең ұлы әйел жазушысы деп танылды. «Онда сюжет жоқ, бірақ үш өмір туралы барлық қажетті мәліметтер бар», – деп жазды Джанет Фланнер «Сидо (Колетт)» (1929) туралы. «Тағы да, бұрынғыдан да кеңірек, оның генийі, гуманизм және тамаша прозасы үшін әдеби журналдар мақтап жатыр, ал бұрын оған тек келекелеген». 1920 жылдары ол өзінің романдарын сату үшін мұсылман бейнесін қабылдаған еврей-алжирлік жазушы Элисса Раиспен байланыста болды.

Соңғы жылдары, 1940-1954

Франция немістер тарапынан басып алынған кезде Колетт 67 жасқа толыпты. Ол Парижде, Пала Рояльдегі пәтерінде қалып қойды. Оның күйеуі, еврей Морис Гудеке 1941 жылдың желтоқсан айында Гестапомен тұтқындалды. Жеті аптадан кейін неміс елшісінің француз әйелінің араласуымен босатылғанымен, Колетт соғыстың қалған жылдарын екінші рет тұтқындалу мүмкіндігінен үрейленіп өтті. Оккупация кезінде ол «Journal à Rebours» (1941) және «De ma Fenêtre» (1942) атты екі томдық естеліктер жинағын жариялады; екеуі де 1975 жылы ағылшын тілінде «Looking Backwards» деген атпен шықты. Ол бірнеше нацистік газеттерге өмір салты туралы мақалалар жазды. Осы мақалалар мен оның «Julie de Carneilhan» (1941) романында көптеген антисемиттік айыптаулар кездеседі. 1944 жылы Колетт өзінің ең танымал туындысы – «Джиги» романын жариялады, ол 16 жасар Жилберт («Джиги») Альвардың тарихын айтады. Әдепсіз әйелдер отбасында дүниеге келген Джиги бай махаббатшыны баурап алу үшін куртизанка ретінде тәрбиеленеді, бірақ дәстүрге қарсы шығып, оның орнына оған үйленеді. 1949 жылы роман Даниэль Делорм мен Габи Морле ойнаған француз фильміне айналды, ал 1951 жылы ол сол кездегі белгісіз Одри Хепбернмен (Колетт жеке таңдаған) басты рөлде сахналық қойылымға бейімделді. 1958 жылы Лесли Карон мен Луи Жорданның қатысуымен түсірілген Голливудтың музыкалық фильмі, Алан Джей Лернердің сценарийі мен Лернер мен Фредерик Лоуэдің музыкасымен, «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. Соғыстан кейінгі жылдары Колетт белгілі қоғамдық тұлғаға айналды. Ол артрит салдарынан мүгедек болып қалды және Гудеке оны күткенімен, ол оның «Œuvres Complètes» (1948–1950) жинағының дайындалуын қадағалады. Ол сол жылдары да жазуын жалғастырып, «L'Etoile Vesper» (1946) және «Le Fanal Bleu» (1949) кітаптарын жариялады, онда ол өзінің өмірбаянынан шабыттанған жазушының қиындықтары туралы ойлармен бөлісті. 1948 жылы Клод Фаррере оны Әдебиет бойынша Нобель сыйлығына ұсынды.

Журналистика

Колетттің алғашқы журналистік туындылары (1895–1900) күйеуі Готье Вилларспен бірлесіп жазылған. Олар Мюриc Баррес құрған «La Cocarde» күндізгі газеті үшін музыка туралы рецензиялар мен «La Fronde» үшін бірқатар мақалалар болды. 1910 жылы Готье Вилларспен ажырасқаннан кейін, ол түрлі басылымдарға тәуелсіз жазып, әлеуметтік ағымдар, театр, сән, кино және қылмыстық оқиғалар туралы мақалаларымен үлкен даңққа ие болды. 1910 жылдың желтоқсанында Колетт Париждегі «Le Matin» күндізгі газетінде тұрақты рубрика жазуға келісті – бастапқыда псевдониммен, кейін «Колетт Вилли» деген атпен. Оның редакторларының бірі Генри де Жувенел болды, ол 1912 жылы оған тұрмысқа шықты. 1912 жылға қарай Колетт өзін репортер ретінде тәрбиеледі: «Көру керек, ойлап табудың қажеті жоқ, сезіну керек, қиялдаудың қажеті жоқ, себебі қылмыс орнындағы жаймаларды жаңа қанға малғанда, олардың түсін ешқашан ойлап табу мүмкін емес». 1914 жылы Колетт «Le Matin» газетінің әдеби редакторы болып тағайындалды. 1923 жылы Жувенелден ажырасқаннан кейін Колетт «Le Matin» газетімен байланысын үзуге мәжбүр болды. Келесі үш онжылдық бойы оның мақалалары «Vogue», «Le Figaro» және «Paris Soir» сияқты екі дүрзінді басылымдарда жарияланды. Германияның Францияны оккупациялаған кезінде Колетт күнделікті және апталық басылымдарға үлес қосуын жалғастырды, олардың арасында 1941 жылдың қаңтарынан кейін Виши үкіметін қолдаған «Le Petit Parisien» және нацистік идеологияны жақтаған «La Gerbe» апталығы да болды. Оның мақалалары саяси сипатта болмаса да, Колетт сол кезде осы басылымдарға өзінің беделін сыйлағаны және Виши режиміне икемдегені үшін қатты сынға ұшырады. 1942 жылдың 26 қарашасында жарияланған «Ma Bourgogne Pauvre» («Менің кедей Бургундиям») атты мақаласы кейбір тарихшылар тарапынан Виши жазушыларының қолдаған ультраұлтшыл мақсаттарын жасырын түрде қабылдағандығы үшін айрықша аталып өтті. 1945 жылдан кейін оның журналистикасы сирек болды, ал соңғы туындылары баяндалған оқиғалардан гөрі жеке эсселерге жақын болды. Өмірі бойы Колетт газеттерге, журналдарға және альманахтарға 1200-ден астам мақала жариялады.

Өлім және мұра

1954 жылғы 3 тамызда қайтыс болғаннан кейін, католик шіркеуі оның ажырасқандығына байланысты діни қызмет көрсетуден бас тартты, бірақ мемлекеттік деңгейде аза тұту рәсімі ұйымдастырылды. Бұл құрметке ие болған алғашқы француз әйел жазушысы болды. Колетт 1935 жылы Бельгия Корольдік академиясына, 1945 жылы Гонкур академиясына (1949 жылы президент болып сайланды), 1920 жылы Легион құрметті белгісінің шевальесі, ал 1953 жылы бас офицері болып сайланды. Колетттің көптеген өмірбаяндары оның өмірі мен шығармашылығына қатысты ондаған жылдар бойы әртүрлі интерпретациялар ұсынды. Бастапқыда талантты, бірақ шектеулі роман жазушысы деп есептелген (Андре Жид және Генри де Монтерлан сияқты тұлғалардың өмір бойындағы жоғары бағасына қарамастан), ол әйелдер әдебиетіндегі маңызды дауыс ретінде танылды. Колетт қайтыс болғанға дейін Кэтрин Энн Портер «Нью-Йорк Таймс» газетінде Колетттың «қазіргі заманғы ең ұлы француз жазушысы, тіпті Гид пен Пруст тірі болғанда да осылай болған» деп жазды. Әнші-сазгер Розан Кэш 1996 жылғы «10 Song Demo» альбомында «The Summer I Read Colette» әні арқылы жазушыға құрмет көрсетті. Трумэн Капоте 1970 жылы онымен кездесу туралы «Ақ гүл» атты эссе жазды. Онда ол үстелдегі қағаз салмағына (тақырыптағы «ақ гүл») таңданып отырғанын көргенде, оны алуын талап еткенін айтады; Капоте бастапқыда сыйлықты қабылдаудан бас тартты, бірақ «Мен оны өте жақсы көретін нәрсені сыйлық ретінде қабылдай алмаймын деп қарсылық білдіргенімде, [ол] «Жаным, егер адам сыйлықты өзі де бағаламайтын болса, сыйлық берудің мәні қалмайды» деді». Джулия Холтердің 2015 жылғы «Have You in My Wilderness» альбомынан шыққан «Lucette Stranded on the Island» әні Колетттің «Шаян таныстар» әңгімесіндегі екінші дәрежелі кейіпкеріне негізделген. 1991 жылы түсірілген «Колетт болу» фильмінде Колетт рөлін француз актрисасы Матильда Мэй ойнады. 2018 жылы шыққан «Колетт» фильмінде басты рөлді Кейра Найтли сомдады. Екі фильм де Колетттің жиырма жасындағы өміріне, оның бірінші күйеуімен некесіне және оның атымен жарық көрген алғашқы романдарына бағышталған.

Сценарий авторы

1934: "Әйелдер көлі" (реж. Марк Аллегрет)
1935: "Дивине" (реж. Макс Офюльс)