Кіріспе
Оология (немесе оология) (/oʊ/'/ɒ//l//ə//dʒ//i/), – құстардың жұмыртқаларын, ұяларын және көбею мінез-құлқын зерттейтін орнитологияның бір саласы. Бұл сөз грек тіліндегі "oion" – жұмыртқа деген сөзден шыққан. Оология құстардың жұмыртқаларын жинау хоббиісін де білдіреді, бұл көбінесе жұмыртқа жинау, ұялау немесе жұмыртқа іздеу деп аталады, және көптеген елдерде заңсыз болып табылады.
Oology (or oölogy), (/oʊ/'/ɒ//l//ə//dʒ//i/), is a branch of ornithology studying bird eggs, nests and breeding behaviour. The word is derived from the Greek oion, meaning egg. Oology can also refer to the hobby of collecting wild birds' eggs, sometimes called egg collecting, birdnesting or egging, which is now illegal in many jurisdictions.
Ғылым ретінде
Оология 1800 жылдары Ұлыбритания мен АҚШ-та кеңінен танымал болды. Құстарды алыстан бақылау қиын болды, себебі жоғары сапалы бинокльдер қолжетімді болған жоқ. 20-шы ғасырдың ортасынан бастап ол көбінесе ғылыми сала емес, хобби ретінде қарастырыла бастады. 1960 жылдары табиғатты зерттеуші Дерек Ратклифф тарихи коллекциялардан алынған саяшы сойқы жұмыртқаларын қазіргі кездегі жұмыртқа қабығының үлгілерімен салыстырып, қабықтың қалыңдығының азайғанын анықтады.
Ұлыбританияда
Заңнама, мысалы, Ұлыбританиядағы 1954 жылғы Құстарды қорғау туралы заң және 1981 жылғы Жабайы табиғат және ауыл шаруашылығы туралы заң, жабайы құстардың жұмыртқаларын заңды түрде жинауды мүмкін емес етті. Ұлыбританияда жабайы құстың жұмыртқасын иелену 1954 жылға дейін алынған немесе ғылыми зерттеулер үшін рұқсат болған жағдайда ғана заңды болып табылады; жасына қарамастан жабайы құстардың жұмыртқаларын сату заңсыз. 1980 және 1990 жылдары заңмен көзделген айыппұлдар кейбір жұмыртқа жинаушылар үшін айтарлықтай үрей тудырмады. Алайда, 2000 жылғы Қауыл және жол құқығы туралы заң жабайы құстардың жұмыртқасын иеленгені үшін алты айға бас бостандығынан айыруға мүмкіндік берді және ол күшіне енгеннен бері бірнеше адам жұмыртқа жинақтарын иеленгені және оларды сатып алуға тырысқаны үшін түрмеге қамалды. 2000 жылдан кейін түрмеге қамау қаупі кейбіреулерді жұмыртқа жинаудан бас тартуға ынталандырды, ал бірі екі рет түрмеге қамалды. Соңғы кезде, 2018 жылы, бір адам 5000 жұмыртқа жинағаны үшін түрмеге жабылды, бұрын 2005 жылы түрмеге қамалған еді. Тағы бір адам 2021 жылы 200 жұмыртқаны иеленгені үшін сотталды. Құстарды қорғау жөніндегі Корольдік қоғам заңсыз жұмыртқа жинаумен күресте ерекше белсенділік танытып, жұмыртқа жинаушылар туралы ақпарат жинап, полицияға оларға қатысты қылмыстық іс қозғауда көмектесетін тергеу бөлімін ұстап тұрады, сондай-ақ басқа да жабайы табиғатқа қарсы қылмыстарды тергейді. Ұлыбританияда қудалау мүмкіндігінен қашу үшін ескі жұмыртқа коллекцияларының иелері жұмыртқалардың 1981 жылға дейін жиналғанын көрсету үшін жеткілікті дәлелдерді сақтауы керек. Алайда, шын мәнінде ескі коллекциялардың иелері қудаланбауы мүмкін, өйткені тәжірибелі тергеушілер мен прокурорлар оларды жақында жиналған жұмыртқалардан ажырата алады. Коллекцияны, жұмыртқалардың жасына қарамастан, сатуға тыйым салынған, сондықтан ескі коллекцияларды тек жұмыртқаларды сыйға беру немесе жою арқылы ғана тастауға болады. Мұражайлар жинақталған деректерсіз (яғни оларды жинаған күні мен орны) ғылыми құндылық беретін коллекцияларды қабылдауға құлшынбайды. Сонымен қатар, мұражайлар енді жұмыртқа коллекцияларын көпшілікке көрмеге қоймайды.
АҚШ-та
Америка Құрама Штаттарында жабайы құстардың жұмыртқаларын жинау және иелену де шектеуге алынған, ал кейбір жағдайларда қылмыс болып саналады. Түрлеріне қарай, Көшіп-қоныс жасайтын құстар туралы шарт, Лейси заңы, Құрып бара жатқан түрлер туралы заң немесе басқа да заңдар қолданылуы мүмкін.
Әдістер
Жұмыртқа жинағанда, әдетте, барлық жұмыртқалар бірге алынады. Жұмыртқаның ішіндегісі шіріп кетпеуі үшін, оның ішін босату керек, яғни "үру" қажет. Жұмыртқа жинаушылар инкубацияның кез келген сатысындағы жұмыртқаны алуы мүмкін, бірақ жаңа салынған жұмыртқаны үру әлдеқайда оңай, әдетте жұмыртқа қабығының бүйініне арнайы дрельмен жасалған кішкентай, көзге түспейтін тесік арқылы. Жұмыртқаны үру үй құстарының жұмыртқаларымен де жасалады, бұл жұмыртқаны безендіру хоббиі үшін қолданылады.
Оологияға қатысты басылымдар
Жұмыртқа жинау және анықтау туралы көптеген кітаптар, тіпті бір кезде журнал да жарық көрді: осы тақырыпта Бристоль мұражайында, Истборндағы Тауннер галереясында және Лидс өнер галереясында көрмелер өтті, онда олар Ұлыбританиядағы оологияның "әлеуметтік тарихын" зерттеді. Көрмеге заңсыз жиналған жұмыртқалардың кең ауқымды көшірмесі, сондай-ақ Ұлыбританиядағы жұмыртқа жинау тарихын баяндайтын фильм қосылды.