Кіріспе

Жабайы құстарды тамақтандыру – құстарды тамақтандыру қызметі, көбінесе құс азықтандырғыштар арқылы жүзеге асырылады. Бұл іс 6-шы ғасырдан бері тарихқа енген, және АҚШ пен Ұлыбританияда қолдауға және тойлануға ие. АҚШ-та ең танымал хоббилердің екіншісі болып саналады, ал 1994 жылы Конгресс құстарды тамақтандыру айы деп жариялады. Әртүрлі тамақ түрлері әртүрлі әдістермен ұсынылады; тамақтың және тамақтандыру әдісінің белгілі бір комбинациялары белгілі бір құс түрлерін тартады. Жабайы құстарды тамақтандырудың оң және теріс әсерлері бар екені көрсетілген; Англияның Шеффилд қаласында жүргізілген зерттеуде құстарды тамақтандыру деңгейімен бірге бақша құстарының санының артуы анықталды, бірақ көптеген есептер құстарды тамақтандырудың түрлі жағымсыз экологиялық салдарлары болуы мүмкін екенін және тамақтанатын құстар үшін зиянды болуы мүмкін екенін, соның ішінде жыртқыштардың шабуылдауы мен нашар тамақтану қаупінің артуын көрсетеді. Шамамен, американдық ересектер жылына 3,8 миллиард АҚШ долларын тамаққа, азықтандырғыштарға және қосымша жабдықтарға жұмсайды деп есептеледі.

Тарих

Британдық табиғат зерттеушісі Джеймс Фишер жазғандай, жабайы құстарды тамақтандыру туралы алғашқы жазба 6 ғасырдағы монах, Фифтен шыққан Әулие Серфке қатысты, ол құстарды тамақтандыру арқылы торғайды қолға үйреткен. 1890-1891 жылдардағы қатал қыс кезеңінде Ұлыбританияның ұлттық газеттері халықтан құстарға тамақ қоюды сұрады, ал 1910 жылы Ұлыбританияда "Панч" журналы құстарды тамақтандыру ұлттық ойынға айналды деп мәлімдеді. Бүгінде Ұлыбританияда көптеген адамдар жыл бойы құстарды тамақтандырады, ал берілетін тамақ 10 ең көп кездесетін бақша құсының калориялық қажеттіліктерін қанағаттандыруға жеткілікті. Құстарды тамақтандыру АҚШ-та бағбандарлықтан кейінгі екінші ең танымал хоббиге айналды. 1994 жылы Конгресс шешімімен ақпан айы Ұлттық құстарды тамақтандыру айы деп белгіленді.

Түрлері

Кейбір тағамдар белгілі бір құстарды тартады. Финктер мен сискиндер нигер (нигер немесе нижер) тұқымын жақсы көреді, ал қарғалар жүгеріні ұнатады. Құсқұстар, күнқұстар және басқа да нектармен қоректенетін құстар нектар іздейді. Аралас тұқым мен қара майлы күнбағыс тұқымын көптеген тұқым жейтін түрлер жоғары майлылығы мен жұқа қабығы үшін жақсы көреді. Австралияда ет, әсіресе шикі ет ұсатылған ет (немесе фарш) әдетте Австралиялық сұңқарлар мен кукабуралар сияқты жабайы ет жейтін құстарға беріледі. Ақкөзділер, барбеттер және кейбір құс тұқымдастары сияқты құстар жаңа және кесілген жемістерді жейді. Әртүрлі түрлерге арналған арнайы азықтандырғыштарды сатып алуға болады. Құстарды тамақтандыру кішкентай құстарды ғана емес, сонымен қатар қызықтырады. Ұлыбританияның кейбір қалаларында қызыл қарғаларға бақшаларда тауық еті мен дастархан қалдықтары беріледі. Жержаңғақ, тұқым, кокос (бірақ ешқашан кептірілген кокос емес) немесе май (бірақ бөлме температурасында сұйық болатын майлар емес) арқылы көптеген құстарды әртүрлі азықтандырғыштарды пайдалана отырып тамақтандыруға болады. Бұл әсіресе азықтандыру станциясы аймақтағы бірінші болса немесе (суық қыс аймақтарында) станция көктемде, табиғи тағам көздері мол болған кезде құрылса, дұрыс. Тағам, әсіресе қабықшасы жоқ тағамдар, мысалы, қарақұмық тұқымы мен май, ұзақ уақыт жеместен қалдырылса, бұзылуы мүмкін. Құстарға ішуге су да қажет, ал құс моншасы құстарды тамақтану орнына тартады. Солтүстік Америкада сует түрлі құстарды тарту үшін қолданылады, олар тұқымды азықтандырғышқа үнемі келмейді. Техаста барлық кездесетін ағашқұстар жыл бойы сует азықтандырғышты пайдаланады. Қыста сары бауырлы және қызғылт сары бас кикіректері, алтын бас кикіректері және солтүстік қызылқұйрықтар келуі мүмкін. Көктемде солтүстік ориолдар мен басқа кикіректері де келуі мүмкін.

Әсері

Англияның Шеффилд қаласында жүргізілген зерттеуде құстарды азықтандыру деңгейі жоғарылаған сайын, бақтағы құстардың санының артуы анықталды. Бұл әсер тек қосымша азықты үнемі жейтін түрлерде байқалды, құстарды азықтандыру құстардың санына тікелей әсер ету мүмкіндігін тудырады. Ал азықтандыру орындарының тығыздығы жергілікті құстар түрлерінің санына әсер етпеді. Құс азықтарын пайдалану экологиялық проблемалар тудыруы мүмкін; мұндай мәселелердің кейбіреуі The Wall Street Journal газетінің бірінші бетінде жарияланды. The Wall Street Journal мақаласы жарық көргенге дейін, канадалық орнитолог Джейсон Роджерс Alberta Naturalist журналында құстарды азықтандырумен байланысты экологиялық проблемалар туралы жазған болатын. Бұл мақалада Роджерс жабайы құстарды азықтандырудың тәуелділікті күшейту, табиғи таралу, тығыздық және көші-қон жолдарында өзгерістер, экологиялық процестерге араласу, дұрыс тамақтанбау, аурулардың таралуына себеп болу және мысықтар, пестицидтер, терезелерге соғылу сияқты жағдайлардан өлім қаупін арттыру сияқты жағымсыз салдарға және қауіптерге толы екенін түсіндірді. Ұлыбританияда әкелінген шығыс сұр ақшоры құстарға арналған азықтың көп бөлігін жеуі мүмкін. Өрбу маусымында қосымша азықпен қамтамасыз ету бойынша жүргізілген тәжірибелік зерттеуде, ұялар азықтандыру орындарына жақын орналасқанда, қарғалар мен шығыс сұр ақшорылардың жемтің көлемі артатыны анықталды. Oecologia журналында жарияланған мақалада, көк және үлкен сиырларды ұзақ уақыт аралығында арақ жаңғағымен азықтандыру ұядағы балалардың санын айтарлықтай азайтатыны хабарланды. Бұл екі түрдің де ұялау санының азаюымен және көк сиырлардағы ұрықтану көрсеткішінің төмендеуімен байланысты болды. Фрайбург университеті мен Environment Canada жүргізген зерттеулер Германиядан Ұлыбританияға көшіп келген қарақұйрықтардың адамдар ұсынатын азыққа бейімделгенін көрсетті. Испанияға көшіп келген қарақұйрықтардың мүсіндері зәйтүн сияқты жемістермен қоректенуге бейімделген. Азықтандыру орындарында қосымша азық беру басқа түрлермен өзара әрекеттесуді де өзгерте алады. Құс азықханаларының жанындағы құстардың құрттар мен қоңыр қоңызды жеу ықтималдығы артады.

Экономика

Құстарды азықтандыруға құлшынып, оларға түрлі құс азықтары мен азықтандырғыштар ұсынатын адамдар көп ақша жұмсайды. 55 миллионнан астам 16 жастан асқан америкалықтар жабайы құстарды азықтандырып, құс азығына жылына 3 миллиардтан астам доллар, ал құс азықтандырғыштарға, құс ванналарына, құс үйлеріне және басқа да құс азықтандыру аксессуарларына жылына 800 миллион доллар жұмсайды. Осы әрекет құс азықтандыру хоббиі үшін жабдықтар мен құрал-жабдықтар сататын өнеркәсіптің дамуына әкелді. Кейбір қалаларда немесе қалалардың бөліктерінде (мысалы, Лондондағы Трафальгар алаңы) көгершіндерді тамақтандыру үкімет тарапынан ұсынылмайды, себебі олар осал жергілікті түрлермен бәсекелеседі немесе олардың саны көп болуынан ластану мен шу тудырады.