Кіріспе

Құрғақ және тасты жерлерде кездесетін, қоныс аударатын сирек құс.

Солтүстік ақбас ибис (Geronticus eremita) – ашық далалар, тасты жерлер және жартылай шөлдер сияқты кең аумақтарда, көбінесе су жағасында мекендейтін, қоныс аударатын Еуропалық құс. Көптеген ибис түрлерінен өзгеше, суға түспейтін, жалтыраған қара түсті, қауырсыны жоқ қызыл беті мен басы, сондай-ақ ұзын, иілген қызыл мүсігі бар. Ол жағалаудағы немесе таулы жартастардағы ұяларда көбейеді, әдетте таяқтан салынған ұясына екі-үш жұмыртқа салады және кесірткелер, жәндіктер және басқа да кішкентай жануарлармен қоректенеді. Бұл ибис бір кезде Таяу Шығыс, Солтүстік Африка, Оңтүстік және Орталық Еуропаның көп бөлігінде кеңінен таралған, оның 1,8 миллион жылға дейін сонау сақталып қалған қазба қалдықтары табылды. Еуропада 300 жылдан астам уақыттан бері жоғалып кеткен, бірақ аймақта оны қайта қалпына келтіру бағдарламалары жүргізілуде. 2019 жылы Марокконың оңтүстігінде 700-ге жуық жабайы құс қалды, ал Сирияда 10-нан аз болды, ол 2002 жылы қайта табылды, бірақ одан кейінгі жылдары олардың саны азайды, мүмкін нөлге дейін жетті. Осы төмендеген санды тоқтату үшін соңғы уақытта халықаралық деңгейде қайта енгізу бағдарламалары іске қосылды, Түркиядағы жартылай жабайы көбейту колониясында 2018 жылы 250-ге жуық құс саналып, Австрия, Италия, Испания және Марокконың солтүстігінде де осы бағдарламалар жүзеге асырылуда. Бұл бағдарламалар мен Мароккодағы табиғи өсім, 1990 жылдардағы 200-ге жуық құстың көбеюі, 2018 жылы IUCN Қызыл тізімінде солтүстік ақбас ибистің «Қауіпті түрде жойылып бара жатқан» санатынан «Жойылып бара жатқан» санатына төмендетуге мүмкіндік берді. Қазіргі таңда 2000-ға жуық солтүстік ақбас ибис адамдардың бақылауында өмір сүруде. Еуропадағы ұзақ мерзімді азаю себебі оларды, әсіресе жас құстарды аулау және жеумен байланысты. Ибистердің баяу көбеюі жергілікті түрлердің жойылуына әкелуі мүмкін.

Өсіру

Солтүстік аққабақ ибис сирек орналасқан колонияларда көбейеді, жартас тіліктерінде немесе тік беткейлердегі тастар арасында ұя салады, әдетте жағалауда немесе өзенге жақын жерде. Бұрын құстар ғимараттарда да ұя салыпты. Жұмыртқалары бастапқыда көк-ақ түсті, қоңыр дақтармен, инкубация кезінде қоңырға айналады. Екі ата-ана да балапандарды күтіп, тамақтандырады. Топ жер бетімен қозғалғанда, ибис ұзын мүсігімен құмды топырақта азық іздейді. Бұл құс көбінесе топыраққа сұғып аң аулайтындықтан, жұмсақ беткей маңызды болып көрінеді, сондай-ақ өсімдіктердің сиректігі және олардың биіктігінің шамалы болуы да қажет. Солтүстік аққабақ ибис Африка-Еуразиялық көшпелі су құстарын қорғау жөніндегі келісімнің (AEWA) жобасына қолданылатын маңызды түрлердің бірі болып табылады және келісім аясында оның халықаралық деңгейде келісілген егжей-тегжейлі қорғау жоспары бар. Солтүстік аққабақ ибис бірнеше ғасыр бойы қысқарды, кем дегенде, белгісіз табиғи себептердің салдарынан.

Марокко

Морокконың жабайы популяциясын бақылау BirdLife International серіктестерімен қамтамасыз етіледі, әсіресе RSPB, SEO/BirdLife және соңғы кезде GREPOM, Сосс-Масса Ұлттық паркі әкімшілігімен бірлесіп, сондай-ақ Монаконың Принц Альберт II қоры сияқты ұйымдардың қолдауымен, ол Солтүстік аққабақ ибистің түр чемпионы болып табылады. Түр тарихында алғаш рет, жабайыдағы популяцияның өсіміне куәлік бар, және Мароккодағы популяция 2008 жылға дейінгі он жылдық ішінде 100 көбейту жұбына жетті. Ұялау, тоғысу және жем іздеу орындарының маңыздылығын сандық бағалау, жаппай туризмнің дамуынан туындаған бұзылулар мен маңызды аумақтардың жоғалуын болдырмауға бағытталған шараларға көмектесті. Жергілікті қоғамдастықтың мүшелерінің күзетуі адамның араласуын азайтты және құстардың құнын арттырды. Сумен қамтамасыз ету, жыртқыштар мен бәсекелестерді жою және олардан аулақ болу көбейту мүмкіндіктерін жақсартады, ал мониторинг дала және екі жылдық жайылымдардың негізгі жем беру орындары екенін растады. 2019 жылдың басында Сосс-Масса Ұлттық паркі мен Тамридегі екі колониядағы жалпы популяция 147 жұптың жұмыртқа салғаннан кейін 170 балапан тууының нәтижесінде 708 құсқа жетті. Мұндай қарқынды емес жерді пайдалануды болашақта сақтау басқаруда үлкен қиындықтар тудыруы мүмкін, ал Сусс-Масса аймағындағы жаңару әлі де осал, өйткені популяция тек бірнеше жерде шоғырланған. Дегенмен, бұл Марокконың солтүстігіндегі бұрынғы ареалдарға табиғи кеңеюге мүмкіндік береді. Қорғау және оқыту жұмыстарымен қатар, қауіп-қатерлер туралы және жем-шөп пен көбею экологиясы туралы деректер жиналды. «Ибис» қорғалатын аймағы ұсынылып, құрылды, сондай-ақ хабардар ету және білім беру бағдарламасы іске қосылып, сәтті жүзеге асырылды. 2004-2005 жылдар аралығында жобаны басқару және ибис қорғау стратегиясы өзгергеннен кейін 2005 және 2008 жылдары екі көбейту сәтсіздігі тіркелді. Үш құс спутниктік таңбалармен белгіленді және 2006 жылы колонияның көшіп-қону жолы мен қыстау орны анықталды. 2010 жылы Пальмирадағы жабайы колонияға тұтқындықта туған балапандарды енгізу арқылы қосымша сынақ жүргізілуі мүмкін. Осы мақсатта Пальмирада тұтқындықта өсірудің алғашқы орталығы құрылды. Пальмирадағы жабайы колонияға әкелінген үш балапан, Пальмирадан Оңтүстік-Батыс Сауд Арабиясына дейін 1000 км-ден астам қашықтыққа көшіп бара жатқан жабайы ересек құстың ізімен жүрді. Мақсат – популяция 100 жұпқа жеткенде, жас құстарды есептемегенде, құстардың көшіп-қонуына мүмкіндік беру. Құстар қаңтар айының соңында немесе ақпан айының басында көбейту станциясының кешеніндегі ұялар мен қақпақтардан тыс жерде көбейеді. Ибистер еркін ұшып, Биречик аймағындағы орман шаруашылықтарында, егістік жерлерде және Евфрат бойында жем іздейді, бірақ қосымша жем де беріледі. Кездесуде қабылданған шешімдердің бірі: болашақта тұтқындықта өсіру және босату бағдарламаларында тек тегі белгілі құстар ғана қолданылуы керек. Түркиядағылардан басқа зоопарктардағы барлық Солтүстік аққабақ ибистер Батыс популяциясына жатады және Мароккодан әкелінген. Үш қан желісі бар: ең ертегісі 1950 және 1960 жылдары Швейцарияның Базель зоопаркіне әкелінген құстармен байланысты, келесісі 1970 жылдары Рабат зоопаркіне әкелінген құстардың ұрпақтары, ал соңғы ауланған жабайы құстар 1976 және 1978 жылдары Рейндегі Naturzoo-ға әкелінген. Зоопарктердегі басқа да маңызды аурулар: құс туберкулезі, асқазанға түскен шетін денелер, сүйек аурулары және жүрек аурулары. Нью-Йорк штатының Бронкс паркінде Батыс Нил вирусының таралуы көптеген құстар мен сүтқоректілердің түрлеріне, соның ішінде Солтүстік аққабақ ибистерге де әсер етті.

Еуропа

2004 жылы Зальцбург архиепискобы Леонардтың жарлығымен солтүстік аққабақ ибис әлемдегі ең алғашқы ресми қорғалатын түрлердің бірі болды. Олар Австрияның Грац/Штейермарк және Зальцбург аймақтарындағы жартастар мен қамалдардың және қираған орындардың үстінде ұя салып, 1630-1645 жылдары жоғалып кетті. Шарнштейн жобасы – көшіп-қону маршрутын үйрету үшін ультражеңіл ұшақтарды пайдалану арқылы көшіп-қонушы вальдрап колониясын құруға жасалған әрекет. Бұл жоба Грюнау зерттеулеріне негізделіп, құстардың күзгі көшіп-қонуын бақылау және басқару әдісін әзірледі, содан кейін олар осы көшіп-қону дәстүрін келесі ұрпақтарға жеткізе алады. 2002 жылдың мамырында Вена зообагы мен Грюнау колониясынан 11 құс екі микроұшақтың соңынан ұшуға үйретілді, ал 2003 жылы құстар тобын Шарнштейннен Оңтүстік Тосканаға жеткізуге алғашқы талпыныс жасалды. Қиын ауа райы мен техникалық мәселелерге байланысты құстардың үлкен бөлігін жолмен тасымалдауға тура келді. 2013 жылдың тамызында Еуропалық Одақ LIFE+ Биологиялық әртүрлілік бағдарламасы аясында 2019 жылға дейін қайта қалпына келтіру жобаларын қолдауға келісті. Биолог доктор Йоханнес Фрицтің басшылығымен «Үміт себебі» жобасы Австрияда, Салцбургқа жақын Кухльде, Баварияның Бургхаузен қаласында және Баден-Вюртембергтегі Констанс көліндегі Уберлингенде өсіру және бақылау орталықтарын құрды. Көшіп-қонушы құстардың орналасуы мен ұшу жолдары жеңіл күн сәулесімен жұмыс істейтін хабар таратушылар арқылы бақыланады. Олар ультражеңіл ұшақта отырған адам аналарынан ұшуды үйренгеннен кейін, 30-ға жуық жас құс қыс айларын өткізу үшін Альп тауларынан Тосканаға жеткізіледі. Көшіп-қонушы құстардың мінез-құлқы туралы көптеген зерттеулер жарияланды және симпозиумдарда баяндамалар жасалды. 2019 жылдың қарашасында жоба тобы жас құстарды тәжірибелі ересектермен біріктіріп, олардың бірге қыстау орнына ұша алуына қол жеткізгені хабарланды. Proyecto Eremita – бұл Кадис провинциясының Барбате ауданындағы Ла Жандадағы Қорғаныс министрлігінің оқу полигонында 30-ға жуық құсты босатуды қамтитын испандық қайта қалпына келтіру жобасы. Алғашқы сәттілік 2008 жылы бір жұп екі жұмыртқа салғанда болды. Бұл Испанияда 500 жылдан бері жабайы жерде көбейетін алғашқы әрекет болуы мүмкін, өйткені Испанияда солтүстік аққабақ ибистің көбейетіні туралы соңғы нақты мәлімет 15 ғасырға жататын соколовтық кітаптан алынған. Бұл жұмысты Андалусияның Қоршаған орта министрлігі, Испанияның Қорғаныс министрлігі және Зообатонико де Херес (Херес зообагы мен ботаникалық бағы) Донана биологиялық станциясы, CSIC және Кадис табиғи тарих қоғамының еріктілері қолдады. Бұрын 2005 жылы аймақтан екі құс, ал 2006 жылы 14 құс кеткен, бірақ олардың қайда екені белгісіз, тек 2005 жылы Марокконың Орта Атласында Испаниядан сақинасы бар құс байқалған. 2009 жылы және одан кейін Португалияның Алгарве аймағындағы Армасао-де-Пера маңында түсірілген осы түрдің суреттері Испаниядағы босатылған құстармен байланысты болуы мүмкін. 2014 жылы осы колонияның жалпы саны 78 жабайы құсқа жетті, олар екі колонияға бөлінді: бастапқыда Атлантика жағалауындағы жартастар бойында, ал 2012 жылы Ла Барка де Вежерде (Вежер де ла Фронтера) ауылдық жолдың жанындағы жартастарда 5-6 жұп көбейе бастады. 2022 жылы Кадис маңындағы солтүстік аққабақ ибистің жабайы популяциясы шамамен 50 км аумақта қыдыратын 180-ге жуық құсқа дейін өсті. 2023 жылдың маусым айында Швейцариядағы Цюрих әуежайының жанындағы Рюмланг қаласындағы коммерциялық ғимаратта екі жас ұрғашымен ұя салған жұп туралы хабарланды. Бұл 400 жылдан астам уақыттан бері Швейцарияда тіркелген алғашқы көбейген жұп. Ересектер Германиядағы Уберлингендегі қайта қалпына келтіру жобасынан келгені анықталды.

Солтүстік Марокко

Марокконың солтүстік-шығысындағы Айн-Тиджа-Мезгуитэмде ибисті қайта енгізу жоспарлануда. Оңтүстіктегі жабайы популяциялар осал күйде қала бергендіктен және олардың көбейетін жерлерінің кезекті құмтастары эрозияға ұшырағандықтан, бұл түрдің 1980 жылға дейін көбейгені белгілі болған аймақта көшпес популяция (Германия, Швейцария және Австрия зоопарктерінен әкелінген) құру мақсатында. Риф тауларындағы станция 2000 жылы салынды және алғашқы зоопаркта өсірілген құстармен толтырылды. 2004 жылы зоопаркта өсірілген құстардың екінші партиясы әкелінді және ақпараттық орталық құрылысы аяқталды. 2006 жылы құстардың рационы өзгертілгеннен кейін алты жұп көбейді, ал бес ұядан алты бала сәтті өсірілді. 2007 жылы құс үйінде 19 құс (13 ересек және 6 жас) болды. Таудың жартастарында көбеюге қолайлы көптеген жартастар бар, ал жасалма көл құстар мен жергілікті халықты сумен қамтамасыз етеді. Гербицидтер мен пестицидтер қолданылмаған далалық жайылымдары жақсы азық көзі болып табылады. Популяция шамамен 40 құсқа жеткенде, халықаралық келісімге сәйкес босату басталады. Қайта енгізу орны Атлас тауларының екінші жағындағы Ағадырдан алыс болғандықтан, жабайы колониялардың кездейсоқ зақымдануының қаупі төмен.

Мәдениетте

Биречик аймағындағы жергілікті аңыз бойынша, солтүстік аққабақ ибис Нұх кемесінен босатылған алғашқы құстардың бірі болған, ол өнімділіктің символы саналған. Ол сонымен қатар жан немесе рухты білдіретін, тұлғаны құрайтын бес элементтің бірі ретінде де қолданылған. Геродот адам жейтін Стимфалия құстары туралы жазған, олардың қанаттары мыстан, ал өткір металл қауырсындарымен құрбандарына оқ атып жіберетін. Аркадиядағы Стимфалия көлінен осы жаратылыстарды құтқару Гераклдің он екі еңбегінің бірі болды. Бұл мифтік құстар кейде солтүстік аққабақ ибиске негізделген деп есептеледі. Кейбір бейнелер, мысалы, Британ мұражайындағы б.з.д. 6 ғасырлық Афиналық қара фигуралы амфорасы, қасиетті ибистің қара басы мен ақ денесін анық көрсетеді. Солтүстік аққабақ ибис Орталық Еуропада жойылғаннан кейін, кейбір жазушылар Геснердің суреті оның кітабындағы мифтік жануарлардың бірі деп ойлады. Солтүстік аққабақ ибистің кішкентай суреті 1562 жылғы жарықтандырылған Сент-Галлер қолжазбасында, Жорис Хофнагельдің Missale Romanum (1582-1590) суретінде және Венадағы Рудольф II жинағындағы суреттерде табылды. Луковица при Брезовичидегі (Орталық Словения) Луковец қамалының порталында да осы түрдің бейнесі бар. Түркияның Биречик қаласында 1950 жылдары Африкадан құстардың оралуын атап өту үшін ақпан айының ортасында өткізілетін ежелгі "Келайнак йортусу" мерекесі қайта жаңғыртылды, онда шағын тұтқындықтағы популяция бар.