Кіріспе

Деир эль Бахари немесе Дейр эль Бахри (الدير البحري, ,) — Нил өзенінің батыс жағалауында, Мысырдың Луксор қаласының қарсы бетінде орналасқан қабірлер мен сүйіктем ғибадатханаларының кешені. Бұл — Фиван некрополінің бір бөлігі. Бұл жерде салынған алғашқы ескерткіш — Он бірінші династияның Мэнтухотеп II-нің сүйіктем ғибадатханасы. Ол б.з.д. 21 ғасырында салынған. Он сегізінші династия кезінде Аменхотеп I және Хатшепсут да осы жерде кең құрылыс жүргізді.

Небхепетр Ментухотептің бейіт ғибадатханасы

Мысырды Орта патшалықтың басында біріктірген Он бірінші династияның патшасы Ментухотеп II ерекше жерлеу кешенін салдырды. Оның мәйітханасы Деир-эль-Бахаридегі үлкен шығанақта бірнеше деңгейде орналасқан. Оған жоқ болған аңғардағы ғибадатханадан басталатын, 16 метр (50 фут) енді жол арқылы жетуге болатын. Мәйітхана үш жағынан қабырғалармен қоршалған аула мен кіреберіс қақпасынан, сондай-ақ алаңда орналасқан үлкен шаршы құрылымнан тұрады. Бұл құрылым хаос суларынан пайда болған алғашқы төбеге ұқсас болуы мүмкін. Ғибадатхана шығысқа қарағандықтан, бұл құрылым Күн құдайы Раға және патшаның қайта тірілуіне байланысты болуы ықтимал. Ауланың шығыс бөлігінен "Атшы қақпасы" деп аталатын Баб-эль-Хосан сарайына кіреберіс ашылады, ол жер асты жолына және аяқталмаған қабірге немесе кенотафқа жетелейді, онда патшаның отырған мүсіні орналасқан. Батыс жағында террасаға көтерілетін жолдың бойында тамариск және сикомор ағаштары отырғызылған. Аула мен террасаның арт жағында рельефтермен безендірілген бағаналы галереялар орналасқан, онда қайықтардың шерулері, аң ауы және патшаның әскери жеңістері бейнеленген. Мұнда Он екінші династияның патшасы Сенусрет III-тің мүсіндері де табылған. Ғибадатхананың ішкі бөлігі тік жардан қазылған, ол перистільді ауладан, гипостильді залдан және қабірге апаратын жер асты жолынан тұрады. Өлген патшаға табыну Гипостиль залының арт жағындағы шағын киіз үйге негізделген. Террасадағы мастаба тәрізді құрылымды батыс қабырға бойындағы бағаналы амбулатория қоршап тұр, онда бірнеше патша әйелдері мен қыздарының қабірлері мен мүсіндері табылған. Бұл патшалық әйелдер Хотордың діни қызметкерлері болған, ол ежелгі Мысырдың маңызды жерлеу құдайларының бірі. Патшаның өзінің жерленген жерінен көп нәрсе қалмаса да, патша әйелдерінің (Ашаят, Хенхенет, Кавит, Кемсит, Мует және Саде) қабірлерінен алты саркофаг табылды. Әр саркофаг алты тақтадан тұрған, бұрыштары металл тіреулермен бекітілген және терең ойылған рельефтермен әшекейленген. Қазіргі уақытта Қайыр мұражайында сақталатын патшайым Кавит саркофагы ерекше әдемі. Жерлеу шахтасы мен одан кейінгі туннель 150 метр тереңдікке дейін түсіп, соттың астында 45 метрде орналасқан жерлеу камерасына жетеді. Бұл камерада бір кезде Нэбхепетре Ментухотептің ағаш табыты орналасқан киіз үй болған. Үлкен ағаштармен көмкерілген аулаға аңғардағы ғибадатханадан жоғары көтерілетін салтанатты жол арқылы жетуге болатын. Ауланың астында терең шахта қазылған, ол патшаның қабірі ретінде пайдалануға арналған аяқталмаған бөлмелерге жетелейді. Осы аймақта Говард Картер перғауынның мамықтанған мүсінін тапқан. Ғибадатхана кешенінде фараонның әйелдері мен қыздарына арналған алты жерлеу шіркеуі мен шахталы қабірлер де болған.

Хатшепсуттің бейіт ғибадатханасы

Дейр-эль-Бахари кешенінің басты нүктесі – «Қасиеттілердің киелісі» деген мағынаны білдіретін Джесер Джесеру, Хатешепсуттің мәйітханасы. Бұл бағаналы құрылым, оны патшаның үй басқарушысы және архитекторы Сененмут жобалап, оның өлімінен кейінгі құлшынық үшін және Амонның даңқын құрметтеу үшін жүзеге асырды. Джесер Джесеру бір кездері бау-бақшамен безендірілген ұзын пандустар арқылы жететін бағаналы террасалардың үстінде орналасқан. Ол тік жар бетіне салынған және көбінесе «Ежелгі Мысырдың теңдесі жоқ ескерткіштерінің» бірі саналады. Оның биіктігі 30 метрді құрайды. Хатшепсуттің ғибадатханасының ерекше пішіні Дейр-эль-Бахари аңғарының бассейнінде, тік жартастармен қоршалған орналасқан жерінің таңдалуымен түсіндіріледі. Бұл жерде шамамен б.з.д. 2050 жылы Орта патшалықтың негізін қалаушы Ментухотеп II өзінің еңіс, терраса тәрізді мәйітханасын салған. Джесер Джесерудің орталық пандусының екі жағындағы бағаналы галереялар Ментухотеп ғибадатханасының екі қатарлы деңгейіндегі бағаналардың орналасуына сәйкес келеді. Бүгінде Дейр-эль-Бахаридің террасалары Сененмуттың бастапқы ниеттерінің әлсіз ғана көрінісін береді. Көптеген мүсіндердің әшекейлері жоғалып кетті – жоғарғы колоннаданың бағаналары алдындағы Озирис мүсіндері, сот алдындағы сфинкс аллеялары және Хатешепсуттің тік тұрған, отырған және тізе бүккен бейнелері; олар осы фараонның өлімінен кейінгі айыпталуы кезінде жойылған. Храмның архитектурасы ХХ ғасырдың басында дұрыс емес қайта құру салдарынан айтарлықтай өзгерген.

Сәулет

Хатшепсут Ментухотеп ғибадатханасын үлгі ретінде пайдаланғанымен, екі құрылыс мұндайда айқын ерекшеленеді. Хатшепсут ұзақ бағаналы терраса қолданды, ол Ментухотеп үлгісінің орталық жинақылығынан өзгеше – бұл аномалия оның жерлеу камерасының орталықтандырылмаған орналасуынан туындауы мүмкін. Анджей Нивинскийдің сөзінше, "Шығанақтың ұзындығы шамамен 40 см, биіктігі одан сәл төмен. Ол өте жақсы жасырылған, қарапайым тас блок сияқты көрінеді. Тек жақын қарағанда ғана ол шығанақ екені белгілі болады".

Жарияланымдар

Мысыр зерттеу қоры 19 және 20 ғасырларда жүргізген қазбалар бойынша жарияланымдар.