Кіріспе
Гиза губернаторлығындағы жерлеу орны, Египет.
Саққара (سقارة, ), сонымен қатар Саққара немесе Саккара деп те жазылады, Гиза губернаторлығының Бадрашин ауданындағы египет ауылы. Онда египет патшаларының ежелгі жерлеу орындары орналасқан және ол ежелгі Египет астанасы Мемфистің некрополі ретінде қызмет еткен. Саққарада көптеген пирамидалар бар, оның ішінде Джосер пирамидасы, кейде Басқыш қабір деп аталады, сондай-ақ бірнеше мастаба қабірлері де бар. Қазіргі Каирдің оңтүстігінде орналасқан Саққара шамамен аумақты қамтиды. Саққара тарихында белгілі ең көне толық тас ғимарат кешені – Джосер пирамидасын қамтиды, ол үшінші династия кезінде салынған. Саққарада тағы он алты египет патшасы пирамидалар салған, олар қазір әртүрлі сақталу деңгейінде. Фараондық кезеңнің барлық кезеңінде жоғары лауазымды шенеуніктер осы некропольға жеке қорымдық ескерткіштер қосты. Бұл орын 3000 жылдан астам уақыт бойы, Птолемей және Рим дәуірлеріне дейін, патша еместердің жерлеулері мен культтық рәсімдер үшін маңызды кешен болып қала берді. Саққараның солтүстігінде Абусир пирамида кешені, ал оңтүстігінде Дахшур пирамида кешені орналасқан. Олар алыс солтүстіктегі Гиза пирамида кешенімен бірге Мемфистің пирамидалық далаларын немесе Мемфис некрополын құрайды, ол 1979 жылы ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы ретінде тағайындалды. Кейбір ғалымдар Саққара атауы ежелгі египеттік жерлеу құдайы Сокардан емес, Бені Саққар деп аталатын жергілікті бербер тайпасынан шыққан деп санайды, дегенмен осындай тайпаның тіркелген деректері жоқ. Орта ғасыр авторлары бұл ауылды Ард ас-Садр (ارض السدر) деп те атаған.
Saqqara contains the oldest complete stone building complex known in history, the Pyramid of Djoser, built during the Third Dynasty. Another sixteen Egyptian kings built pyramids at Saqqara, which are now in various states of preservation. High officials added private funeral monuments to this necropolis during the entire Pharaonic period. It remained an important complex for non royal burials and cult ceremonies for more than 3000 years, well into Ptolemaic and Roman times. North of the Saqqara site lies the Abusir pyramid complex, and to its south lies the Dahshur pyramid complex, which together with the Giza Pyramid complex to the far north comprise the Pyramid Fields of Memphis, or the Memphite Necropolis, which was designated as a World Heritage Site by UNESCO in 1979. Some scholars believe that the name Saqqara is not derived from the ancient Egyptian funerary deity, Sokar, but from a local Berber tribe called the Beni Saqqar, despite the fact that a tribe of this name is not documented anywhere. Medieval authors also refer to the village as Ard as Sadr (ارض السدر).
Ерте дәуір
Асылдардың ең ерте кездегі жерлеу орындары Саққара үстіртінің солтүстік жағында Бірінші династияға дейін табалады. Осы кезеңде патшалар Абидос қаласында жерленген. Саққарадағы алғашқы патшалық жерлеулер, жер асты галереяларынан тұрады, олар Хотепсехемви, Ранэб және Нинетжердің Екінші династиясының бас кезеңдеріне жатады. Содан кейін Сеф Перибсен мен Хасехемви, Екінші династияның соңғы патшасы, екеуі де Абидос қаласында жерленді. Дегенмен, Хасехемви Саққарада үлкен тікбұрышты қоршаудан тұратын жерлеу ескерткішін салған болуы мүмкін, ол Гиср эль Мудир деп аталады, бірақ бұл қоршау Нинетжерге де тиесілі болуы мүмкін. Бұл, сатылы пирамида кешенінің айналасындағы монументалды қабырғаға үлгі болған болуы керек. Патшалық сәулетші Имхотеп салған Джосердің жерлеу кешені көптеген макеттік ғимараттар мен екінші мастабадан (сонымен аталған "Оңтүстік қабір") тұрады. Француз сәулетшісі және египтологы Жан-Филипп Лауэр өмірінің көп бөлігін Джосердің жерлеу кешенін қазу және қалпына келтіруге арнады.
Ескі патшалық
Төртінші династия патшаларының көбісі өз пирамидалары үшін басқа орынды таңдады. Ескі Царлықтың екінші жартысында, Бесінші және Алтыншы династиялар тұсында Саққара қайтадан патшалық бейіт орны болды. Бесінші және Алтыншы династия пирамидалары толығымен үлкен тас блоктардан емес, қиыршық тастардан тұратын негізден салынған. Осы себепті, олар төртінші династия патшаларының Гизада салған әйгілі пирамидаларға қарағанда нашар сақталған. Бесінші династияның соңғы билеушісі Унас өз пирамидасының бөлмелерін «Пирамида мәтіндерімен» әшекейлеген алғашқы патша болды. Ескі Царлық кезінде сарайдағылар өз патшаларының пирамидасына жақын мастаба қабірлеріне жерленуі әдетте болды. Осылайша, Унас және Тети пирамидалық кешендерінің маңында Саққарада жеке қабірлердің шоғырлары қалыптасты.
Орта жүз
Орта тегінен бастап Мемфис енді ел астанасы болмады, патшалар өздерінің жерлеу кешендерін басқа жерлерде салған. Саққарада осы кезеңге қатысты аса көп жеке ескерткіштер табылған жоқ.
Жаңа патшалық
Жаңа патшалық кезінде Мемфис маңызды әкімшілік және әскери орталық болды, Амарна кезеңінен кейін астанаға айналды. Он сегізінші династиядан бастап, көптеген жоғары лауазымды шенеуніктер Саққарада қабірлер салды. Хоремхеб әлі генерал болғанда мұнда үлкен қабір салды, бірақ кейіннен Тебадағы Патшалар аңғарында фараон ретінде жерленді. Басқа маңызды қабірлерге вазир Аперел, вазир Неферронпет, суретші Тутмос және Тутанхамонның баламасы Майяның қабірлері жатады. Алдыңғы кезеңдерден қалған көптеген ескерткіштер әлі де тұрды, бірақ бұл кезеңде тозығы жеткен. Фараон Рамсес II-нің ұлы, ханзада Хаемвесет Саққарадағы ғимараттарды жөндеу жұмыстарын жүргізді. Ол Юнас пирамидасын қалпына келтіріп, оның оңтүстік бетіне қалпына келтіруді еске алу үшін жазу орнатты. Ол мумияланған Апис бұқаларының жерленген жері – Серапеумды кеңейтті және кейіннен катакомбтарда жерленді. Серапеумда Апис бұқасының бір тоқталмаған жерлеуі және Хаемвесеттің қабірі табылды. Оны 1851 жылы француз египтологы Огюст Мариетт қайта ашты.
Жаңа патшалық ескерткіштері
Жоғары лауазымды шенеуніктердің бірнеше кесендері, олардың ішінде Хоремхебтің және Майя мен Мериттің кесендері бар. Осы екі кесеннен табылған бейнелер мен мүсіндер Нидерландыдағы Лейден қаласындағы Ежелгі заттар ұлттық мұражайында және Лондондағы Британ мұражайында қойылған.
Жаңа патшалықтан кейін
Жаңа патшалықтан кейінгі кезеңдерде, Дельтадағы бірнеше қалалар Мысырдың астанасы болғанда, Саккара ақсүйектерді жерлеу орны ретінде пайдаланыла берді. Бұған қоса, аймақ көптеген культ орталықтарына саяхатшылар үшін маңызды мекемеге айналды. Серапеум төңірегінде қызмет түрлері көбейді, және көптеген мумияланған құстар (ібіс, бабуин), мысықтар, иттілер мен бүркіттерді жерлеу үшін тасқа кеңінен жер асты галереялары қазылды.
2011 жылғы наразылық акциялары кезінде сайтты тонау
Саққара және оны қоршаған Абусир мен Дахшүр аймақтары 2011 жылғы египеттік наразылықтар кезінде қарақшылардың шабуылына ұшырап зақымданды. Қоймалар тоналды, бірақ ескерткіштердің көпшілігі зардап көрмеді.
2010 жылдар
2011 жылы Саққара некрополінің иттің катакомбасында жүргізілген әдеттегі қазба жұмыстары кезінде Салима Икрам басқарған қазба тобы және Кардифф университетінің Пол Николсон басқарған халықаралық зерттеушілер тобы Анубистің қасиетті ғибадатханасының жанындағы жерлеу орнында шамамен сегіз миллион жануар мумиясын тапты. Мумияланған жануарлар, көбінесе итттер, иелерінің дұғаларын құдайларына жеткізуге арналған деп есептеледі. 2018 жылдың шілдесінде Тубинген университетінің Рамазан Бадри Хусейн басқарған египеттік зерттеушілер тобы, жартылай зақымдалған ағаш табытта, Саит парсы дәуірінен басталған, өте сирек кездесетін алтынмен қапталған жерлеу маскасын тапқандығын хабарлады. Соңғы рет осындай маска 1939 жылы табылған. Көздері обсидиан, кальцит және қара түсті асыл тастармен, мүмкін, оникспен қапталған. "Бұл масканы табу сенсация деп атауға болады. Байырғы Египеттің беделді адамдарының қабірлері ежелгі дәуірде тоналғандықтан, бағалы металдан жасалған маскалардың өте аз бөлігі біздің күнімізге дейін сақталған", - деді Хусейн. 2018 жылдың қыркүйегінде Варшава университетінің Шығыс зерттеулер факультетінің профессоры Камил Кураскевич басқарған поляк археологтары тобы 2000 жыл бұрынғы бірнеше ондаған мумияларды тапты. Польшаның Египет экспедициясы Варшавадағы Жерорта теңізі археология университетінің Польша орталығы аясында жұмыс істейді. Джосер пирамидасының батысындағы аймақта 20 жылдан астам уақыт бойы зерттеулер жүргізілді. Ең маңызды табылған жерлерге 1997 жылы ашылған, түрлі түсті рельефтермен безендірілген жерлеу шіркеуі бар визирь Мерефнебефтің қабірі, сондай-ақ 2003 жылы ашылған ханзада Нянхнефертемнің қабірі жатады. Сондай-ақ, экспедиция екі некропольді зерттеді. Археологтар 24-21 ғасырлар аралығындағы VI династияның бірнеше ондаған ақсүйектерінің қабірлерін және шамамен б.з.д. Мәйіттердің көпшілігі нашар сақталған, ал барлық органикалық материалдар, соның ішінде ағаш сандықтар, шіріген. Соңғы кезде (2018 жылы) табылған қабірлер жоғарғы некрополь деп аталатын жас қабірдің бір бөлігін құрайды. Өткен маусымда табылған мумиялардың көпшілігі өте қарапайым болды, олар тек қарапайым балсамдау процедурасына ұшырады, бинтпен оралады және құмда қазылған шұңқырға тікелей орналастырылады. Соңғы кездегі жаңалықтар Құрғақ ор фараонның жер астына саяхаттау үлгісі болған деген болжамды растайды. 2018 жылдың қараша айында Мысыр археологиялық миссиясы Саққара ежелгі некрополында жеті ежелгі Мысыр қабірін тапты. Қабірлердің үшеуі мысықтарға арналған, кейбіреулері Бесінші және Алтыншы династияларға жатады, ал тағы төрт саркофагтың бірі ашылған. Мысық мумияларының арасында мысық құдайы Бастетке арналған 100 ағаш және алтынмен қапталған мысық мүсіні мен қоладан жасалған мүсін және 12-ші династияға жататын жерлеу заттары болды. Жеті қабірдің тағы бірі патша сарайының ғимараттарын басқаратын Хуфу Имхаттың қабірі. Бесінші патшалық дәуірінде Нефериркаре Какайдың қол астында қызмет еткен, оның әйелі, төрт баласы және анасы. Қабірдің ұзындығы 10 метр, ені 3 метр, оның ішінде 5 қабір шахтасы және жертөлесі бар. Онда елуден астам мүсін бар, және отбасы, шарап және қыш құмыра жасау, музыкалық қойылымдар, желкендеу, аң аулау және жиһаз жасау көріністері бар. Мегаед былай деп жазды: "Хувидің L- тәрізді қабірі төмен қарай төмен қарай бір бөлмеге қарай кіретін кішкентай дәлізден басталады". Қошталған табыттар бір-біріне үстіне қойылып, құм бетімен үш фут тереңдікте екі қатарға орналастырылды. 2020 жылдың қыркүйегінде тереңдігі 11 метрге жеткен қабір шахтасынан жерленгеннен бері толықтай жабық қалған 30 саркофаг ашылды. 2020 жылдың 3 қазанында Египеттің туризм және көнеліктер министрі Халид әл-Анани 2600 жылдан астам уақыт бұрын мумиялар салынған кем дегенде 59 мөһерленген саркофагтың табылғанын жариялады. Археологтар сонымен қатар Птах Сокердің 20 мүсіні мен 35 сантиметрлік биіктіктегі Нефертем құдайдың оюлы қола мүсіні бар екенін анықтады. 2020 жылдың 19 қазанында Туризм және көнеліктер министрлігі үш қабір шахтасында алтынмен қапталған, ағаш мүсіндер мен 80-ден астам табуттың табылғанын хабарлады. Билік өкілдері сандықтарда 26-шы династияның жоғары лауазымды адамдары мен діни қызметкерлері бар деп есептеді. "Бұл табылған жер өте маңызды, өйткені ол Саққараның 26-шы династияның негізгі жерлеу орны болғанын дәлелдейді", - деді египтолог, Мысырдың ежелгі мұралар істері жөніндегі бұрынғы мемлекеттік министрі Захи Хавасс. 2021 жылдың қаңтарында туризм және көнеліктер министрлігі Жаңа патшалық дәуіріне жататын 52 қабір шахтасында 50-ден астам ағаш саркофагтардың табылғанын хабарлады, әрқайсысының тереңдігі 30-40 фут шамасында. Мәйіттердің бетіне "Өлілер кітабынан" үзінділер салынған. Зерттеушілер сонымен қатар бас кіреберісінің жанындағы құлаған обелискіде Нараттың есімі жазылғанын анықтады. Бұрын зерттеушілерге белгісіз болған Наерт, VI династияның бірінші патшасы Тетидің әйелі болған. 2021 жылдың қараша айында Каир университетінің археологтары бірнеше қабірлерді тапты, соның ішінде Рамзес II патшалығы кезінде бас казнашы болған Батах М Вояның қабірін және әскери жетекші Хор Мохибтің қабірін тапты. 2022 жылдың 30 мамырында 250 саркофаг пен 150 мүсін Саққарада 2500 жылдан астам бұрынғы Кеш дәуірге жататындығы расталды, сонымен қатар "Өлілер кітабының" бір тарауының бейнеленген 9 метрлік папирус шолағы қоса тізілді. 2022 жылдың мамырында, шамамен 4300 жыл бұрынғы патшаның ресми құжаттарын сақтаған ежелгі египеттік жоғары лауазымды тұлғаның қабірі табылғаны туралы хабарланды. Варшава университетінің Жерорта теңізі археологиясының Польша орталығының мәліметінше, әсем безендірілген қабір Мехтжетжуге тиесілі болған, ол дін қызметкері және патшалық мүліктерді тексеруші болып қызмет еткен. Экспедиция жетекшісі Камил О. Кураскевич Мехтжетжудің VI династияның алғашқы үш билеушілерінің билігі кезінде, яғни Тети, Усеркаре және Пепи I дәуірінде өмір сүргенін айтты. 2023 жылдың қаңтарында Захи Хавасс Саққарада төрт қабірді тапқанын хабарлады, соның ішінде алтынмен жабылған 4300 жылдық қабірдегі Хекашепес атты адамның мумиясын, сондай-ақ V және VI династияларға жататын табылған заттарды, мысалы, дін қызметкері-инспектор Хнумджедефті, құпия сақтаушы Мериді және судья және жазушы Фетекті тапты. 2024 жылдың сәуір айында Япон және египеттік археологтар тобы Саққарадан Екінші династияға жататын тас қазылған қабірді тапты. Қабірде Кеш дәуірі, Птолемей дәуірі және XVIII династияны қамтитын әртүрлі кезеңдерге жататын артефакттар болды. Табылдындардың арасында боялған маскасы бар ересек адам мен кішкентай баланың қалдықтары, сондай-ақ Исида мен Харпократты бейнелейтін екі терракоттан жасалған мүсіндер болды.
The research of the Polish Egyptian expedition also focuses on the interpretation of the so called Dry Moat, a vast trench hewn around the Djoser Pyramid. The most recent discoveries confirm the hypothesis that the Dry Moat was a model of the pharaoh's journey to the netherworld, a road the deceased ruler had to follow to attain eternal life. In November 2018, an Egyptian archaeological mission located seven ancient Egyptian tombs at the ancient necropolis of Saqqara. Three of the tombs were used for cats, some dating back to the Fifth and Sixth Dynasties, while one of four other sarcophagi was unsealed. Among the dozens of cat mummies were 100 wooden and gilded statues of cats and one in bronze dedicated to the cat goddess Bastet, and funerary items dating back to the 12th Dynasty. Another of the seven tombs belongs to Khufu Imhat, the overseer of buildings in the royal palace. who served under King Neferirkare Kakai during the Fifth Dynasty, and his wife, four children and mother. The tomb is about 33 feet (10 m) long by 10 feet (3 m) wide and has five burial shafts and a basement. It contains more than fifty sculptures, and is painted with scenes of the family, wine and pottery making, musical performances, sailing, hunting, and furniture making. "The L shaped Khuwy tomb starts with a small corridor heading downwards into an antechamber and from there a larger chamber with painted reliefs depicting the tomb owner seated at an offerings table", reported Megahed. The coffins were stacked on top of each other and arranged in two rows about three feet below the sandy surface. In September 2020, a 36 feet (11 m) deep burial shaft revealed almost 30 sarcophagi that had remained completely sealed since their interment. On 3 October 2020, Khalid el Anany, Egypt's tourism and antiquities minister announced the discovery of at least 59 sealed sarcophagi with mummies more than 2,600 years old. Archaeologists also revealed the 20 statues of Ptah Soker and a carved 35 centimeter tall bronze statue of god Nefertem. On 19 October 2020, the Ministry of Tourism and Antiquities announced the discovery of gilded, wooden statues and more than 80 coffins in three burial shafts. Officials believed the coffins contain senior officials and priests from the 26th Dynasty. “This discovery is very important because it proves that Saqqara was the main burial of the 26th Dynasty,” said Zahi Hawass, an Egyptologist and Egypt's former Minister of State for Antiquities Affairs. In January 2021, the tourism and antiquities ministry announced the discovery of more than 50 wooden sarcophagi in 52 burial shafts which date back to the New Kingdom period, each around 30 to 40 feet deep, Excerpts from the Book of the Dead were also painted onto the surface of other coffins. Researchers also revealed that Narat's name was engraved on a fallen obelisk near the main entrance. Previously unknown to researchers, Naert was a wife of Teti, the first king of the sixth dynasty. In November 2021, archeologists from Cairo University discovered several tombs, including that of Batah M Woya, chief treasurer during the reign of Ramesses II, and of a military leader named Hor Mohib. On 30 May 2022, 250 sarcophagi and 150 statuettes were displayed at Saqqara, dated back to the Late Period more than 2,500 years ago, in addition to a 9 meter long papyrus scroll which could be a depiction of a chapter of the Book of the Dead. In May 2022, the discovery of the nearly 4,300 year old tomb of an ancient Egyptian high ranked person who handled royal, sealed documents of pharaoh was announced. According to University of Warsaw’s Polish Centre of Mediterranean Archaeology, the elaborately decorated tomb belonged to a man named Mehtjetju who served as a priest and an inspector of the royal property. Kamil O. Kuraszkiewicz, expedition director stated that Mehtjetju most likely lived at about the same time, at some point during the reigns of the first three rulers of the Sixth Dynasty: Teti, Userkare and Pepy I. In January 2023, Zahi Hawass announced the discovery of four tombs at Saqqara including a 4,300 year old mummy to a man named Hekashepes covered with gold, in addition to finds date back to the 5th and 6th dynasties, such as a priest inspector named Khnumdjedef, secret keeper called Meri and a judge and writer named Fetek. In April 2024, a rock cut tomb dating back to the Second Dynasty was uncovered in Saqqara by a team of Japanese and Egyptian archaeologists. The tomb contained artifacts from various periods, spanning over the Late Period, the Ptolemaic period, and the 18th Dynasty. Among the findings were remains of an adult with a colored mask and a small child, in addition to two terracotta statues depicting Isis and Harpocrates.