Кіріспе

Мысырлық полимат, кейіннен ежелгі Мысырлық шенеунік Имхотеп құдай етілді (/ɪ//m/'/h//əʊ//t//ɛ//p/; "(бейбітшілікпен келген";) - ол фараон Джосердің сарай басшысы, Джосердің сатылы пирамидасын салған болуы мүмкін және Хелиопольдегі күн құдайы Раның бас жұбысы. Имхотептің тарихи тұлға ретінде туралы өте аз мәлімет белгілі, бірақ ол қайтыс болғаннан кейін 3000 жыл ішінде біртіндеп даңққа ие болып, құдайландырылды. Имхотептің өлімінен соң пайда болған дәстүрлер оны даналық мәтіндерінің ұлы авторы, әсіресе емші ретінде көрсетті. Оның өмір сүрген кезіндегі ешбір мәтінде осы қабілеттері туралы айтылмаған, ал оның қайтысынан кейінгі алғашқы 1200 жылда оның есімі есімдерде кездеспеген. Имхотепті фараонның сарай басшысы деп атаған үш қысқаша жазудан басқа, оны алғаш рет Аменхотеп III (б.з.д. 1391–1353 ж.) заманындағы мәтін еске алады. Ол мазар иесіне арналған және былай делінген:

«Уаб жұбысы сіздің баңызға құрбандықтар шалуы мүмкін. Уаб жұбыстары жерге құйылған судың қалдықтарымен Имхотепке жасалғандай, сізге қол созып, құйылған сумен сізге қарай ұсынуы мүмкін».

Имхотептің емдік қабілеттері туралы алғашқы мәліметтер оның қайтысынан 2200 жыл өткен соң, Оттызыншы династиядан (б.з.д. 380–343 ж.) бастап айтыла бастады. Оның табыну орталығы Мемфис қаласында орналасқан. Оның қабірінің орны әлі күнге дейін белгісіз, оны табуға әрекеттер жасалғанмен. Көпшілік пікір бойынша, ол Саққарада жасырылған.

Тарихилығы

Имхотептің тарихи тұлға екені оның өмірінде Джосердің бір мүсінінің (Каир JE 49889) негізіне немесе тұғырына жазылған екі замандас жазумен, сондай-ақ Сехемхеттің аяқталмаған сатылы пирамидасын қоршаған қабырғадағы жазумен расталады. Бұл соңғы жазу Имхотептің Джосерден бірнеше жыл өмір сүргенін және фараон Сехемхеттің пирамидасын салуға қатысқанын, бірақ оның билігінің қысқа болғандықтан құрылысы тоқтап қалғанын көрсетеді. Ол сондай-ақ ғимаратты тіреу үшін алғаш рет тас бағаналарды қолданған болуы мүмкін. Бұл кейінгі мәліметтерге қарамастан, фараондық египеттіктер Имхотепті сатылы пирамиданың авторы деп санамаған, сондай-ақ тас архитектурасын ойлап тапқан деп мойындамаған.

Дәрігерлік құдай

Өлгеннен екі мың жыл өткен соң, Имхотеп медицина және емдеудің құдайы ретінде мәртебесі көтерілді. Көп ұзамай, Имхотеп сәулет, математика және медицина құдайы, хатшылардың меценаты Тотпен теңестірілді: Имхотептің культы оның бұрынғы қамқоршы құдайының культымен біріктірілді. Ол Фива аймағында Хапудың ұлы – Аменхотептің «қарындасы» ретінде құрметтелді, Тотқа арналған ғибадатханаларда тағы бір құдайлық сәулетші. Денсаулықпен байланысы болғандықтан, гректер Имхотепті өздерінің денсаулық құдайы Асклепиосқа теңестірді, ол да құдайға айналған адам еді. Миф бойынша, Имхотептің анасы Кередуанх есімді адам болған, ол да Банебджедеттің қызы ретінде жартылай құдай ретінде құрметтелді. Имхотептің «Птахтың ұлы» деп белгілі болғандықтан, б.з. 2-ші ғасырына жататын Тебтунис ғибадатханасынан табылған демотикалық папирус Имхотеп туралы ұзақ әңгімені сақтайды. Фараон Джосер осы әңгіменің басты кейіпкері болып табылады, онда Имхотептің отбасы да есімдерімен аталады: оның әкесі Птах құдайы, анасы Кередуанх және кіші қарындасы Ренпетнефрет. Бір кезде Джосер Ренпетнеферетке құмарлық танытады, ал Имхотеп өзін жасырып, оны құтқаруға тырысады. Мәтінде Джосердің патшалық қабірі туралы да айтылады. Аңыздың бір бөлігі Ескі патшалық пен ассириялық әскерлер арасындағы уақытынан бұрынғы шайқасқа жатады, онда Имхотеп сиқырлы дуэльде ассириялық әйел сиқыршымен күреседі. Египет мәдениетінің бастамашысы ретінде Имхотептің бейнесі Рим дәуірінде де сақталды. Птолемей дәуірінде египеттік діни қызметкер және тарихшы Манетон оны Джосердің тұсында таспен қаптау әдісін ойлап тапқан деп есептейді, бірақ ол таспен салған алғашқы адам емес еді. Тас қабырғалар, едендер, есіктер мен бағаналар Архаикалық кезеңде кездейсоқ пайда болды, бірақ қадамдық пирамида сияқты үлкен ғимараттың толығымен тастан салынғаны бұрын болған емес. Джосерден бұрын фараондар мастаба қабірлеріне жерленген.

Медицина

Мысыр танушы Джеймс Питер Аллен былай деп мәлімдейді: "Гректер оны өздерінің медицина құдайы Асклепиосқа теңегенімен, қызыққа қарай, Имхотептің өзі дәрігер болғанына ешқандай дәлел жоқ." Пулитцер сыйлығына ие болған "Рак туралы өмірбаяны" – "Барлық аурулардың императоры" еңбегінде Сиддхартха Мукерджи Имхотепке қатерлі ісіктің ең алғашқы жазбадағы диагнозын жатқызады. Алайда, Имхотеп бұл дертке берген жауабы мыңжылдықтар бойы өзгеріссіз қалып келді: "Емі жоқ".

Танымал мәдениетте

Имхотеп – Universal компаниясының 1932 жылғы «Мумия» фильмінің, 1999 жылғы қайта түсірілімінің және 2001 жылғы жалғасының басты қарсы кейіпкері. Имхотеп Stargate SG1 телесериалында жалған құдай және Гоа’улд деп танылатын шетелдік жаратылыс ретінде бейнеленген. Имхотеп Макото Моришита жазып, сурет салған «Ұлы жұбай Имхотеп» атты жапон мангасындағы басты кейіпкер ретінде де көрсетілген. Имхотепті Civilization VI ойынында Ұлы инженер ретінде шақыруға болады.