Кіріспе

Мастаба (/'m/æ/s/t//ə/b//ə/ MASStəbə, /'m/ɑː/s/t//ɑː/b//ɑː/ MAHSStahbah немесе /m/ɑː/'s/t//ɑː/b//ɑː/ mahssTAHbah), сондай-ақ мастаба немесе мастабат – көне Египеттегі қабірлердің бір түрі. Олар кірпіштен немесе әктастан салынған, төбесі жалпақ, тіктөртбұрышты және ішке қарай еңіскек қабырғалары бар құрылыстар. Бұл құрылыстар Мысырдың ерте династиялық кезеңі мен Ескі патшалық дәуірінде көптеген көрнекті египеттіктердің жерленген орындарын белгілеген. Мастабаларды патша емес адамдар мың жылдан астам пайдаланған. Мастаба сөзі араб тіліндегі مصطبة (maṣṭaba) сөзінен шыққан, ол "тас төсеуіш" немесе "тас орындық" деген мағынаны білдіреді. Ежелгі египеттік атауы pr Djt, яғни "тұрақтылық үйі", "мәңгілік үй" немесе "әбді үйі" дегенді білдіреді.

Тарих

Өлімнен кейінгі өмір ежелгі египеттіктердің дінінде орталық орын алған. Олардың сәулет өнері бұл мәселені көрсетеді, әсіресе қабірлерді салуға жұмсалған мол уақыт және еңбек арқылы. Ежелгі египеттіктер тірілер әлемінің қажеттіліктері өлімнен кейінгі өмірде де жалғасады деп сенген; сондықтан оларды қанағаттандыратын және мәңгілікке жеткілікті берік болатын қабірлер салу қажет болды. Бұл қажеттіліктерді тірі адамдар да қамтамасыз етуі керек еді. Династиялық кезеңге дейінгі дәуірден (б.з.д. 3100 жылға дейін) бастап және кейінгі династияларға дейін, ежелгі египеттіктер қайтыс болғандардың денелерін сақтау және қорғау үшін күрделене түсетін және тиімді әдістерді әзірледі. Олар алғашқыда қайтыс болғандарын құмға қазылған шұңқырларға жерлеп, денелерін төсенішке салып, одан кейінгі өмірде көмектеседі деп сенген заттармен бірге қоятын. Египеттіктер алғаш рет Нил өзенінің жағасындағы топырақтан жасалған кірпіштерден мастаба деп аталатын қабір құрылысын жасады. Бұл құрылыс қабірді жыртқыш жануарлар мен қабір тонаушыларынан жақсы қорғады. Мастабаның пайда болуы Тархан жерінде көрінеді, онда қабірлер екі бөлек бөлікке бөлінетін. Бір бөлігінде солтүстік-оңтүстік бағытта орналасқан дене болса, екінші бөлігі тірі адамдар құрбандық әкелеуі үшін ашық болатын. Қалдықтар құрғақ шөл құмымен жанаспағандықтан, табиғи мумификация процесі жүргізілмеді; сондықтан египеттіктер жасанды мумификация жүйесін ойлап тапты. Ежелгі кезеңге немесе Бірінші аралық кезеңге дейін кем дегенде, осы мастабаларда тек жоғары лауазымды шенеуніктер мен патшалар ғана жерленді.

Құрылымы

Мастаба деген сөз араб тілінен аударғанда "сазбен жасалған орындық" дегенді білдіреді. Алыстан қарағанда, жалпақ үстіне салынған мастаба орындыққа ұқсайды. Тарихшылар мысырлықтар Месопотамиядан сәулеттік идеяларды алған болуы мүмкін деп болжайды, өйткені сол кезде олар ұқсас құрылымдарды салып жатқан. Мастабаның жер үстіндегі құрылымы тікбұрышты, ішкі жақтары көлбеу және жалпақ шатыры бар. Сыртқы құрылыс материалдары бастапқыда Ніл өзенінен тез қол жетімді күн кептірілген саздан жасалған кірпіштерден жасалды. Тас сияқты берік материалдар қолданыла бастағаннан кейін де, олардың көпшілігі саз кірпіштерден салынған. Саққарадағы сияқты ескерткіш мастабалар көбінесе әк тастан салынған. Мастабалардың ұзындығы олардың енінен төрт есеге жуық болатын, ал биіктігі кем дегенде 9 метрге дейін жететін. Олар солтүстік-оңтүстікке бағытталған, мысырлықтар бұл өмірден кейінгі өмірге қол жеткізу үшін маңызды деп санайды. Мастабалардың төбелері қабырғаға жарық түсіретін терезелермен жапсырылған ағаштан немесе әктас тастан жасалған. Екінші жасырын бөлме – сердаб (سرداب), парсы тілінен аударғанда "көшпе" деген мағынаны білдіреді. Мастабада марқұмның мүсіні сақталған, ол қорғаныш үшін қабырғаға жасырылған. Сердаб қабырғасының биігінде баға денесінен шығуға және оған қайта оралуға мүмкіндік беретін кішкентай тесіктер болды (ба денесі мүсінмен бейнеленген); Ежелгі мысырлықтар ба денесі өзінің денесіне қайта оралуға тиіс деп сенді, әйтпесе ол өледі. Бұл тесіктер "мүсінді қарауға емес, түтетудің хош иісі мен ырым-жырымдардың мүсініне жетуіне арналған". Мүсіндер әрқашан бір бағытта, есікке қаратып орналастырылатын. Сондай-ақ, сердабта иесінің өсиеттері мен марқұмның табынуына қатысты жазулар да болуы мүмкін. Ал, бұдан да күрделі мастабаларда ашық аулалар болады, олар көбірек мүсіндер орнатуға және өлгендерге діни рәсімдер жүргізуге мүмкіндік береді. Уақыт өте келе аулалар бағаналы салтанатты залдарға айналды. Бұл залдар әдетте мастабаның ең үлкен бөлмесі болып табылады және оларды мал құрбандықтарына пайдалануға болады. Үлкен мастабалар қоймалардың желісін де қамтыды, оларды басқарған фил мастаба иесінің мәйітханалық табынын сақтау үшін қолданатын. Әдетте, мұндай қоймалардың бесеуі тірі адамдар рәсімдерді орындау үшін қажетті құрал-жабдықтарды сақтауға арналған; сердабтан айырмашылығы, олар қайтыс болған адамдар үшін қолданылмады. Бұл қабырғалардың әшекейлеуге еш қатысы жоқ, бұл олардың қабірдің басқа бөліктерімен салыстырғанда ерекшелігі. Қосымша қоймалар кешенін салудың үлкен шығындары болғандықтан, олар тек патша отбасы мен уәзірлер үшін ең үлкен мастабаларда ғана салынған. Мастабалар ертедегі династиялық кезеңде (б.з.д. 3100-2686 жж.) дамыды. 1-ші династия кезінде бірнеше бөлмелі үйдің жоспарларын елестетіп, мастаба салынды, оның ішінде орталық бөлмеде саркофаг және оны қоршаған басқа бөлмелерде көптеген жерлеу сыйлықтары болды. Бүкіл ғимараттың үстінен кірпішпен салынған үлкен құрылым салынды. 2686-2313 жж. мастабалары "қабатты мастаба" болды, оның қабір камерасы бұрынғыдан гөрі тереңдеп, еңкейген шахта мен баспалдақпен жоғарыға қосылды. 2613-2494 жж. (б.з.д.) 4-ші династия кезінде тастан ойылған қабірлер пайда бола бастады. Бұл - жоғарғы Мысырдағы жартасқа салынған қабірлер, бұл қабір тонаушыларын тоқтатуға жасалған әрекет болды. Сонымен, мастабалар құрбандық шалатын шіркеулер мен тік шахталар қосылып жасалды. 5-ші династиядағы мастабаларда бірнеше бөлмеден тұратын, бағаналы залдар мен "сердаб" бар күрделі шіркеулер болды. Мастабаның оңтүстік жағынан төменгі қабір бөлмесіне, бағаналы залдың немесе ауланың ортасынан шығатын баспалдаққа көлбеу өту арқылы қосылды. Мастабалар әлі күнге дейін Орта патшалықта жақсы куәлік етеді, онда олардың қайта жаңғыруы болды. Олар көбінесе сыртқы жағынан ғана әшекейленген қатты құрылымдар болды. Жаңа патшалық кезінде (б.з.д. 1550 жылдары 18-ші династиядан басталған) "мастаба сирек кездеседі, оны күмбез камерасының үстіндегі тәуелсіз пирамидалық шіркеу алмастырады".