Мысырдың Ұлы пирамидасы: Хуфу патшасының мазары

Мысырдың Ғизадағы ең үлкен пирамидасы – фараон Хуфудың мазары. Б.з.д. 2600 ж. салынған, 3800 жылдан астам уақыт бойы ең биік құрылыс болды. Тарих, саяхат.

37 мин оқу

100%

Дереккөз: Great Pyramid of Giza — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Гиза некрополіндегі ең үлкен пирамида, Египет

Гизаның Ұлы пирамидасы – Египеттің ең үлкен пирамидасы. Ол Ескі Патшалықтың төртінші династиясы кезінде билік құрған фараон Хуфудың қабірі болды. Шамамен б.з.д. 2600 жылы салынған, ол Гизадағы үш негізгі пирамиданың солтүстік-шығыс жағында орналасқан. Бастапқыда биіктігі болған Ұлы пирамида 3800 жылдан астам уақыт бойы адамдар салған ең биік құрылыс болып келді. Уақыт өте келе, тегіс ақ әктас қаптамасының көп бөлігі алынып тасталды, бұл пирамиданың биіктігін қазіргі деңгейге дейін төмендетті; бүгін көрініп тұрғаны – пирамиданың негізгі құрылымы. Негізі шамамен шаршы метр, көлемі шамамен тең, оның ішінде ішкі төбе бар. Пирамиданың өлшемдері биіктігі , негізінің ұзындығы , секеді 51°50'40" (51°50'40" бұрыш) пальма бірлігімен өлшенген. Ұлы пирамида шамамен 2,3 миллион үлкен блоктарды қазып шығару арқылы салынды, олардың жалпы салмағы 6 миллион тоннаға жетеді. Көптеген тастардың пішіні мен мөлшері біркелкі емес, тек шамамен кестеленген. Сыртқы қабаттар ерітіндімен байланыстырылған. Құрылысында негізінен Гиза жазығынан алынған жергілікті әктас қолданылды. Нил өзені арқылы кемелермен басқа блоктар жеткізілді: қаптама үшін Турадан ақ әктас, ал "Патшалар палатасы" үшін Асуаннан 80 тоннаға дейін салмағы бар гранит блоктары. Ұлы пирамиданың ішінде үш камера бар. Ең төменгісі пирамида салынған тау жынысына қазылған, бірақ аяқталмаған. "Патшайым палатасы" және гранит саркофаг орналасқан "Патшалар палатасы" жер үстінде, пирамиданың ішінде орналасқан. Хуфудың уәзірі Хемиуну, кейбір деректер бойынша, Ұлы пирамиданың сәулетшісі болған деп есептеледі. Көптеген түрлі ғылыми және баламалы гипотезалар құрылыс техникасын түсіндіруге тырысады, бірақ басқа да осындай құрылымдар сияқты, нақты келісімге қол жеткізілмеді. Пирамиданың айналасындағы жерлеу кешені Нил өзеніне жақын орналасқан екі құрбандық ғибадатханасынан (біреуі пирамидаға жақын, екіншісі) және Хуфудың жақын туыстары мен сарайының қабірлерінен, Хуфудың әйелдері үшін үш кіші пирамидадан, одан да кішкентай "серік пирамидасынан" және бес жерленген күн қайығынан тұрады.

The Great Pyramid of Giza is the largest Egyptian pyramid. It served as the tomb of pharaoh Khufu, who ruled during the Fourth Dynasty of the Old Kingdom. Built c. 2600 BC, It is situated at the northeastern end of the line of the three main pyramids at Giza. Initially standing at , the Great Pyramid was the world's tallest human made structure for more than 3,800 years. Over time, most of the smooth white limestone casing was removed, which lowered the pyramid's height to the current ; what is seen today is the underlying core structure. The base was measured to be about square, giving a volume of roughly , which includes an internal hillock. The dimensions of the pyramid were high, a base length of , with a seked of palms (a slope of 51°50'40"). The Great Pyramid was built by quarrying an estimated 2.3 million large blocks, weighing 6 million tonnes in total. The majority of the stones are not uniform in size or shape, and are only roughly dressed. The outside layers were bound together by mortar. Primarily local limestone from the Giza Plateau was used for its construction. Other blocks were imported by boat on the Nile: white limestone from Tura for the casing, and blocks of granite from Aswan, weighing up to 80 tonnes, for the "King's Chamber" structure. There are three known chambers inside of the Great Pyramid. The lowest was cut into the bedrock, upon which the pyramid was built, but remained unfinished. The so called Queen's Chamber and King's Chamber, which contain a granite sarcophagus, are above ground, within the pyramid structure. Hemiunu, Khufu's vizier, is believed by some to be the architect of the Great Pyramid. Many varying scientific and alternative hypotheses attempt to explain the exact construction techniques, but, as is the case for other such structures, there is no definite consensus. The funerary complex around the pyramid consisted of two mortuary temples connected by a causeway (one close to the pyramid and one near the Nile); tombs for the immediate family and court of Khufu, including three smaller pyramids for Khufu's wives; an even smaller "satellite pyramid"; and five buried solar barges.

Мақсаты

Гизаның Ұлы пирамидасы фараон Хуфудың қабірі болды, оның граниттен жасалған саркофагы әлі күнге дейін сақталған. Ежелгі Египет элитасының басқа да қабірлері сияқты, оның төрт негізгі мақсаты болды: ол қайтыс болған адамның денесін сақтап, оны қауіпсіз ұстады. Бұл марқұмның және оның отбасының мәртебесін көрсетті. Бұл - қайтыс болған адамның қоғамдағы орнын сақтап қалу. Сондай-ақ, бұл жерге марқұмға арнап құрбандықтар әкелуге болатын орын еді. Ежелгі Египетте жоғары әлеуметтік мәртебе өте жақсы нәрсе саналды, ал үлкен әлеуметтік теңсіздіктер алып пирамидалармен және кішкентай мастабалармен бейнеленді. Қабірлердің мөлшері ресми түрде реттеліп, рұқсат етілген өлшемдері патша жарлықтарында жазылған. Ежелгі Патшалықта тек патшалар мен патшайымдар ғана пирамидалы қабірге ие болатын. Архитектуралық жоспарлау және жерлеу рәсімдері де бекітілген, сондай-ақ материалдар мен жұмысшыларға қол жеткізу де патшаның қалауына бағынған. Ұлы пирамиданың жерлеу камераларында жазулар мен әшекейлер жоқ, бұл төртінші-бесінші династияның соңындағы Египет қабірлері үшін қалыпты жағдай еді, Хуфудың есімдерін қамтитын жұмысшылардың граффитилерінен басқа. Шамамен 2600 жылға дейін салынған, ол пирамидаларға мәтін жазу салтынан 200 жылдан астам бұрын пайда болды. Сақталған суреттерде Хуфу, сондай-ақ лауазымды тұлғалар, дін қызметкерлері және басқа да кейіпкерлер бейнеленген. Ағын су ғибадатханасы көбінесе қазбадан табылмайынша қалды, бірақ Аменемхат I пайдаланған блоктарда, мысалы, Хуфуның иеліктерінің теңіз көріністері мен бейнелері бейнеленген (мысалы, "Хуфу әдемі" иелігі). Бұл ғибадатханаларда жүздеген жылдар бойы өткізілген Хуфуның жерлеу культі Хуфудың Ұлы пирамидаға сәтті жерленгенін көрсетеді. Хуфудың ұлы және мұрагері Джедефре жерлеу рәсімін өткізгенін пирамиданың жанындағы қайық шұңқырларын жапқан блоктардағы оның картюштерінің болуы дәлелдейді. Ұлы пирамида, мүмкін, Бірінші аралық кезеңнің басында тоналған және кейін қайта пайдаланылған болуы мүмкін. Арабтар пирамиданың ішінде мумиялар мен қазыналар табылғаны туралы әңгімелер айтады. Мысалы, әл-Макризи (1364–1442) үш орамалға оралған дене, алтынға толы саркофаг, алтын қару-жарақпен киген мәйіт, баға жетпес қылыш және жұмыртқадай үлкен рубин табылғанын хабарлайды.

The Great Pyramid of Giza was the tomb of pharaoh Khufu, and still contains his granite sarcophagus. It had, like other tombs of Egyptian elites, four main purposes:

It housed the body of the deceased and kept it safe. It demonstrated the status of the deceased and his family. It retained the deceased's place in society. It was a place where offerings could be brought to the deceased. In ancient Egypt, high social status was considered absolutely positive, and the monumental social inequalities were symbolized by gigantic pyramids versus smaller mastabas. The sizes of tombs were regulated officially, with their allowed dimensions written down in royal decrees. In the Old Kingdom only kings and queens could have a pyramid tomb. Architectural layout and funeral equipment were also sanctioned, and were, like access to material and workers, at the discretion of the king. The Great Pyramid's burial chambers lack inscriptions and decorations, the norm for Egyptian tombs of the fourth to late fifth dynasty, apart from work gang graffiti that include Khufu's names. Constructed around 2600 BC, it predates the custom of inscribing pyramids with text by over 200 years. Surviving scenes show Khufu as well as officials, priests and other characters. The valley temple remains largely unexcavated, but blocks reused by Amenemhat I depict, for instance, nautical scenes and personifications of the estates of Khufu (e. g. the estate "Khufu is beautiful"). The mortuary cult of Khufu which operated in these temples for hundreds of years indicates that Khufu was successfully interred in the Great Pyramid. That the funeral was carried out by Khufu's son and successor Djedefre is evidenced by the presence of his cartouches on the blocks that sealed the boat pits next to the pyramid. The Great Pyramid was likely looted as early as the First Intermediate Period and may have been reused afterwards. Arab accounts tell stories of mummies and treasures being found inside the pyramid. For instance, Al Maqrizi (1364–1442) reports the discovery of three shrouded bodies, a sarcophagus filled with gold, and a corpse in golden armour with a sword of inestimable value and a ruby as large as an egg.

Хуфуға берілген

Тарихи тұрғыдан алғанда, Ұлы пирамида Хуфуға жатқызылған, бұл классикалық антикалық авторлардың, ең алдымен Геродот пен Диодор Сицилийдің сөздеріне негізделген. Орта ғасырларда пирамиданың құрылысына басқа да адамдар жатқызылды, мысалы, Жаратылыс кітабынан Жүсіп, Нимрод немесе аңыз бойынша патша Саурид ибн Сальхук. 1837 жылы Король палатасының үстінен төрт қосымша жеңілдету камерасы табылды. Бұрын қол жетімсіз болған бөлмелер қызыл бояумен жазылған иероглифтермен жабылған. Пирамиданы салған жұмысшылар блоктарға өздерінің бригадаларының аттарын, соның ішінде фараонның атын жазған (мысалы: "Бригада, Хнум Хуфуның ақ тәжі күшті"). Хуфудың есімдері қабырғаларда оннан астам рет кездеседі. Осындай граффитилердің тағы біреуін Гойон пирамиданың төртінші қабатының сыртқы блогынан тапқан. Жазулар Хуфуға байланысты басқа орындардағы жазулармен, мысалы, Хатнубтағы алабастр карьерінде немесе Вади әл-Жарфтағы портта табылған жазулармен салыстыруға болады, сондай-ақ басқа фараондардың пирамидаларында да кездеседі. ХХ ғасырда пирамиданың жанындағы зираттар қазылып зерттелді. Хуфудың отбасы мүшелері мен жоғары лауазымды шенеуніктер көпірден оңтүстікке қарай Шығыс және Батыс алаңдарында жерленген. Ең бастысы, Хуфудың әйелдері, балалары мен немерелері, Хемиуну, Анхаф және Хуфудың анасы I Хетефердің (қорлық қабірі). Хасан былай дейді: "Ежелгі дәуірден бастап, туыстар, достар мен сарайдағылардың патшаға қызмет еткен өмір бойында оның жанына жерленуі дәстүрге айналған. Бұл египеттіктердің ақырет туралы түсінігіне сай келді". Зираттар 6-шы династияға дейін кеңейтіліп, содан кейін сирек қолданылды. Тұмсықтардағы ең ерте кездесетін фараондық атау Хуфу, соңғысы Пепи II. Кейбір қабір тастарына жұмысшылардың граффитилері жазылған, мысалы, "Мддв" (Хуфудың Хорус аты) Хуфудың немересі болуы мүмкін Чуфунахттың мастабасында. Мастабалардың шіркеулеріндегі (пирамида сияқты, олардың қабір камералары көбінесе жазулардан бос болған) жазуларда Хуфу немесе оның пирамидасы туралы айтылған. Мысалы, Мерсянх III-нің жазуында: "Оның анасы Жоғарғы және Төменгі Египет патшасы Хуфудың қызы" делінген. Көбінесе бұл сілтемелер атақтың бір бөлігі болып табылады, мысалы, Сннв ка, "Ахет-Хуфу пирамидасының қонысының басшысы және қадағалаушысы" немесе Ныкахап, "Ахет-Хуфу пирамидасын басқаратын Хуфу діни қызметкері". Бірнеше қабір иелерінің атында патшаның аты бар (мысалы, Чуфуджедеф, Чуфусенб, Меричуфу). Гизада осылай аталған ең алғашқы фараон Снефру (Хуфудың әкесі) болды. 1936 жылы Хасан Гизадағы Ұлы Сфинкстің жанында Аменхотеп II стеласын тапты, ол екі үлкен пирамиданың Жаңа патшалықта Хуфу мен Хафреге тиесілі екенін көрсетеді. Онда былай делінген: "Ол Мемфисте әлі жас кезінде жылқыларды жегіп, Хорэм-Ахет (Сфинкс) киелі үйіне тоқтады. Ол сол жерде Хуфу мен Қафраның қасиетті ғибадатханасының сұлулығына қарап, оны айналып жүрді". 1954 жылы пирамиданың оңтүстік табанында екі қайық орны табылды, олардың бірі Хуфу кемесі. Джедефренің карточкасы қайық ордарын жапқан көптеген блоктардан табылды. Мұрагер және үлкен ұлы ретінде ол Хуфуды жерлеуге жауапты болған. Екінші қайық орны 1987 жылы зерттелді, қазба жұмыстары 2010 жылы басталды. Тастардағы граффитилерде "Хуфу" атауының 4 данасы, "Джедефре" 11 данасы, жыл (билік мерзімі, маусым, ай және күн), тастың өлшемдері, түрлі белгілер мен таңбалар және құрылыста қолданылған анықтама сызығы болды, барлығы қызыл немесе қара бояумен салынған. 2013 жылы қазба жұмыстары кезінде Уди-әл-Жарфтан Меррдің күнделігі табылды. Онда Турадан Ұлы пирамидаға ақ әктас блоктарын тасымалдау туралы мәліметтер бар, ол өзінің бастапқы аты Ахет Хуфумен (пирамидалық анықтауышпен) ондаған рет айтылған. Онда тастар Ше Ахет Хуфуда ("Хуфу пирамидасы көкжиегінің бассейні") және Ро Ше Хуфуда ("Хуфу бассейніне кіру") қабылданғаны туралы мәліметтер бар, олар Хуфудың жарты ағасы және визирі Анххафтың қадағалауында болды.

Historically the Great Pyramid had been attributed to Khufu based on the words of authors of classical antiquity, first and foremost Herodotus and Diodorus Siculus. During the Middle Ages other people were credited with the construction of the pyramid as well, for example Joseph from the Book of Genesis, Nimrod, or the legendary king Saurid ibn Salhouk. In 1837 four additional Relieving Chambers were found above the King's Chamber after tunneling to them. The chambers, previously inaccessible, were covered in hieroglyphs of red paint. The workers who were building the pyramid had marked the blocks with the names of their gangs, which included the pharaoh's name (e. g.: "The gang, The white crown of Khnum Khufu is powerful"). The names of Khufu were spelled out on the walls over a dozen times. Another of these graffiti was found by Goyon on an exterior block of the 4th layer of the pyramid. The inscriptions are comparable to those found at other sites of Khufu, such as the alabaster quarry at Hatnub or the harbor at Wadi al Jarf, and are present in pyramids of other pharaohs as well. Throughout the 20th century the cemeteries next to the pyramid were excavated. Family members and high officials of Khufu were buried in the East Field south of the causeway, and the West Field. Most notably the wives, children and grandchildren of Khufu, Hemiunu, Ankhaf and (the funerary cache of) Hetepheres I, mother of Khufu. As Hassan puts it: "From the early dynastic times, it was always the custom for the relatives, friends and courtiers to be buried in the vicinity of the king they had served during life. This was quite in accordance with the Egyptian idea of the Hereafter." The cemeteries were actively expanded until the 6th dynasty and used less frequently afterwards. The earliest pharaonic name of seal impressions is that of Khufu, the latest of Pepi II. Worker graffiti were written on some of the stones of the tombs as well; for instance, "Mddw" (Horus name of Khufu) on the mastaba of Chufunacht, probably a grandson of Khufu. Some inscriptions in the chapels of the mastabas (like the pyramid, their burial chambers were usually bare of inscriptions) mention Khufu or his pyramid. For instance, an inscription of Mersyankh III states that "Her mother [is the] daughter of the King of Upper and Lower Egypt Khufu." Most often these references are part of a title, for example, Snnw ka, "Chief of the Settlement and Overseer of the Pyramid City of Akhet Khufu" or Nykahap, "priest of Khufu who presides over the pyramid Akhet Khufu". Several tomb owners have a king's name as part of their own name (e. g. Chufudjedef, Chufuseneb, Merichufu). The earliest pharaoh alluded to in that manner at Giza is Snefru (Khufu's father). In 1936 Hassan uncovered a stela of Amenhotep II near the Great Sphinx of Giza, which implies the two larger pyramids were still attributed to Khufu and Khafre in the New Kingdom. It reads: "He yoked the horses in Memphis, when he was still young, and stopped at the Sanctuary of Hor em akhet (the Sphinx). He spent a time there in going round it, looking at the beauty of the Sanctuary of Khufu and Khafra the revered." In 1954 two boat pits, one containing the Khufu ship, were discovered buried at the south foot of the pyramid. The cartouche of Djedefre was found on many of the blocks that covered the boat pits. As the successor and eldest son he would have presumably been responsible for the burial of Khufu. The second boat pit was examined in 1987; excavation work started in 2010. Graffiti on the stones included 4 instances of the name "Khufu", 11 instances of "Djedefre", a year (in reign, season, month and day), measurements of the stone, various signs and marks, and a reference line used in construction, all done in red or black ink. During excavations in 2013 the Diary of Merer was found at Wadi al Jarf. It documents the transportation of white limestone blocks from Tura to the Great Pyramid, which is mentioned by its original name Akhet Khufu (with a pyramid determinative) dozens of times. It details that the stones were accepted at She Akhet Khufu ("the pool of the pyramid Horizon of Khufu") and Ro She Khufu ("the entrance to the pool of Khufu"), which were under supervision of Ankhhaf, the half brother and vizier of Khufu, and the owner of the largest mastaba of the Giza East Field.

Жасы

+Ұлы пирамида мен Хуфудың бірінші билік жылдарының қазіргі заманғы бағалауы Автор (жыл) Болжамдық мерзімі Гривс (1646) 1266 б.з.д. Гардинер (1835) 2123 б.з.д. Лепсиус (1849) 3124 б.з.д. Бунсен (1860) 3209 б.з.д. Мариетт (1867) 4235 б.з.д. Брестед (1906) 2900 б.з.д. Хассан (1960) 2700 б.з.д. О’Мара (1997) 2700 б.з.д. Беккарат (1997) 2554 б.з.д. Арнольд (1999) 2551 б.з.д. Спенс (2000) 2480 б.з.д. Шоу (2000) 2589 б.з.д. Хорнунг (2006) 2509 б.з.д. Рамзи және басқалар (2010) 2613–2577 б.з.д. Ұлы пирамиданың жасы екі негізгі тәсілмен шамамен 4600 жылға дейін анықталды: біріншіден, Хуфуға және оның хронологиялық жасына сілтеме жасау арқылы, археологиялық және мәтіндік деректерге негізделген; екіншіден, пирамидада табылған және оның құрамына енген органикалық материалдың радиокөміртектік талдауы арқылы.

Тарихи хронология

Бұрын Ұлы пирамида Хуфуға ғана жатқызылып, оның билігі шегінде салынған деп есептелген. Осылайша, пирамиданың мерзімін анықтау Хуфу мен 4-ші династияның мерзімін анықтау мәселесі болды. Оқиғалардың салыстырмалы тізбегі мен бір уақытта болуы осы әдістің негізгі тұсы. Нақты күнтізбелік мерзімдер бір-бірімен байланысқан дәлелдер желісінен шығарылады, оның тірегі ежелгі патшалар тізімдерінен және басқа да мәтіндерден белгілі мұрагерлік тізбектері болып табылады. Хуфудан ертедегі белгілі уақыттарға дейінгі билік мерзімдері генеалогиялық деректермен, астрономиялық байқаулармен және басқа да көздермен толықтырылады. Осылайша, Мысырдың тарихи хронологиясы негізінен саяси хронология болып табылады, сондықтан ол стратиграфия, материалдық мәдениет немесе радиокөміртектік талдау сияқты басқа археологиялық дәлелдерден тәуелсіз. Жақындағы хронологиялық бағалаулардың көпшілігі Хуфу мен оның пирамидасын шамамен б.з.д. 2700-2500 жылдар аралығында санайды.

Радиоуглеродтық даталау

Ұлы пирамиданың құрылысында аралас құрамы мол қолданылған. Оны дайындау кезінде оттың күлі қосылды, ол органикалық материал болып, одан радиокөміртек арқылы мерзімі анықталуы мүмкін. 1984 және 1995 жылдары аралас құрамнан 46 үлгі алынды, олардың бастапқы құрылымның бір бөлігі екені және кейінірек қосылмағаны анықталды. Нәтижелер б.з.д. 2871–2604 жылдарға калибрленді. 100–300 жылдық айырмашылықтың басты себебі – ескі ағаш мәселесі, себебі органикалық материалдың жасы, оның соңғы рет қолданылған уақыты емес, анықталды. Деректерді қайта талдау пирамиданың б.з.д. 2620–2484 жылдар аралығында аяқталғанын көрсетті. 1872 жылы Уэйнман Диксон бұрын екі жағынан берілген «Ауа шахталарының» төменгі жұбын ашты, оларды Патшайым палатасының қабырғаларына тесіктер жасау арқылы ашты. Табылған заттардың бірі – кедр тақтайшасы болды, ол Диксонның досы Джеймс Грантқа тиесілі болды. Мұрагерлікпен берілгеннен кейін ол 1946 жылы Абердин мұражайына тапсырылды; алайда ол бөлшектерге бөлініп, дұрыс тіркелмеді. Мұражайдың үлкен коллекциясында жоғалған ол 2020 жылы ғана қайта табылды, содан кейін радиокөміртекпен б.з.д. 3341–3094 жылдарға мерзімі анықталды. Абер Эладанидің пікірінше, бұл ағаш Хуфудың хронологиялық жасынан 500 жылдан астам ескі болғандықтан, ұзақ өмір сүрген ағаштың орталық бөлігінен алынған немесе пирамидаға орналастырылғанға дейін көп жылдар бойы қайта пайдаланылған болуы мүмкін.

Хуфу мен Ұлы пирамиданың даталану тарихы

450 жылға жуық Геродот Ұлы пирамиданы Хеопсқа (Хуфудың грекше атауы) жатқызған, бірақ оның билігін Рамсес кезеңінен кейін дұрыс емес орналастырған. Мането шамамен 200 жыл өткен соң Мысыр патшаларының кең тізімін жасап, оларды династияларға бөліп, Хуфуды 4-ші династияға жатқызды. Дегенмен, египет тіліндегі дыбысталу өзгерістерінен және грек тіліне аудармадан кейін «Хеопс» атауы «Суфис» (және осыған ұқсас түрлер) болып өзгерді. Гривс 1646 жылы пирамиданың салыну күнін анықтаудың қиындығын баяндады, себебі тарихи деректер жеткіліксіз және қайшылы болды. Аталған айырмашылықтарға байланысты, ол Манетоның патшалар тізімінде (Африкан және Евсевий жазғандай) Хуфуды тани алмады, сондықтан Геродоттың дұрыс емес мәліметіне сүйенді. Мұрагерлік желінің ұзақтығын есептеу арқылы Гривс Хуфудың билігінің 1266 ж.б.д. басталғанын қорытындылады. Екі ғасырдан кейін Манетоның жылнамасындағы кейбір олқылықтар мен белгісіздіктер Турин, Абидос және Карнак патшалар тізімдері сияқты жаңа жаңалыстар арқылы жойылды. 1837 жылы Ұлы пирамиданың ішкі бөлмелерінде табылған Хуфу есімі Хеопс пен Суфис – бір адам екенін анықтауға көмектесті. Осылайша Ұлы пирамида 4-ші династия кезеңінде салынғаны белгілі болды. Пирамидалар тұрған төбеде жер асты бөлмелері жасалды. Бұл бөлмелер Хуфудың өзі үшін бейіт ретінде қарастырылды және Нилден келтірілген арнамен сумен қоршалған. Хавасс мұны «Осирис шахтасы» деп түсіндіреді, ол Ұлы пирамиданың оңтүстігіндегі Хафраның жолында орналасқан. Геродот пирамида сыртындағы жазуды сипаттады, оның аудармашыларының айтуынша, онда пирамиданы салған жұмысшылар жеген редис, сарымсақ және пияз мөлшері көрсетілген. Бұл Рамзес II-нің ұлы Хаемвесет жасаған қалпына келтіру жұмыстарының бір бөлігі болуы мүмкін. Геродоттың серіктері мен аудармашылары иероглифтерді оқи алмаған немесе оған қасақана жалған ақпарат берген болуы мүмкін.

Circa 450 BC Herodotus attributed the Great Pyramid to Cheops (Hellenization of Khufu), yet erroneously placed his reign following the Ramesside period. Manetho, around 200 years later, composed an extensive list of Egyptian kings, which he divided into dynasties, assigning Khufu to the 4th. However, after phonetic changes in the Egyptian language and consequently the Greek translation, "Cheops" had transformed into "Souphis" (and similar versions). Greaves, in 1646, reported the great difficulty of ascertaining a date for the pyramid's construction based on the lacking and conflicting historic sources. Because of the aforementioned differences in spelling, he did not recognize Khufu on Manetho's king list (as transcribed by Africanus and Eusebius), hence he relied on Herodotus' incorrect account. Summating the duration of lines of succession, Greaves concluded the year 1266 BC to be the beginning of Khufu's reign. Two centuries later, some of the gaps and uncertainties in Manetho's chronology had been cleared by discoveries such as the King Lists of Turin, Abydos, and Karnak. The names of Khufu found within the Great Pyramid's Relieving Chambers in 1837 helped to make clear that Cheops and Souphis are, in fact, one and the same. Thus the Great Pyramid was recognized to have been built in the 4th dynasty. Underground chambers were made on the hill whereon the pyramids stand. These were intended to be burial places for Khufu himself and were encompassed with water by a channel brought in from the Nile. Hawass interprets this to be a reference to the "Osiris Shaft", which is located at the causeway of Khafre, south of the Great Pyramid. Herodotus described an inscription on the outside of the pyramid, which, according to his translators, indicated the amount of radishes, garlic and onions that the workers would have eaten while working on the pyramid. This could be a note of restoration work that Khaemweset, son of Rameses II, had carried out. Apparently, Herodotus' companions and interpreters could not read the hieroglyphs or deliberately gave him false information.

Диодор Сицилийлік

60-56 жылдар аралығында ежелгі грек тарихшысы Диодор Сицилий Мысырға сапар шегіп, кейіннен өзінің "Тарих кітапханасы" ("Bibliotheca historica") атты алғашқы кітабын осы елге, оның тарихына және ескерткіштеріне, соның ішінде Ұлы пирамидаға арнады. Диодордың еңбектері бұрынғы тарихшылардың ықпалында болған, бірақ ол Геродоттан да өзгешеленді, себебі Диодор Геродоттың тамаша әңгімелер мен мифтер айтатынын мәлімдейді. Диодор білімін Абдерлік Гекатейдің жоғалған еңбегінен алған болуы мүмкін, және Геродот сияқты, ол да пирамиданың салдырушысын "Хеммис" деп Рамзес III-тен кейін атады. Оның сөзіне қарағанда, Хемис (Хуфу) не Кефрен (Хафре) өз пирамидаларында емес, құпия жерлерде жерленген, себебі құрылысқа мәжбүр болған халықтың денелерін өш алу үшін іздеуінен қорқынышқан. Осылайша Диодор пирамида салу мен құлдықтың байланысын күшейтті. Диодордың айтуынша, пирамиданың қаптамасы сол кезде тамаша күйде болған, ал пирамиданың жоғарғы бөлігі биік платформадан тұрған. Пирамиданың құрылысы туралы ол оның көлбеу жолдар (рамп) көмегімен салынғанын айтады, өйткені көтеру құралдары әлі ойлап табылмаған. Көлбеу жолдар пирамидалар салынысымен бірге алынып тасталғандықтан, олардан ештеңе қалмады. Ол Ұлы пирамиданы тұрғызу үшін 360 мың жұмысшы қажет болғанын және құрылыстың 20 жылға созылғанын шамалады. Бұл мәлімдеме көптеген пікірталас тудырды, себебі ол пирамидаға сол кезде кіруге болыпты деген ойды қоздыды.

Үлкен Плиний

Біздің заманымыздың бірінші ғасырында жазған римдік жазушы Плиний Үлкені Ұлы пирамиданың "төменгі таптардың бос жүруіне жол бермеу үшін" немесе перғауынның байлығының қарсыластарының немесе мұрагерлерінің қолына тиюіне қарсы шара ретінде салынғанын айтты. Плиний қай перғауын туралы сөз болып жатқанын нақты атап көрсетпейді, керісінше, "өз мақтаншаңдықтарының осындай ұлы ескерткіштерін салғандардың есімдері кездейсоқ ұмытылып кеткенін" айтады. Тастардың осы биіктікке қалай жеткізілгенін ойлап, ол екі түсіндірме келтіреді: пирамидаға үлкен нитр және тұз үйінділері жиналған, содан кейін өзеннен бұрылған сумен ерітілген. Немесе "көпірлер" салынған, олардың кірпіштері жеке адамдардың үйлерін салу үшін таратылған, өзеннің деңгейі пирамидаға су жеткізу үшін каналдар құруға тым төмен деп дәлелдеді. Плиний сондай-ақ "ең үлкен пирамиданың ішінде өзенмен байланысы бар, сексен алты шынтақ тереңдіктегі құдық бар" делінеді. Бұдан өзге, ол Милеттік Талес пирамиданың көлеңкесін өлшеу арқылы оның биіктігін анықтауға мүмкіндік берген әдісті сипаттады.

Ежелгі дәуірдің соңы және орта ғасырлар

Кейінгі антик дәуірінде пирамидаларды "Жүсіптің астық қоймасы" деп қате түсіндіру кеңінен тарала бастады. Бұл байланыстың алғашқы жазбадағы дәлелі әйел христиан паломнигі Егерияның саяхат баяндамаларында табылады, ол 381 және 384 жылдар аралығындағы сапары туралы жазған: "Мемфис пен Вавилон [= Ескі Каир] арасындағы он екі шақырымдық аралықта көптеген пирамидалар бар, оларды Жүсіп астық сақтау үшін салған". Он жылдан кейін бұл пікір Иерусалимнен Мысырдағы белгілі аскеттерді аралауға шыққан жеті монахтың аты-жөні көрсетілмеген саяхатнамасында расталды. Бұл 4-ші ғасырдың соңындағы қолданыс 376 жылы Юлий Гонорий жазған "Космография" географиялық трактатында нақтыланды, онда пирамидалардың "Жүсіптің астық қоймалары" (horrea Ioseph) деп аталатыны түсіндірілді. Юлийдің бұл жазбасы маңызды, себебі бұл сәйкестендіру паломниктердің саяхаттарынан тарала бастағанын көрсетеді. 530 жылы Византиялық Стефан өзінің "Этника" еңбегінде "пирамида" сөзі грек тіліндегі "пирос" (пшеница) сөзімен байланысты екенін жазды, бұл идеяны дамытуға үлес қосты. 7-ші ғасырда Рашид халифаты Мысырды жаулап алып, бірнеше ғасырлық римдік-византиялық үкімді аяқтады. Бірнеше ғасырдан кейін, 832 жылы Аббасид халифасы әл-Мамун (786–833) құрылыстың қабырғасын бұрып, жоғары көтерілетін дәліз бен оған қосылатын бөлмелерді тапты. Осы шақта Копт аңызы кеңінен танымал болды, ол Сурид ибн Салхук пирамиданы салғанын айтады. Аңыз бойынша, Ұлы су тасқынынан үш жүз жыл бұрын Сурид әлемнің аяқталуы туралы қорқынышты түс көрген, сондықтан ол пирамидаларды салуға бұйрық берді, осылайша Мысырдың барлық білімі сақталып, қазіргі уақытқа дейін жетіп қалады. Бұл аңыздың ең маңызды айғағы әл-Масуди (896–956) өзінің "Акбар әл-заман" еңбегінде келтірілген, онда пирамида туралы фантастикалық әңгімелермен қатар, пирамиданың құдығына үш сағат құлаған адамның және құрылыстың ішкі бөлмелерінде ерекше нәрселер тапқан экспедицияның оқиғасы да бар. "Ал-заман" әл-Мамунның пирамидаға кіргені және мың тиыннан тұратын ыдыс тапқаны туралы да хабарлайды, бұл пирамиданы ашуға кеткен шығынға тең болды. (Кейбіреулер бұл оқиғаның шындыққа жақын екенін, бірақ тиындарды әл-Мамун жұмысшыларын жұбату үшін отырғызғанын айтады, олар қазына таппағандықтан көңілі тоңған болуы мүмкін.) 987 жылы араб библиографы Ибн әл-Надим өзінің "әл-Фихрист" еңбегінде пирамиданың басты бөлмесіне барған адам туралы фантастикалық әңгіме айтады. Ибн әл-Надимнің сөзінше, ол қолдарына тақта ұстаған ер адам мен айна ұстаған әйелдің мүсінін көрген. Мүсіндердің арасында "алтын қақпағы бар тас ыдыс" болған. Оның ішінде "тазға ұқсас нәрсе" бар еді, ал ыдыстан алғанда ол "жаңа қанға" толы болды, ол тез кепті. Ибн әл-Надимнің еңбегінде пирамиданың ішінде "ең жақсы сақталған күйде" ер адам мен әйелдің денесі табылғаны да айтылған. Автор әл-Кайси өзінің "Тохфат Алалбаб" еңбегінде әл-Мамунның кіру тарихын қайталайды, бірақ "жасыл тас киген адамның бейнесі" табылды, ол ашылған кезде асыл тастармен қапталған алтын қару киген дене пайда болды. Әл-Кайси денесі алынған әмиянды көргенін және оның Каирдегі патша сарайында екенін айтады. Ол пирамидаға өзі кіріп, онда сақталған көптеген денелерді тапқанын да жазған. Ал Афдал Шаханшахтың (1094–1121) визирі кезінде қазына іздеу үшін пирамидаға кірудің тағы бір әрекеті тіркелді, бірақ партияның бір мүшесі жолдарда жоғалғаннан кейін тоқтатылды. Араб ғалымы Абдул Латиф әл-Бағдади (1163–1231) пирамидаларды мұқият зерттеді, ал өзінің "Мысыр туралы есептерінде" оларды инженерлік шеберліктің туындысы деп мақтады. Гизадағы басқа пирамидалармен қатар құрылысты өлшеуден басқа, әл-Бағдади құрылыстар, әрине, қабірлер болғанын жазды, бірақ Ұлы пирамида Агатодаймон немесе Гермес жерленгеніне сенді. Әл-Бағдади пирамида Жаратылыс кітабында сипатталғандай Ұлы су тасқынынан бұрын салынғанын ойлады, тіпті ол Адамнан бұрын салынғанын қысқаша қарастырды. Бірнеше ғасырдан кейін, ислам тарихшысы Әл-Макризи (1364–1442) өзінің "Әл-Хитат" еңбегінде Ұлы пирамида туралы аңыздарды жинақтады. 820 жылы әл-Мамунның құрылысты бұзғанын растаумен қатар, әл-Макризидің еңбегінде саркофаг бөлмелеріндегі саркофаг туралы да айтылып, пирамиданың қабір екені нақты айтылған. Орта ғасырдың соңында Ұлы пирамида жын-перілер мекендейтін орын ретінде танымал болды. Басқалары кіруден қорқып, оның ішінде жартас ескекөмірлер сияқты жануарлар бар екенін білді.

During late antiquity, a misinterpretation of the pyramids as "Joseph's granary" began to gain in popularity. The first textual evidence of this connection is found in the travel narratives of the female Christian pilgrim Egeria, who records that on her visit between 381 and 384 AD, "in the twelve mile stretch between Memphis and Babylonia [= Old Cairo] are many pyramids, which Joseph made in order to store corn." Ten years later the usage is confirmed in the anonymous travelogue of seven monks that set out from Jerusalem to visit the famous ascetics in Egypt, wherein they report that they "saw Joseph's granaries, where he stored grain in biblical times". This late 4th century usage is further confirmed in the geographical treatise Cosmographia, written by Julius Honorius around 376 AD, which explains that the Pyramids were called the "granaries of Joseph" (horrea Ioseph). This reference from Julius is important, as it indicates that the identification was starting to spread out from pilgrim's travelogues. In 530 AD, Stephanos of Byzantium added more to this idea when he wrote in his Ethnica that the word "pyramid" was connected to the Greek word πυρός (pyros), meaning wheat. In the seventh century AD, the Rashidun Caliphate conquered Egypt, ending several centuries of Romano Byzantine rule. A few centuries later, in 832 AD, the Abbasid caliph al Ma'mun (786–833) is said to have tunneled into the side of the structure and discovered the ascending passage and its connecting chambers. Around this time a Coptic legend gained popularity that claimed the antediluvian king Surid Ibn Salhouk had built the Pyramid. One legend in particular relates how, three hundred years prior to the Great Flood, Surid had a terrifying dream of the world's end, and so he ordered the construction of the pyramids so that they might house all the knowledge of Egypt and survive into the present. The most notable account of this legend was given by al Masudi (896–956) in his Akbar al zaman, alongside imaginative tales about the pyramid, such as the story of a man who fell three hours down the pyramid's well and the tale of an expedition that discovered bizarre finds in the structure's inner chambers. Al zaman also contains a report of al Ma'mun's entering the pyramid and discovering a vessel containing a thousand coins, which just so happened to account for the cost of opening the pyramid. (Some speculate that this story is true, but that the coins were planted by Al Ma'mun to appease his workers, who were likely frustrated that they had found no treasure.) In 987 AD, the Arab bibliographer Ibn al Nadim relates a fantastical tale in his al Fihrist about a man who journeyed into the main chamber of a pyramid, which Bayard Dodge argues is the Great Pyramid. According to Ibn al Nadim, the person in question saw a statue of a man holding a tablet and a woman holding a mirror. Supposedly, between the statues was a "stone vessel [with] a gold cover". Inside the vessel was "something like pitch", and when the explorer reached into the vessel "a gold receptacle happened to be inside". The receptacle, when taken from the vessel, was filled with "fresh blood", which quickly dried up. Ibn al Nadim's work also claims that the bodies of a man and woman were discovered inside the pyramid in the "best possible state of preservation". The author al Kaisi, in his work the Tohfat Alalbab, retells the story of al Ma'mun's entry but with the additional discovery of "an image of a man in green stone", which when opened revealed a body dressed in jewel encrusted gold armor. Al Kaisi claims to have seen the case from which the body was taken, and asserts that it was located at the king's palace in Cairo. He also writes that he himself entered into the pyramid and discovered myriad preserved bodies. Another attempt to enter the pyramid in search of treasure is recorded during the vizierate of al Afdal Shahanshah (1094–1121), but it was abandoned after a member of the party was lost in the passages. The Arab polymath Abd al Latif al Baghdadi (1163–1231) studied the pyramid with great care, and in his Account of Egypt, he praises them as works of engineering genius. In addition to measuring the structure, alongside the other pyramids at Giza, al Baghdadi also writes that the structures were surely tombs, although he thought the Great Pyramid was used for the burial of Agathodaimon or Hermes. Al Baghdadi ponders whether the pyramid pre dated the Great flood as described in Genesis, and even briefly entertained the idea that it was a pre Adamic construction. A few centuries later, the Islamic historian Al Maqrizi (1364–1442) compiled lore about the Great Pyramid in his Al Khitat. In addition to reasserting that Al Ma'mun breached the structure in 820 AD, Al Maqrizi's work also discusses the sarcophagus in the coffin chambers, explicitly noting that the pyramid was a grave. By the Late Middle Ages, the Great Pyramid had gained a reputation as a haunted structure. Others feared entering, because it was home to animals like bats.

Жерді дайындау

Пирамиданың негізі кішкентай төбеден тұрады. Ол сатыларға қашалған, ал периметр бойындағы тар жолақ ғана тегістелген, ол горизонталь және жазық екені өлшенген. Жер астындағы тас Гротто орналасқан жерде пирамида негізінен шамамен биіктікке жетеді. Негізгі платформаның қабырғаларында жер астындағы тасқа бірнеше тесіктер ойылып салынған. Лехнер олардың бағыттау үшін қолданылған ағаш тіреулерді ұстағанын болжайды. Эдвардс және басқалар негізді тегістеу үшін су қолдануды ұсынған, бірақ мұндай жүйенің қаншалықты тиімді және жұмыс істейтіні әлі анық емес.

Материалдар

Ұлы пирамида шамамен 2,3 миллион блоктан тұрады. Құрылыста шамамен 5,5 миллион тонна әк тас, 8000 тонна гранит және 500 000 тонна сімент пайдаланылды. Блоктардың көпшілігі пирамиданың оңтүстігіндегі Гизада, қазіргі Орталық алап деп аталатын аймақта қазылып алынған. Олар – пирамиданың кейбір блоктарында әлі күнге дейін шағын дискі тәрізді көрінетін мыңдаған тарихи алдындағы қабыршақты жануарлардың қалдықтарынан құралған нуммулиттік әктастың ерекше түрі. Бұл жердегі блоктар мен басқа құрылымдарда басқа да қалдықтар табылды, соның ішінде қазылған акула тістері. Сыртқы қаптамаға қолданылған ақ әктас тас, Ғиза жазығының оңтүстік-шығысында орналасқан Шығыс шөлдік үстіртіндегі Тура карьерлерінен Нил өзені арқылы қайықпен тасымалданған. 2013 жылы Куфу патшалығының 27-ші жылында Турадан Гизаға әк тас жеткізілімін бақылаған адамның жазған "Мерердің күнделігі" деп аталатын папирус шоры табылды. Пирамидадағы гранит тастар Асуаннан, оңтүстікке қарай тасымалданған. Ең ірілері, салмағы 25-ден 80 тоннаға дейін, "Патшаның бөлмесінің" төбесін және оның үстіндегі "жеңілдету бөлмелерін" құрайды. Ежелгі египеттіктер тасты дөңгелек блоктарға кесу үшін табиғи тас беттеріне ойыстар жасап, ағаш қабыршақтарды енгізіп, содан кейін оларды сумен сіңдіретін. Су сіңген сайын қабыршақтар кеңейіп, жұмыс істеуге жарамды бөліктерді бөліп шығаратын. Блоктар кесілгеннен кейін, оларды Нил өзенімен қайықпен пирамидаға жеткізіп әкелді.

Жұмыс күші

Ежелгі гректер құл еңбегі қолданылған деп сенген, бірақ Гиза маңындағы құрылыспен байланысты жұмысшылар лагерлерінде жасалған соңғы жаңалықтар, оның мыңдаған соғысқа шақырылған жұмысшылардың еңбегімен салынғанын көрсетеді. Гизада табылған жұмысшылардың жазулары жүк көтерушілердің 40 адамнан тұратын “зау” (жекеше – “за”) топтарына бөлінгенін, ал әр топтың құрамында “Ондық бақылаушысы” бар төрт кіші топ болғанын көрсетеді. Хуфуның өмірінде екі миллионнан астам блок қалай кесілген деген сұраққа жауап беру үшін тас қалаушы Франк Бургос 2017 жылы табылған Хуфуның тастап кеткен карьері негізінде археологиялық тәжірибе жүргізді. Онда дайынға жақын блок және оны кесуге қолданылған құралдар – қатайтылған мырыш-мыс балғалар, ағаш балғалар, арқандар және тас құралдар табылған. Тәжірибеде осы құралдардың көшірмелері шамамен 2,5 тонна салмақты блокты (Ұлы пирамида үшін қолданылатын орташа блок мөлшері) кесу үшін пайдаланылды. Оны қазуға төрт жұмысшы 4 күн жұмсады (әрқайсысы күніне 6 сағат жұмыс істеді). Тасқа су шашқанда бастапқыда баяу болған процесс алты есе жылдамдады. Осы деректерге сүйене отырып, Бургос шамамен 3500 карьер жұмысшысы Ұлы пирамиданы 27 жылда аяқтау үшін қажетті күніне 250 блок өндіре алатынын болжайды. 1999 жылы Марк Лехнер және басқа египтологтармен бірлесіп жүргізілген құрылыс басқару зерттеуі жобаны жүзеге асыру үшін орташа есеппен 13 200 адамдық және шамамен 40 000 адамдық ең жоғарғы жұмыс күші қажет екенін көрсетті.

Зерттеулер мен жобалау

Пирамиданың алғашқы нақты өлшеулерін египтолог Флиндерс Петри 1880–1882 жылдары «Гиза пирамидалары мен ғибадатханалары» деген атпен жариялады. Үлкен пирамиданың көптеген қаптама тастары мен ішкі камера блоктары өте дәл келісімде, орташа есеппен, жалғасы тек қана кеңдігінде. Керісінше, негізгі блоктар тек қана жуан түрде пішімделген, ал үлкен аралықтарға қиыршық тас орналастырылған. Сыртқы қабаттарды байланыстыру және аралықтарды толтыру үшін біту материалдары қолданылған. Ежелгі египеттіктердің осы дәлдік деңгейіне қалай қол жеткізгендігі туралы бірнеше әдіс ұсынылды:

Күн гномоны әдісі: тік таяқтың көлеңкесі күні бойы қадағаланады. Көлеңке сызығы таяқтың негізінен салынған шеңбермен қиылысады. Қиылысқан нүктелерді қосу арқылы шығыс-батыс сызығы алынады. Осы әдіспен жасалған тәжірибе нәтижесінде сызық шығыс-батысқа қарай 2 минут 9 секундқа ауытқыды. Тілік тесігін пайдалану (19 доға секундты) әлдеқайда дәл нәтижелер берді, ал көлбеуді анықтаушы ретінде бұрышты блок пайдалану (3′ 47″) дәлдігі төмен болды. Поляр жұлдыз әдісі: Поляр жұлдызы жылжымалы көз және тұрақты сызық көмегімен қадағаланады. Шығыс және батысқа ең үлкен бұрылудың арасы – нағыз солтүстік. Ол кезде Ескі Патшалық кезеңіндегі Поляр жұлдызы Тубан аспан полюсінен шамамен екі градусқа қашықта орналасқан. Бір мезгілде өту әдісі: Мизар және Кохаб жұлдыздары шамамен б.з.д. 2500 жылы нағыз солтүстікке жақын, көкжиекте тік сызықта пайда болады. Олар уақыт өте келе бірте-бірте шығысқа қарай жылжиды, бұл пирамидалардың салыстырмалы түрде дұрыс емес орналасуын түсіндіруге көмектеседі.

Құрылыс теориясы

Пирамиданың құрылыс техникасына қатысты көптеген баламалы, көбінесе қарама-қайшы теориялар ұсынылды. Пирамиданың құрылысының бір құпиясы – оның жоспарлануы. Джон Ромер олардың бұрынғы және кейінгі құрылыстарда қолданған әдісті пайдаланғанын, жоспардың бөліктерін жер бетінде 1:1 масштабта салғанын айтады. Ол: "Осындай жұмыс схемасы пирамида архитектурасын басқа ешқандай тәсілмен салыстыруға келмейтін дәлдікпен жасауға мүмкіндік беретін" деп жазады. Пирамида ғибадатханасының базальт блоктары шамамен 5 метрлік кескішпен кесілгенін көрсететін "нақты дәлелдерді" көрсетеді. Ромер бұл "супер кескіштің" мыс тістерімен жасалғанын және салмағы шамамен 300 кг-ға жететінін болжайды. Ол мұндай кескішті ағаш тіреуге бекітіп, өсімдік майы, кескіш құм, смирный немесе ұнтақталған кварцпен бірге қолданып, блоктарды кесуге боларын айтады, бұл үшін кем дегенде он екі адамның күші қажет болар еді.

Қаптамасы

Аяқталғаннан кейін Ұлы пирамида толығымен ақ әктаспен қапталған. Дәл өңделген блоктар көлденең қабаттарға салынып, цементпен тығыз байланыстырылған, ал сыртқы беттері еңіспен кесіліп, жоғары дәрежеде тегістелген. Олар бірігіп, 51°50'40" (бір ладонь) бұрышымен төрт біркелкі бет құрады. Гизадағы Менкауре және Хенутсен пирамидаларының аяқталмаған қаптама блоктары алдыңғы беттері тастар қаланғаннан кейін ғана тегістелгенін, кесілген тігістер дұрыс орналасуын және артық тасты кесуге тиіс жерді көрсеткенін көрсетеді. Көлденең қабаттардың биіктігі біркелкі емес, айтарлықтай өзгеріп тұрады. Қалған 203 қатардың ең биігі төменгі жағында, ал бірінші қабат ең биік болып табылады. Қабаттардың мөлшерін тізбектеп қарағанда, қабаттың биіктігі бірте-бірте төмендеп, кейін қайтадан күрт өседі. "Негізгі тастар" деп аталатын тастар қаптаманы қолдаған, олар (негізгі блоктардан өзгеше), дәл кесілген және цементпен байланыстырылған. Олардың құрамында органикалық қоспалар (көбінесе көмір) бар, олардың үлгілері радиокөміртекпен 2871–2604 жж. аралығында дараланған. Цемент шеберлерге тастарды дәл орнатуға мүмкіндік берген, тегіс төсеу қамтамасыз еткен деп болжам жасалған. Кейбір деректерге сәйкес, қаптама тастары карьерден алынып келмей, орнында құйылған бетоннан жасалған. Алайда археологиялық дәлелдер мен петрографиялық талдау бұл дұрыс емес екенін көрсетеді. Петри 1880 жылы пирамиданың төрт жағының "өте айқын ойысқан" екенін және "әр жағында беттің ортасынан арнайы жоғары бойымен өтетін ойық бар" екенін атап өткен, бұл оның ойынша, осы аймақтарда қаптаманың қалыңдығы артқандықтан болған. Жарық жағдайына және суретті жақсартуға байланысты беттері екіге бөлінгендей көрінеді, бұл пирамида қасақана сегіз қырлы салынған деген болжамға әкелді. Лазерлік сканерлеу және фотограмметриялық зерттеулер төрт жақтың ойыстығының қаптама тастарын алып тастау нәтижесінде пайда болғанын, бұл бүгінгі күнгі сыртқы бетті құрайтын негізгі блоктарға зиян келтіргенін көрсетті. Тек V династиядан бастап алтынмен жалатылған бас тастар туралы мәліметтер бар; мысалы, Сахуре тас жолындағы бір көріністе "Сахуре пирамидасының ақ алтын пирамидионы" деп айтылған. Ұлы пирамиданың пирамидионы классикалық антикалық дәуірде жоғалып кеткен, өйткені Плиний Егде және кейінгі авторлар оның басында платформа болғанын хабарлаған. Уақыт өте келе шыңынан көбірек тастар алынып тасталды, қазіргі уақытта пирамида толық болған кездегіден шамамен қысқа, ал жоғарғы жағынан материал жоқ. 1874 жылы шотланд астрономы Дэвид Гилл пирамиданың басына мачта орнатқан, ол сирек кездесетін Венераның өтуін бақылаудан оралғаннан кейін Мысырды зерттеуге шақырылып, Ұлы пирамиданы зерттеуден бастаған. Оның пирамиданың өлшемдері 1 мм-ге дейін дәл болды, ал зерттеу мачтасы бүгінгі күнге дейін өз орнында тұр.

At completion, the Great Pyramid was cased entirely in white limestone. Precisely worked blocks were placed in horizontal layers and carefully fitted together with mortar, their outward faces cut at a slope and smoothed to a high degree. Together they created four uniform surfaces, angled at 51°50'40" (a seked of palms). Unfinished casing blocks of the pyramids of Menkaure and Henutsen at Giza suggest that the front faces were smoothed only after the stones were laid, with chiseled seams marking correct positioning and where the superfluous rock would have to be trimmed off. The height of the horizontal layers is not uniform but varies considerably. The highest of the 203 remaining courses are towards the bottom, the first layer being the tallest at Towards the top, layers tend to be only slightly over in height. An irregular pattern is noticeable when looking at the sizes in sequence, where layer height declines steadily only to rise sharply again. So called "backing stones" supported the casing, which were (unlike core blocks), precisely dressed as well and bound to the casing with mortar. and contains organic inclusions (mostly charcoal), samples of which were radiocarbon dated to 2871–2604 BC. It has been theorized that the mortar enabled the masons to set the stones exactly by providing a level bed. Although it has been suggested that some or all of the casing stones were made from a type of concrete that was cast in place, rather than quarried and moved, archaeological evidence and petrographic analysis indicate this was not the case. Petrie noted in 1880 the four sides of the pyramid to be "very distinctly hollowed" and that "each side has a sort of groove specially down the middle of the face", which he reasoned was a result of increased casing thickness in these areas. Under certain lighting conditions and with image enhancement the faces can appear to be split, leading to speculation that the pyramid had been intentionally constructed eight sided. Laser scanning and photogrammetrical surveys concluded the concavities of the four sides to be the result of the removal of the casing stones, which damaged the underlying blocks that form the outer surface today. Only from the 5th dynasty onward is there evidence of gilded capstones; for instance, a scene on the causeway of Sahure speaks of the "white gold pyramidion of the pyramid Sahure's Soul Shines". The Great Pyramid's pyramidion was already lost in classical antiquity, as Pliny the Elder and later authors report a platform on its summit. Over time more stones were removed from the peak, and nowadays the pyramid is about shorter than it was when intact, with about of material missing from the top. In 1874 a mast was installed on the top by the Scottish astronomer David Gill who, whilst returning from work involving observing a rare Venus transit, was invited to survey Egypt and began by surveying the Great Pyramid. His measurements of the pyramid were accurate to within 1 mm, and the survey mast is still in place to this day.

Бастапқы кіреберіс

Бастапқы кіреберіс пирамиданың орта сызығынан шығысқа қарай, солтүстік жағында орналасқан. Орта ғасырларда қаптамасы алынбас бұрын, пирамидаға пирамиданың негізінен жоғарырақ орналасқан 19-шы қатардағы тесік арқылы кірген. Бұл қатардың биіктігі – – әдетте Төмендейтін Өткел деп аталатын кіреберіс туннелінің өлшемімен сәйкес келеді. Страбонның (б.з.д. 64–24) айтуынша, осы көлбеу дәлізге кіру үшін жылжымалы тас көтерілген; алайда, оның кейіннен қосылған, әлде түпнұсқа екені белгісіз. Қос шевронның қатары кіреберістен салмақты аударды. Осы блоктардың бірнешеуі қазір жоқ, олардың бұрын тұрған көлбеу беттерінен көрініп тұр. Кіреберістің айналасындағы тастарға көптеген, көбінесе заманауи граффити салынған. Ең танымал – 1842 жылы Карл Ричард Лепсиус басқарған пруссиялық экспедициясы Фредерик Вильгельм IV құрметіне қашап салған үлкен, шаршы иероглифтер мәтіні.

Солтүстік бетінің дәлізі

2016 жылы ScanPyramids тобы мюографияны қолдана отырып, кіреберіс шеврондарының артында қуыс тапты, ол 2019 жылы кем дегенде ұзын және көлденең немесе жоғары қарай еңіспен жүретін (осылайша Төмендеу жолына параллель емес) дәліз екендігі расталды. 2023 жылдың ақпан айында Солтүстік бет дәлізі эндоскопиялық камерамен зерттелді, нәтижесінде ұзындығы және көлденең қимасы шамамен 20 метр болатын көлденең туннель анықталды. Оның төбесі үлкен шеврондардан тұрады, олар бастапқы кіреберіс үстінде көрінетін және Жеңілдету камераларына ұқсас.

Ұрылар туннелі

Бүгінде туристер Ұлы пирамидаға ұрылар туннелі арқылы кіреді, ол пирамиданың қабырғаларында бұрыннан-ақ кесілген. Кіреберіс пирамиданың негізінен шамамен жоғары орналасқан қаптаманың 6-шы және 7-ші қабаттарына жасалған. Туннель көбінесе түзу және көлденең бағытта шамамен жүргеннен кейін, жоғары өтетін жолдағы кедергі тастарға кездесу үшін күрт солға бұрылады. Осы жерден төмен түсетін жолға да кіруге болады, бірақ әдетте рұқсат етілмейді. Бұл ұрылар туннелінің пайда болуы көптеген ғалымдардың талқылау тақырыбы. Дәстүр бойынша, бұл ашылуды 820 жылы халифа әл-Мамунның жұмысшылары тараумен жасаған. Қазба жұмыстары кезінде төмен түсетін жолдың төбесіндегі, жоғары өтетін жолға кіретін қақпаны жасырып тұрған тас орыннан жылды. Сол тас құлап, төмен түсетін жолмен сырғанаған дыбысы оларды солға бұрылу керектігін ескертті. Бұл тастарды алып тастау мүмкін болмағандықтан, жұмысшылар пирамиданың жұмсақ әк тастары арқылы, олардың қасынан жоғары қарай туннель қазып, жоғары өтетін жолға жетті. Бірқатар тарихи және археологиялық қайшылықтарға байланысты көптеген ғалымдар (мүмкін, Антуан де Сакь алғашқылардың бірі болған) бұл оқиғаның шындықтан алыс екенін айтады. Олардың пікірінше, туннель пирамида жабылып болғаннан кейін көп ұзамай қазылған болуы мүмкін. Кейін бұл туннель қайтадан жабылып (вероятно, Рамсейд қалпына келтіру кезінде), және әл-Мамунның тоғызыншы ғасырдағы экспедициясы осы жабылуды ашты. Бұл теорияны патриарх Дионисий I Тельмахаройоның баяндамасы да қолдайды. Ол әл-Мамун экспедициясына дейін пирамиданың солтүстік жағында бұзылу болғанын және ол құрылысқа еніп, соққақты жолға жеткенін мәлімдеді. Бұл әл-Мамунға дейін ұрылар туннелі болғанын және халифа оны кеңейтіп, құлаған қалдықтарды тазартқанын көрсетеді.

Төменгі жол

Бастапқы кіреберісінен пирамида қабырғалары арқылы төмен түсіп, одан төменгі тасқа түседі, содан соң Жер Асты Палатасына жетеді. Оның көлбеу биіктігі 4 египет футы (1.20 м; 3.9 фут) және бұрышы 26°26'46" (көлденеңіне 1:2 қатынасымен сәйкес келеді). Содан кейін Көтерілу Жолының төменгі шетіне жетеді; төбедегі шаршы ойық гранит тастармен жабылып, бастапқыда жасырылған болуы мүмкін. Осы қатты тастарды айналып өту үшін Қарақшылар Туннеліне дейін қысқа туннель қазылып, оның соңына қосылады. Бұл уақыт өте кеңейтіліп, баспалдақтармен жабдықталды. Жол тағы да төмен түседі, енді пирамиданың құрылысы емес, тау жыныстары арқылы. Жалқау гидтер адамдарды төменге және кері жолға жетелеуден аулақ болу үшін осы бөлікті қираған үйінділермен жапқан, 1902 жылға дейін Ковингтон осы әрекетті тоқтату үшін темір тосқауыл есігін орнатқанға дейін. Бұл бөлімнің батыс қабырғасындағы соңында Ұлы Галереяға апаратын тік шахтаға қосылыс орналасқан. Төмен Түсетін Жолдың соңы Жер Асты Палатасына көлденең шахта арқылы қосылады, оның ұзындығы , ені және биіктігі бар. Туннельден сәл үлкенгіре ойық батыс қабырғаның соңына жақын орналасқан, оның төбесі тегіс емес және өңделмеген.

Жер асты камерасы

Жер асты камерасы немесе "Құдық" – үш негізгі камераның ең төменгісі және пирамиданың негізіндегі тау жынысына қазылған жалғыз камера. Негізгі деңгейден шамамен төмен орналасқан, ол шамамен солтүстік-оңтүстікке қарай және шығыс-батысқа қарай өлшенген, ал биіктігі шамамен 4 метрді құрайды. Бөлменің батыс жартысы, төбесінен басқа, аяқталмаған, шығыстан батысқа қарай созылған карьерлердің іздері қалған. Батыс қабырғасының солтүстік жағына ниша ойылып жасалған. Бұл камераға кіруге болатын жалғыз жол – Төмен түсетін дәліз, ол солтүстік қабырғаның шығыс жағында орналасқан. Геродот пен кейінгі авторлардың мәліметтеріне сәйкес, бұл камера ежелгі заманда белгілі болған, бірақ Орта ғасырларда ұмытылып, 1817 жылы Джованни Кавилья Төмен түсетін дәлізді қиыршық тастардан тазартып қайта ашқанға дейін солай болды. Кіреберіске қарама-қарсы, соқыр дәліз тік түзу оңтүстікке қарай шамамен 6 метрге дейін созылады, содан соң сәл иіліп тағы да 3 метрге жалғасады, ауданы шамамен 3 метр шаршы. Оның төбесінде шам жарығымен грек немесе рим жазуы табылды, бұл камераның классикалық дәуірде қолжетімді болғанын көрсетеді. Шығыс жартысының ортасында "Құдық Шахтысы" немесе "Перринг Шахтысы" деп аталатын үлкен тесік бар. Шахтының жоғарғы бөлігі ежелгі заманнан қалған болуы мүмкін, ені шамамен 3 метр, тереңдігі 3 метр, бұл камерамен диагональды түрде сәйкес келеді. Кавилья мен Салт оны шамамен 6 метрге дейін кеңейтті. 1837 жылы Вайс шахтаны 15 метр тереңдікке дейін түсіруге бұйрық берді, Геродот айтқандай, сумен қоршалған камераны табуға үміттене отырып. Ол ені жағынан сәл тар, шамамен 2 метрді құрайды. Перринг пен оның жұмысшылары тау жынысын Нилдің сол кездегі су деңгейіне дейін, тіпті одан да 3 метр тереңірек қазғанға дейін бір жарым жыл бойы жұмыс істеді, бірақ ешқандай камера табылған жоқ. Осы қазба жұмысынан шыққан қиыршық тастар камераның ішіне жиналды. 1880 жылы Петри бұл жерді зерттеген кезде шахтаның Төмен түсетін дәлізден ағып келген жаңбыр суымен ішінара толып жатқанын көрді. 1909 жылы Эдгар ағайындыларының геодезиялық жұмыстарына материал кедергі келтіргендіктен, олар құм мен кішірек тастарды шахтаға қайта әкеліп, жоғарғы бөлігін ашық қалдырды. Терең, қазіргі заманғы шахта кейде бастапқы жоспардың бір бөлігі деп қате түсініледі. Людвиг Борхардт Жер асты камерасы бастапқыда фараон Хуфудың жерлеу орны ретінде жоспарланған, бірақ пирамиданың жоғары жағындағы камера пайдасына құрылыс кезінде тасталған деп болжайды.

The Subterranean Chamber, or "Pit", is the lowest of the three main chambers and the only one dug into the bedrock beneath the pyramid. Located about below base level, it measures roughly north south by east west, with an approximate height of The western half of the room, apart from the ceiling, is unfinished, with trenches left behind by the quarry men running east to west. A niche was cut into the northern half of the west wall. The only access, through the Descending Passage, lies on the eastern end of the north wall. Although seemingly known in antiquity, according to Herodotus and later authors, its existence had been forgotten in the Middle Ages until rediscovery in 1817, when Giovanni Caviglia cleared the rubble blocking the Descending Passage. Opposing the entrance, a blind corridor runs straight south for and continues with a slight bend another , measuring about squared. A Greek or Roman character was found on its ceiling with the light of a candle, suggesting that the chamber had indeed been accessible during Classical antiquity. In the middle of the eastern half is a large hole called a Pit Shaft or Perring's Shaft. The uppermost part may have ancient origins, about squared in width and in depth, diagonally aligned with the chamber. Caviglia and Salt enlarged it to the depth of about In 1837 Vyse directed the shaft to be sunk to a depth of 50 feet (15 m), in hopes of discovering the chamber encompassed by water that Herodotus alluded to. It is slightly narrower in width at about No chamber was discovered after Perring and his workers had spent one and a half years penetrating the bedrock to the then water level of the Nile, some further down. The rubble produced during this operation was deposited throughout the chamber. Petrie, visiting in 1880, found the shaft to be partially filled with rainwater that had rushed down the Descending Passage. In 1909, when the Edgar brothers' surveying activities were encumbered by the material, they moved the sand and smaller stones back into the shaft, leaving the upper part clear. The deep, modern shaft is sometimes mistaken to be part of the original design. Ludwig Borchardt suggested that the Subterranean Chamber was originally planned to be the burial place for pharaoh Khufu, but that it was abandoned during construction in favour of a chamber higher up in the pyramid.

Көтерілу жолы

Аспанға көтерілетін жол төмен түсетін жолды Үлкен галереяға жалғастырады. Ол ұзын, ені мен биіктігі одан басталатын шахта сияқты, бірақ оның бұрышы 26°6'-тан сәл төмен. Шахтаның төменгі жағы үш гранит таспен бітелген, олар туннельді жабу үшін Үлкен галереядан сырғытып түсірілген. Олар тиісінше, және ұзын. Ең жоғарғысы ауыр зақымдалғандықтан, ол қысқарақ. Ұрылар туннелінің соңы тастардан сәл төмен аяқталады, сондықтан төмен түсетін жолға кіру үшін олардың айналасында қысқа туннель қазылды, себебі айналасындағы әк тас әлдеқайда жұмсақ және оңай жұмыс істеуге болады. Қабырға блоктары арасындағы тігістердің көпшілігі еденге перпендикуляр, бірақ екі ерекшелік бар. Біріншіден, дәліздің төменгі үштен біріндегі тігістер тік. Екіншіден, ортасына жақын (шамамен 10 шынтақ ара қашықтықта) орналасқан үш белдеу тас, туннельді тұрақтандырады деп есептеледі.

Құдық шахтасы мен үңгір

Ұңғыма шахтасы (қызметтік шахта немесе тік шахта деп те аталады) Үлкен галереяның төменгі жағын Төмен түсетін жолдың түбімен байланыстырады, одан шамамен одан да төмен қарай жалғасады. Ол қисық және тікелей емес бағытта өтеді. Жоғарғы жартысы пирамиданың негізгі қабырғасынан өтеді. Ол бастапқыда тік боймен жүреді, содан кейін шамамен сол қашықтықта оңтүстікке қарай сәл бұрылады, пирамиданың негізінен жоғарыдағы тасқа дейін жетеді. Тағы бір тік бөлім одан әрі төмен түседі, ол жартылай бұзылған қабырғамен қапталған, ол "Грот" деп аталатын қуысқа апарады. Ұңғыма шахтасының төменгі жартысы тау жынысы арқылы шамамен 45° бұрышпен өтеді, содан кейін ұзын, тік бөлім ең төменгі нүктеге дейін жетеді. Соңғы бөлігі, шамамен көлденең бағытта, оны Төмен түсетін жолмен байланыстырады. Құрылысшылар төменгі шығуын туралауда қиындыққа тап болған сияқты. Шахтаның мақсаты әдетте Жер асты камерасын желдету үшін және Көтерілетін жолдың жабылатын тастарын жылжытқан жұмысшыларға қашу үшін пайдаланылған деп түсіндіріледі. Грот – табиғи әк тас үңгірі, ол құрылысқа дейін құм мен қиыршық таспен толтырылған болуы мүмкін, содан кейін тонаушылар оны қазып шығарған. Оның ішінде бір кезде Патшалар бөлмесін жапқан қоршаудан шыққан гранит блок жатыр.

Корольдік палата

Көлденең өткел Ұлы галереяны Королева палатасымен байланыстырады. Бастауындағы бес жұп тесіктер бұл туннельдің бір кезде галерея еденімен тегіс жатқан тақталармен жасырылғанын көрсетеді. Өткелдің көп бөлігінде кең және биік, бірақ палатаға жақын жерде еденде басқыш бар, содан кейін өткел биікке дейін көтеріледі. Батыс қабырғасының жартысы екі қабаттан тұрады, олардың тік қосылыстары әдеттен тыс үздіксіз. Дормион мұнда журналдардың кіреберістері орналасқан және толтырылған деп санайды. Королева палатасы пирамиданың солтүстік және оңтүстік жақтарының ортасында орналасқан. Оның өлшемдері солтүстік-оңтүстікке, шығыс-батысқа созылады және ең биік нүктесіне жететін үшкір шатыры бар. Палатаның шығыс жағында биіктігі бір ниша орналасқан. Нишаның бастапқы тереңдігі , бірақ кейін қазына іздеушілер оны тереңдеткен. 1872 жылы британдық инженер Уэйнман Диксон Королева палатасының солтүстік және оңтүстік қабырғаларында шахталар тапты, ол Король палатасындағыдай шахталар болуы керек деп сенді. Шахталар пирамиданың немесе Королева палатасының сыртқы жақтарымен байланысты емес; олардың мақсаты белгісіз. Бір шахтадан Диксон диорит шар, белгісіз мақсаттағы қола ілгек және кедр ағашынан жасалған бөлік тапты. Алғашқы екі зат қазір Британ мұражайында сақталады. Соңғысы Абердин университетінде табылғанға дейін жоғалып кеткен. Кейін радиокөміртекпен б.з.б. 3341–3094 жылдарға дейін дараланған. Солтүстік шахтаның көтерілу бұрышы өзгереді және бір кезде Ұлы галереядан қашу үшін 45 градусқа бұрылады. Оңтүстік шахта пирамиданың еңісіне перпендикуляр. Ол бір шахтаның екі мыс "тұтқасы" бар әк таспен жабылғанын анықтады. Ұлттық географиялық қоғам осыған ұқсас робот жасады, ол 2002 жылдың қыркүйек айында оңтүстік есікке кішкентай тесік қазып, содан кейін оның артында тағы бір тас тақта тапты. Солтүстік өткелдің қиын бұрылыстарынан өту қиын болғандықтан, ол да таспен жабылғаны анықталды. 2011 жылы Djedi жобасы аясында зерттеулер жалғасты, онда бұрыштарды көре алатын оптикалық талшықты "микро жылан камерасы" қолданылды. Осылайша олар 2002 жылы қазылған тесік арқылы оңтүстік шахтаның бірінші есігіне еніп, оның артындағы кішкентай палатаның барлық жақтарын көре алды. Олар қызыл бояумен жазылған иероглифтер тапты. Мысыр математикасын зерттеуші Лука Миателло бұл жазуларда "121" саны бар екенін, бұл шахтаның ұзындығы шынтақ өлшемдерімен есептелгенін айтты. Djedi тобы есіктің ішіне орнатылған екі мыс "тұтқаның" ішін де мұқият қарап шықты, олардың қазір декоративтік мақсатта қолданылғанына сенімді. Олар "есік" артқы жағының бітіріліп, жылтыратылғанын анықтады, бұл оның шахтаны қоқыстан қорғау үшін ғана емес, нақты бір себеппен орнатылғанын көрсетеді.

The Horizontal Passage links the Grand Gallery to the Queen's Chamber. Five pairs of holes at the start suggest the tunnel was once concealed with slabs that laid flush with the gallery floor. The passage is wide and high for most of its length, but near the chamber there is a step in the floor, after which the passage increases to high. Half of the west wall consists of two layers that have atypically continuous vertical joints. Dormion suggests the entrances to magazines laid here and have been filled in. The Queen's Chamber is exactly halfway between the north and south faces of the pyramid. It measures north south, east west, and has a pointed roof that apexes at tall. At the eastern end of the chamber is a niche high. The original depth of the niche was , but it has since been deepened by treasure hunters. Shafts were discovered in the north and south walls of the Queen's Chamber in 1872 by British engineer Waynman Dixon, who believed shafts similar to those in the King's Chamber must also exist. The shafts were not connected to the outer faces of the pyramid or the Queen's Chamber; their purpose is unknown. In one shaft Dixon discovered a ball of diorite, a bronze hook of unknown purpose and a piece of cedar wood. The first two objects are now in the British Museum. The latter was lost until recently when it was found at the University of Aberdeen. It has since been radiocarbon dated to 3341–3094 BC. The northern shaft's angle of ascent fluctuates and at one point turns 45 degrees to avoid the Great Gallery. The southern shaft is perpendicular to the pyramid's slope. he discovered that one of the shafts was blocked by a limestone "door" with two eroded copper "handles". The National Geographic Society created a similar robot, which, in September 2002, drilled a small hole in the southern door only to find another stone slab behind it. The northern passage, which was difficult to navigate because of its twists and turns, was also found to be blocked by a slab. Research continued in 2011 with the Djedi Project, which used a fibre optic "micro snake camera" that could see around corners. With this, they were able to penetrate the first door of the southern shaft through the hole drilled in 2002, and view all the sides of the small chamber behind it. They discovered hieroglyphic characters written in red paint. Egyptian mathematics researcher Luca Miatello stated that the markings read "121" – the length of the shaft in cubits. The Djedi team were also able to scrutinize the inside of the two copper "handles" embedded in the door, which they now believe to be for decorative purposes. They additionally found the reverse side of the "door" to be finished and polished, which suggests that it was not put there just to block the shaft from debris, but rather for a more specific reason.

Үлкен галерея

Үлкен галерея 23-ші қатардан 48-ші қатарға дейін (тастардан) созылып, Патша палатасына қарай көтерілген жолдың еңісін жалғастырады. Ол биік және ұзын. Қабырғалары жылтыратылған әктас тастан жасалған. Негізі кең, бірақ екі қатардан кейін – биіктікте қабырғадағы тас блоктар екі жағынан ішке қарай бұрылып орналасқан. Осындай сатылардың саны жеті, сондықтан галереяның жоғарғы бөлігінде ені ғана қалды. Оның төбесі еденге қарағанда сәл тік бұрышта орналасқан тас плиталармен жабылған, сондықтан әрбір тас галереяның жоғарғы жағында жасалған ойыққа бекітіледі, тіс дөңгелегінің тістері сияқты. Мұның мақсаты – әрбір блок астындағы блокқа тірелудің орнына, галерея қабырғасына тірелуін қамтамасыз ету, осылайша күшті қысымның жиналуын болдырмау. Галереяның жоғарғы жағында, шығыс қабырғасында, төбеге жақын жерде, ең төменгі Жеңілдету палатасына кіретін қысқа туннельге ашылатын тесік бар. Үлкен галереяның еденінде екі жағында кең сөрелер немесе сатылар бар, олардың арасындағы төменгі пандус ені бар. Сөрелерде 56 ойық бар, әр жағында 28-ден. Әр қабырғада ойықтардың үстінен 25 ойық жасалған. Бұл ойықтардың мақсаты белгісіз, бірақ галерея еденіндегі орталық канал, Көтерілген жолмен бірдей ендес, бөгет тастары Үлкен галереяда сақталған және ойықтар оларды төмен қарай сырғанаудан қорғайтын ағаш тіреулерді ұстаған деген болжамдарға әкелді. Жан-Пьер Гуденнің теориясы бойынша, олар пирамиданың үстіне ауыр гранит блоктарын тарту үшін арбамен бірге қолданылатын ағаш каркасын ұстап тұрды. Галереяның жоғарғы жағында шағын көлденең платформаға қадам бар, онда туннель Король палатасына дейін, бір кезде портал тастарымен жабылып қойылған, алдын ала бөлме арқылы өтеді.

Үлкен бос орын

2017 жылы ScanPyramids жобасының ғалымдары мюондық рентгенографияны қолданып, Үлкен галереяның үстіндегі үлкен қуыстықты тапты, оны олар "ScanPyramids Big Void" деп атады. Нагоя университетінің профессоры Морисима Кунихироның жетекшілігімен зерттеу тобы арнайы ядролық эмульсия детекторларын пайдаланды. Оның ұзындығы кемінде және көлденең қимасы Үлкен галереяның көлденең қимасына ұқсас. Оның болуы үш түрлі технологиямен тәуелсіз расталды: ядролық эмульсиялық пленкалар, сцинтилляторлық ходоскоптар және газ детекторлары. Қуыстың мақсаты белгісіз және оған кіру мүмкін емес. Захи Хавасс бұл Үлкен галереяны салу кезінде пайдаланылған бос орын болуы мүмкін деп болжайды, бірақ жапондық зерттеу тобы бұл қуыстың бұрын анықталған құрылыс кеңістіктерінен мүлдем ерекше екенін мәлімдейді. Қуысты нақтылау және орналасқан жерін анықтау үшін Кюсю, Тохоку, Токио университеттері мен Чиба технология институтының командасы 2020 жылы жаңадан жасалған мюон детекторымен құрылымды қайта сканерлеуді жоспарлады. Алайда, олардың жұмысы COVID-19 пандемиясының салдарынан кейінге шегерілді.

Бөлме алдындағы бөлме

Соңғы қорғаныс шебі – кіргізуге қарсы арналған, порткуллис тастарын орналастыруға арналған шағын бөлме, ол "Кіреберіс бөлме" деп аталды. Ол негізінен граниттен жасалған және Ұлы галереяның жоғарғы жағы мен Король палатасы арасында орналасқан. Бөлменің шығыс және батыс қабырғаларында порткуллис тастары үшін үш ойық бар. Олардың әрқайсысының үстінде арқандарды керіп қоюға болатын жартылай дөңгелек ойықтар жасалған. Граниттен жасалған порткуллис тастары шамамен жуан болды және аталған арқандармен төмен түсіріліп, блоктардың жоғарғы жағындағы төрт тесіктен бірі арқылы байланды. Бөлменің оңтүстік қабырғасында арқандарға арналған төрт тік ойықтар бар, олар арқандарға орын жасау үшін ойылып жасалған. Кіреберіс бөлмесінің дизайнында бір кемшілік бар: олардың үстіндегі кеңістікке қол жеткізуге болады, сондықтан соңғы тас блогынан басқа барлықтарын айналып өтуге болады. Бұл кемшілікті тонаушылар пайдаланып, артқы туннельдің төбесінен тесік жасап, Король палатасына кірді. Кейіннен барлық үш порткуллис тасы сындырылып, алынып тасталды. Бұл тас блоктарының сынықтары пирамиданың әртүрлі жерлерінде табылды (Құдық шахтасы, Бастапқы кіреберіс, Үңгір және Жер асты палатасына дейінгі ойыс).

Патшаның палатасы

Патшаның палатасы пирамиданың үш негізгі палатасының ең жоғарғысы болып табылады. Ол толығымен гранитпен қапталған және шығыстан батысқа, солтүстіктен оңтүстікке қарай өлшемдері берілген. Оның жалпақ төбесі еденнен шамамен 11 шынтақ 5 саусақтың биіктігінде, ал салмағы 400 тонна болатын тоғыз тас қаптамадан тұрады. Палатаның орналасуына байланысты төбелік сәулелерде жарықтар пайда болған.

Қабырғалар бес қатар тастан тұрады, олар жазусыз, бұл 4-ші династияның жерлеу палаталары үшін қалыпты жағдай еді. Тастар өте дәл бекітілген. Сыртқы беттері әртүрлі деңгейде тегістелген, ал кейбіреулерінде толық кесілмеген көтеру дөңгелектерінің іздері сақталған. Блоктардың артқы жақтары, мысырлық қатты тас фасад блоктарындағыдай, жұмысты жеңілдету үшін, тек қана дөңгеленген.

Саркофаг

Патшаның палатасында сақталған жалғыз зат – бірден ойылған гранит блогынан жасалған саркофаг. Ол ерте орта ғасырларда қайта жаратылған кезде, бұзылған күйде табылды және ішіндегі барлық заттар алынып тасталған еді. Оның пішіні ерте Мысыр саркофагтарына тән, тіктөртбұрышты, жоғалып кеткен қақпақты орнына сырғыту үшін үш кішкентай тесігі бар, оны бекіту үшін тіреулер арналған. Саркофагтың беті толықтай тегіс болмаған, мыс аралар мен түтік тәрізді қол бұрғыларының іздері көрінеді. Саркофагтың ішкі өлшемдері шамамен , сыртқы өлшемдері шамамен , ал биіктігі қабырғаларының қалыңдығы шамамен . Саркофаг көтерілу және түсу жолдары арасындағы бұрылыстан өте алмайды, яғни ол төбесі орнатылар алдында бөлмеге қойылған болуы керек.

Ауа шахталары

Патшаның палатасының солтүстік және оңтүстік қабырғаларында екі тар шахта бар, олар көбінесе "ауа шахталары" деп аталады. Олар бір-біріне қарама-қарсы орналасқан және еденнен шамамен биіктікте, шығыс қабырғадан, ені және биіктігі бар. Екеуі де гранит блоктарының ұзындығы бойымен горизонтальды бағытта басталып, кейін жоғары қарай бұрылады. Оңтүстік шахта батысқа қарай 45° бұрышта өрлеп, сәл қисық. Бір төбе тасын аяқталмаған күйде тапты, оны Гантенбринк "Дүйсенбі таңғы блок" деп атады. Солтүстік шахта бірнеше рет бұрышын өзгертіп, бағытын батысқа қарай жылдырады, мүмкін Үлкен Бос орыннан қашу үшін. Құрылысшылар дұрыс бұрыштарды есептеуде қиындыққа тап болған, нәтижесінде шахтаның кейбір бөліктері тарылып кеткен. Қазір екеуі де сыртқа қарай жалғасады. Олардың бастапқыда сыртқы қабырғаны тесіп өткені белгісіз. Бұл шахталардың мақсаты нақты емес: Египетологтар бұрын оларды желдету үшін пайдаланылған деп есептеген, бірақ қазір бұл идея кеңінен тасталды, олар патшаның рухының көкке көтерілуімен байланысты ритуалдық мақсатқа қызмет еткен деген пікірге көбінесе келіседі. Шахталар жұлдыздарға немесе солтүстік және оңтүстік аспанның белгілі бір аймақтарына бағытталған деген ой көптеген жағдайларда жоққа шығарылды, себебі солтүстік шахта қабырға арқылы қисық жолмен өтеді, ал оңтүстік шахтада шамамен бұрылыс бар, бұл олардың ешқандай аспан денелеріне бағытталмағанын көрсетеді. 1992 жылы "Упуаут" жобасы аясында Король палатасының екі ауа шахтасына желдету жүйесі орнатылды. Рейснер экспедициясының кездейсоқ тапқан қабірі зақымдалмаған күйде болды, бірақ мұқият жабылып қойылған табыт бос болды.

Қосалқы пирамидалар

Шығыс жағының оңтүстік бөлігінде төрт қосалқы пирамида орналасқан. Үшеуі дерлік толық биіктігінде сақталған, олар халық арасында "Патшайымдар пирамидалары" (G1a, G1b және G1c) деп белгілі. Төртінші, кішігірім серік пирамида (G1 d) қатты қирағандықтан, оның бар екені 1991–1993 жылдарғы қазба жұмыстары кезінде бірінші тас қатары мен, кейін шатыр тасының қалдықтары табылғанға дейін күдік тудырмаған.

Қайық

Пирамиданың шығысында қайық пішіндес үш шұңқыр орналасқан. Олар толық қайықтарды сыйымдыруға жеткілікті көлемде және пішінде, бірақ соншалықты жайпақ болғандықтан, егер болған болса, кез келген үстіңгі құрылысы алынып тасталған немесе бөлшектелген болуы керек. Пирамиданың оңтүстігінде тағы екі ұзын, тікбұрышты қайық шұңқыры табылды, олар әлі де 15 тонна салмақтағы тас плиталармен жабылған. Бұлардың біріншісі 1954 жылғы мамыр айында египеттік археолог Камал эль-Маллах ашқан. Ішінде 1224 ағаш бөлігі болды, ең ұзыны, ең қысқасы. Бұл бөліктер қайық жасаушы Хадж Ахмет Юсуфқа тапсырылды, ол олардың қалай жиналатынын анықтады. Сақтау және қисайған ағаштарды түзеуді қоса алғанда, бүкіл процесс он төрт жылға созылды. Нәтижесінде кедр ағашынан жасалған қайық пайда болды, оның бөліктері арқанмен байланыстырылған, ол бастапқыда Гиза Күн қайығы мұражайында, пирамиданың жанындағы арнайы қайық пішіндес, кондиционерленген мұражайда орналасқан. Қазір қайық Ұлы Египет мұражайында. 1980 жылдары осы мұражай салынып жатқанда екінші жабық қайық шұңқыры табылды. 2011 жылға дейін, қайық бойынша қазба жұмыстары басталғанға дейін ол ашылмады.

Пирамидалық қала

Гиза пирамидалар кешенін қаптаған ерекше құрылыс – циклоптық тас қабырға, Қарақасқа қабырғасы. Марк Лехнер қабырғаның сыртында жұмысшылар қалашығын тапты, әлдебір "Жоғалған қала" деп аталады, қыш ыдыстардың стилі, мөрлердің іздері және стратиграфиялық зерттеулер бойынша ол Хафре (б.з.д. 2520–2494 жж.) мен Менкаура (б.з.д. 2490–2472 жж.) билік еткен кезде салынған және пайдаланылған. 21-ші ғасырдың басында Лехнер мен оның командасы бірнеше жаңалықтар ашты, соның ішінде өркендеген порт болған сияқты, бұл қала мен оған байланысты тұрғын үйлер, "галереялар" деп аталатын казармалардан тұратын, пирамида құрылысына қатысқан жұмысшыларға емес, портты пайдаланған сарбаздар мен теңізшілерге арналған болуы мүмкін. Осы жаңа жаңалықтарға сүйене отырып, пирамида жұмысшылары қай жерде тұрған болуы мүмкін деген сұрақ туындады, Лехнер олар пирамидаларды салу үшін қолданылған деп санайтын пандустарда немесе жақын жердегі тас карьерлерінде орналасқан болуы мүмкін деген альтернативті мүмкіндікті ұсынды. 1970 жылдардың басында австралиялық археолог Карл Кромер үстірттің Оңтүстік алабында үйіндіні қазып шығарды. Онда Хуфуға тиесілі саздан жасалған мөрлер бар артефакттар табылды, Кромер оны шеберлердің қонысы деп атады. Хуфу саялындағы ғибадатхананың оңтүстігіндегі саздан кірпішпен салынған ғимараттарда Хуфуның мөрлері болды және олар Хуфу қайтыс болғаннан кейін оған табыну үшін пайдаланылған қоныс болуы мүмкін деген болжам бар. 1990 жылы Хавас Қарақасқа қабырғасының оңтүстігінде Хуфу билігі мен Бесінші династияның соңы аралығында пайдаланылған жұмысшылардың зиратын тапты.

Талап-тапсыру

Жазушылар Боб Бриер мен Хойт Хоббс Жаңа патшалық дәуірінде, Патшалар аңғарында патшалық қабірлер салына бастаған кезде "барлық пирамидалар тоналған" деп мәлімдейді. Джойс Тайлдсли Ұлы пирамиданың өзі "араб халифасы Аль-Мамун 820 жылы пирамидаға кірмес бұрын Орта патшалықта ашылып, тоналғандығы белгілі" дейді. И.Э.С. Эдвардс пирамиданың "бір жағында алынып тасталатын тас бар, оны көтеріп, іргетасқа дейін еңіс жол ашылады" деген Страбонның айтқанын талқылайды. Эдвардс былай деп қосады: "Егер бұл жорамал дұрыс болса, Аль-Мамун кіреберісті таба алмауының себебін түсіндіру үшін, есік туралы ұмытылған немесе кіреберіс қайтадан қаптама тастармен жабылған болуы керек". Гастон Масперо және Флиндерс Петри сияқты ғалымдар Дашурдың қисайған пирамидасында осындай есіктің іздері табылғанын атап өтті. Геродот б.з.б. V ғасырда Египетке сапар шегіп, Хуфу денесі сақталған аралдағы пирамиданың астындағы қазбалар туралы айтылған әңгімені баяндайды. Эдвардс пирамиданың "Геродот заманына дейін ашылып, мазмұны тоналғандығы" және басқа ескерткіштер қалпына келтірілген кезде, Египеттің жиырма алтыншы династиясы кезінде қайта жабылуы мүмкін екенін айтады. Ол Геродотқа айтылған оқиғаның пирамиданы көрсетушілердің шамамен екі ғасыр бойы ауыз әдебиетімен таратып келген әңгімесі болуы мүмкін екенін ұсынады.