Кіріспе

Венгрияның премьер-министрі 2004-2009 жылдар аралығында қызмет еткен, венгр кәсіпкері және саясаткері Ференц Гюрчани (; 4 маусым 1961 жылы туған). Ол бұрын 2003-2004 жылдары Жастар істері және спорт министрі болған. 2004 жылдың 25 тамызында Петер Меджесси Социалистік партияның коалициялық серіктесімен туындаған келіспеушіліктерге байланысты отставкаға кеткен соң, Гюрчани Венгрия социалистік партиясы (MSZP) тарапынан премьер-министрлік лауазымға ұсынылды. Гюрчани 2004 жылдың 29 қыркүйегінде парламенттік дауыс беру нәтижесінде премьер-министр болып сайланды (197 дауыс «иә», 12 дауыс «жоқ», парламенттегі оппозицияның көп бөлігі дауыс бермеді). Ол 2006 жылғы парламент сайлауында коалициясын жеңіске жеткізіп, премьер-министр ретінде тағы бір мерзімге сайланды. 2007 жылдың 24 ақпанында ол MSZP төрағасы болып сайланды, дауыстардың 89% жинады. 2009 жылдың 21 наурызында Гюрчани премьер-министр лауазымынан кету ниетін білдірді. Президент Ласло Сольём 2010 жылғы сайлауға дейін ғана билік ететін уақытша үкімет құрудың орнына, мерзімінен бұрын сайлау өткізу қажет екенін мәлімдеді. 2009 жылдың 28 наурызында Гюрчани партия төрағасы лауазымынан қанағаттама жасады. Гюрчанидың министрі болған Гордон Байнай 2009 жылдың наурыз айында MSZP тарапынан премьер-министрлік лауазымға кандидат ретінде ұсынылып, 14 сәуірде премьер-министр болды. 2011 жылдың қазанында Гюрчани және басқа партия мүшелері MSZP-ден шығып, оның жетекшілігімен Демократиялық коалицияны (DK) құрды.

Алғашқы жылдар

Гюрчани Венгрияның Папа қаласында кедей орта таптық отбасында Ференц Гюрчани аға мен Каталина Варганың жалғыз ұлы ретінде дүниеге келді. Оның үлкен әпкесі бар. Заманауи полиция құжаттарына сәйкес, Гюрчанидің әкесі бірнеше рет шағын қылмыстар (аз құнды ұрлық және алаяқтық) жасағаны үшін сотталған. Әкесінің ішімдікке құмарлығы салдарынан,

Гюрчани екі жыл Будапешттегі Апацзай Цзере Янош орта мектебінде оқыды, содан кейін Венгрияның Папа қаласына оралып, жергілікті гимназияда оқуын жалғастырды. 1979 жылы Печ университетіне түсіп, мұғалімдік мамандығын оқып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін алды, содан кейін сол институтта экономиканы оқып, 1990 жылы бітірді. 1981 жылы ол KISZ, Жас коммунистер ұйымында жұмыс істеді, онда бастапқыда студенттік бағдарламаларды ұйымдастырумен айналысты. 1984-1988 жылдары Печтегі ұйым комитетінің төрағасының орынбасары болды. Содан кейін 1988-1989 жылдары ол университеттер мен колледждердің орталық KISZ комитетінің президенті болды. 1989 жылғы саяси өзгерістерден кейін ол ұйымның аз ғана уақыт өмір сүрген жартылай мұрагері – Венгрия демократиялық жастар қауымдастығының (DEMISZ) вице-президенті болды. 1990 жылдан бастап ол мемлекеттік сектордан жеке секторға көшті. Гюрчани 1992 жылдан 2002 жылға дейін ол иеленген Altus Ltd. холдинг компаниясының бас директоры, ал кейін басқарма төрағасы қызметін атқарды. 2002 жылы ол Венгрияның ең бай 50 адамының тізіміне енді.

Саясатка оралу

Гюрчани 2002 жылы Венгрияның бұрынғы премьер-министрі Петер Меджессидің стратегиялық кеңесшісі ретінде саясатқа оралды. 2003 жылдың мамыр айынан 2004 жылдың қыркүйегіне дейін Гюрчани спорт, жастар және балалар ісі жөніндегі министр болды. 2004 жылдың қаңтар айында ол Гьёр-Мошон-Сопрон округінің МСЗП президенті болып тағайындалды және 2004 жылдың қыркүйегіне дейін осы қызметте болды. Сол жылдың жазында премьер-министр Петер Меджессимен арақатынастарында үлкен мәселелер туындағандықтан, ол министрліктен кетіп қалды. Бір аптадан кейін коалициядағы қиындықтар Меджессидің отставкаға келуіне әкелді, ал МСЗП Гюрчаниді премьер-министр етіп тағайындау үшін дауыс берді, себебі ол коалициялық серіктес – Ерақы демократиялық одақ (SZDSZ) үшін қабылданыс болатын.

Премьер-министр

Гюрчани 2006 жылғы парламенттік сайлаулардан кейін премьер-министр лауазымына қайта тағайындалды, оның коалициясы барлық 386 парламенттік орынның 210-ын жеңіп алды, соның арқасында ол 1990 жылдан бері жалпы сайлаудан кейін қызметін сақтап қалған тұңғыш венгр премьер-министрі болды. 2007 жылдың 24 ақпанында ол партия төрағасы болып сайланды (бұл лауазымға жалғыз үміткер болғандықтан), дауыстардың 89% жинады. Бірақ сайлаудағы жеңістен кейін көп ұзамай қаржылық қиындықтар туындады. Оның үкіметі күтілгеннен әлдеқайда жоғары болған және 2006 жылдың соңына қарай ЖІӨ-нің шамамен 10%-ына жеткен бюджет тапшылығын басқару үшін үнемдеу шараларын қабылдауға мәжбүр болды. Бұл шаралар оппозиция, оның ішінде «Фидес» партиясы, тарапынан халыққа тым қатал болды деп, ал либералды экономистер тарапынан әлеуметтік жәрдемақыларға, оның ішінде зейнетақыға жұмсалатын қаражатты жеткілікті түрде қысқармайды деп сынға ұшырады.

Őszöd сөздері және содан туындаған наразылық

2006 жылғы 17 қыркүйекте премьер-министрдің MSZP партиясының 2006 жылғы 26 мамырда өткен, есік жабық отырысының аудиожазбасы жарияланды, бұл партия сайлауда жеңіске жеткеннен кейін аз уақыттан соң болған. Жазбада Гюрчани "Біз соңғы бір жарым-екі жыл бойы анық өтірік айттық" деп мойындады ("Nyilvánvalóan végighazudtuk az utolsó másfél két évet."). Халықтың наразылығына қарамастан, премьер-министр отставкаға кетейік демеді, және Венгрия Парламенті жанында Гюрчани мен оның үкіметінің отставкасын талап ететін наразылықтар басталды, наразылардың саны бірнеше апта бойы 2000-нан 8000-ға дейін жетті. Премьер-министр жазбаның рас екенін мойындады. 1 қазанда билік партиясы жергілікті әкімшілік сайлауларында үлкен жеңіліске ұшырады. Сайлау алдында, нәтижелер белгілі болмай тұрып, президент Ласло Сольом жағдайды шешу парламенттегі көпшіліктің қолында екенін айтты.

Сенім білдіру туралы дауыс беру

Премьер-министр ретінде Гюрчани Украина сияқты транзиттік елдерді айналып өтіп, Ресей газын тікелей Еуропалық Одаққа (ЕО) жеткізуді көздеген «Оңтүстік ағыны» құбыржолы жобасын ынталы түрде қолдады. Ол келісімшартқа Мәскеуде Венгриядағы халық сайлауына бір апта қалғанда қол қойды, ондағы дауыстардың шамамен 80 пайызы үкімет реформаларына қарсы болды. 2006 жылдың 6 қазанында Гюрчани парламентте 207–165 дауыспен сенім дауысын жеңіп алды, оның үстіне коалициялық ешбір депутат оған қарсы дауыс берген жоқ. Дауыс беру ашық түрінде өтті.

Отставка

2009 жылдың 21 наурызында Гюрчани премьер-министр лауазымынан кету ниеті туралы мәлімдеді. Президент Ласло Сольём қысқа мерзімді келісімдік үкімет орнына 2010 жылғы сайлауға дейін ғана билік етудің орнына мерзімінен бұрын сайлау өткізу керектігін айтты. 28 наурызда Гюрчани партия төрағасы қызметінен кетті. Ол ДК-ның басшысы ретінде партиясының 2014 жылы Гордон Баджнайды премьер-министрлікке үміткер ретінде қолдағанын мәлімдеді. 2012 жылдың қыркүйегінде билік басындағы Фидес сайлаушылардың тізілімін жүргізу жоспарын ұсынды, оппозиция пікірінше, бұл «сайлау құқығын шектеуге» бағытталған. Гюрчани және оның партиясының тағы үш мүшесі ұсынысқа қарсы бір апта бойы аштық ұрысына қатысты. Кейін 2013 жылдың қаңтар айында Венгрияның Конституциялық соты жаңа сайлау заңын конституцияға қайшы деп жойды; осы шешімнен кейін Фидес фракциясы заңнан бас тарды. Гюрчани бұл әрекетті партиясының табысы деп атады. 2014 жылдың 14 қаңтарында Демократиялық коалиция және тағы төрт топ көктемде өтетін сайлауда Фидесті жеңу мақсатымен «Бірлік» саяси одағын құрды. Одақ парламентке өтті, бірақ тек оппозиция ретінде. ДК тек төрт орын жеңіп алды, бұл олардың парламенттік топ құру үшін қажетті ең төменгі талаптан (бес орын) кем екенін білдірді, сондықтан оның депутаттары (Гюрчани ішінде) ресми түрде тәуелсіз саясатшылар ретінде есептеледі. 2018 жылдың 8 сәуірінде Демократиялық коалиция тоғыз орын жеңіп алды, соның нәтижесінде Ұлттық Ассамблеяда саяси топ құрылды. 2019 жылғы Еуропалық сайлауда оның партиясы дауыстардың 16 пайызын алып, ең ірі оппозициялық партия атанды.

Жеке өмір

Гюрчани қазіргі уақытта үшінші әйелімен тұрмыс құрған. Оның Эдина Богнармен екінші некесінен екі ұлы (Петер және Балинт) бар, ал үшінші некесінен үш баласы (Анна, Тамас және Мартон) бар. Оның әйелі – Клара Добрев, оның анасының әкесі Антал Апро 1950-60 жылдары Венгрияның өнеркәсіп министрі болған. Оған "Флето" деген лақап атын бастауыш мектептегі орыс тілі сабағынан берген.

Байлық

Гюрчанидың байлығының шығу тегі туралы ақпарат құралдары мен Fidesz оппозициясы сол кезде үнемі сұрақтар қоятын. 2006 жылы "HVG" апталық газеті Гюрчанидың өмірбаяны туралы жазды: "[Өмірбаян] Гюрчанидың табысына жемқорлық емес, таланттың үлкен рөл атқарғанын көрсетеді. Біз бұл тұжырымға күмәнмен қарауымыз керек. Себебі, Гюрчанидың бизнес серіктестерінің арасында бұрынғы лауазымды тұлғалардың көп болуы ғана емес, сонымен қатар, Гюрчанидың бизнеске қабілеті зор болғанына қарамастан, ол бұрынғы партиялық мемлекеттің байланыстары мен қолдауын пайдаланбағанда, қазіргі орнына жете алмас еді". Аталған өмірбаян авторы Йожеф Дебрецени бастапқыда "партиялық байланыстар мен нәтижелерге қатысты, нәтижелер маңыздырақ" деген қорытындыға келген. 1999 жылы депутат Петер Сийярто (Fidesz, сол кездегі оппозициялық партия), Гюрчанидың байлығының шығу тегін зерттеу үшін құрылған комиссия төрағасы ретінде, баяндамасында Гюрчанидың бір компаниясы Балатонезодтағы Венгрия үкіметінің бұрынғы демалыс орнын жалға алып, оны мемлекеттік компанияға қайта жалға бергенін, соның салдарынан үкімет төлеген жалғақы он жылдық мерзімнің (1994–2004) алғашқы екі жарым жылында жалға алу ақысын толығымен өтегенін мәлімдеді. Венгриядағы "K&H Equities" ақша жылыстыру ісінің басты айыпталушысы Атилла Кульчар "Гюрчани" деген есімді адамды атады. Премьер-министр бұл іске қатысы жоқ екенін мәлімдеді.

Плагиат туралы дау

2012 жылдың 2 сәуірінде жарияланған мақалада Pécsi Újság Гюрчани дипломдық жұмысын тапсырды ма деген күмән туғызды. Печ университетінің Ғылым факультетінің деканы Истван Герести Pécsi Újság-қа Гюрчанидің дипломдық жұмысын таба алмағанын мәлімдеді. Ол сондай-ақ, Гюрчанидің дипломдық жұмысы сол кезеңдегі жоғалып қалған жалғыз жұмыс екенін қосты. 3 сәуірде Гюрчани өзінің курстық тізім кітабынан бір бетті жариялады, онда ол колледж дипломдық жұмысын тапсырып, қорғағаны көрсетілген. Сондай-ақ, ол өзінің дипломдық жұмысының көшірмесінің қайда екенін білмейтінін, бірақ оны табуға және жариялауға тырысатынын айтты. Екі аптадан кейін, 13 сәуірде ол дипломдық жұмысының көшірмесін таба алмағанын хабарлады. 27 сәуірде үкіметке жақын телеарна Hír TV 1984 жылы Гюрчанидің жеңешісі болған Сзаболч Розстың 1980 жылы Гюрчанидің жұмысымен бірдей тақырыпта сол колледждің және кафедраның дипломдық жұмысын тапсырғанына дәлел тапқанын мәлімдеді. Үш күннен кейін, 30 сәуірде Hír TV Розс пен Гюрчанидің жұмыстарына жасалған пікірлерді тауып, салыстырды және ортақ қателер мен кемшіліктерге негізделген екі мәтін де бірдей болуы мүмкін екенін, бұл плагиат туралы айыптауларды қолдайтынын хабарлады.

Басқа

2004 жылдың 2 қыркүйегінде ол Венгрияның ұлттық телеарнасында былай деді: "Кімде екі бөлмелі пәтер болса, жалпы алғанда үш бөлмеліге лайық; кімде үш бөлмелі болса, төрт бөлмеліге; кімде төрт бөлмелі болса, үйге лайық. Кімнің әйелі егде, қарт, қарт? Егде әйел, жас әйелі; жаман мінезді баласы бар, жақсы мінезді баласы бар. Әрине, ол соған лайық еді". Бұл феминистік ұйымдар, жалпы әйелдер және оппозиция тарапынан наразылық тудырды. 2005 жылдың 2 ақпанында Венгрия социалистік партиясының мерекелік кешінде Гюрчани әзіл ретінде Сауд Арабиясы футбол құрамасының ойыншыларын террористтер деп атады. Кейін ол кешірім сұрады, бірақ Сауд Арабиясы біраз уақытқа елшісін Венгриядан шақыртып алды. 2006 жылғы жалпы сайлау науқаны кезінде Гюрчанидың "Love Actually" фильміндегі Хью Грант сияқты билейтін видеосы пайда болды. Үкімет өкілдерінің мәлімдемесіне сәйкес, үкімет өкілі Гюрчаниды билеуге шақырған, себебі олар үкімет өкілі Андрас Батиздің үйлену тойына арналған ерекше сыйлық ретінде фильмнің көп бөлігін қайта түсірген. Оппозиция бұл видеоның сайлау науқанының аясында жас сайлаушылар арасында премьер-министрдің беделін арттыру мақсатымен әдейі жарияланғанын мәлімдеді. Саясатқа оралғаннан кейін Гюрчани діни көзқарастары туралы көп айтпады, көптеген адамдар оның атеист деп ойлады. 2006 жылғы парламенттік сайлау науқаны кезінде TV2 телеарнасына берген сұхбатында Гюрчани жас кезінде "шамамен екі жыл бойы миConfirmation рәсіміне қатысқанын" және тіпті дін қызметкері болуды ойлағанын айтты. Confirmation рәсімін бір рет қана өткізуге болатындықтан, кейбіреулер бұл мәлімдемені шындықты айтпағанын көрсетеді деп санайды, ал католик епископы Эндре Гюлей сияқты басқалары ол Confirmation рәсіміне дайындалғанын айтқан болуы мүмкін деп болжады. Оның сөйлеген сөздерінен туындаған тәртіпсіздіктерге байланысты The Economist журналында "полицияның зорлық-зомбылығына немқұрайлы қарағаны" үшін сынға ұшырады. 2009 жылдың 13 қаңтарында Халықаралық валюта қорының директоры Доминик Штраус-Кан Будапештке сапар шегіп, Гюрчаниден қазан айындағы келісімдері туралы, Венгрияның мемлекеттік шығыстарын тұрақтандыру туралы сұрады. Оның заңдылығы оппозициялық партиялар тарапынан 2006 жылғы сайлау науқанында нақты бюджет тапшылығы туралы ақпаратты жасырғаны үшін жиі күмәндалды.

Ресей құбыр жолы

Премьер-министр ретінде Гюрчани Украина сияқты транзиттік елдерді айналып өтіп, Ресей газын тікелей ЕО-ға жеткізуге бағытталған «Оңтүстік ағыны» құбыржолы жобасын қолдағандығы айтылды. Ол келісімшартқа Мәскеуде Венгрияда референдум өткізілгенге бір апта бұрын қол қойды, онда сайлаушылардың шамамен 80 пайызы үкіметтік реформаларға қарсы дауыс берді. Дегенмен, референдумдағы сұрақтар (екі денсаулық сақтау және біреу білім беру саласына қатысты) елде салынуы мүмкін құбырлар мәселесімен байланысты болмады. Гюрчани бір елдің кез келген ресурстың, осы жағдайда табиғи газдың, жалғыз жеткізушісі болуының сәттіліксіз жағдай екенін мәлімдеді. Оның сөзіне göre, «Оңтүстік ағыны» құбыржолы бір ғана елден келетін бағыттарды ғана әртараптандырады. Сондай-ақ ол Таяу Шығыстан газ тасымалдау жоспарланған «Набукко» құбыржолын да қолдады, себебі ол оны табиғи газ көзін әртараптандыратын құбыржол деп есептеді.