Кіріспе

2004 жылы Атлантика мұхитында 4 санатты «Франсис» дауылы болды. Бұл дауыл 2004 жылы Атлантика мұхитындағы екінші ең күшті тропикалық циклон болды және Флорида штатында аса ауқымды қиратуға ұшырады. 2004 жылғы Атлантика дауыл маусымында ол тізімдегі алтыншы, күшінше төртінші және аса ірі дауылдың үшіншісі болды. Жүйе тамыздың соңында Атлантика мұхитының ашық бөлігінен өтіп, Кіші Антиль аралдарының солтүстігіне қарай жылжумен бірге күшін арттырды. Оның сыртқы аймақтары Кариб теңізінің солтүстігінен өте жатқанда Пуэрто-Рико және Ұлыбританияның Виргин аралдарына тиді. Дауылдың ең жоғары тұрақты жел жылдамдығы шамамен жетіп, Саффер-Симпсон дауылдық шкаласы бойынша 4-ші санатқа ие болды. Жүйенің жылдамдығы төмендеген кезде, оның ортасы Сан-Сальвадор аралынан өтіп, Багам аралдарындағы Кэт аралына өте жақын болды. «Франсис» 1928 жылдан бері Багам аралдарына тиген алғашқы дауыл болды және олардың ауыл шаруашылығы экономикасын толығымен қиратты. Бұл дауыл үш апта бұрын өткен «Чарли» дауылынан кейін Флорида штатының орталық бөліктерінен өтіп, цитрус өнімдеріне елеулі зиян келтірді, ірі әуежайлар мен мектептерді жапты және университеттер арасындағы футбол ойынын тоқтатуға мәжбүр етті. Содан кейін дауыл Флоридадан Мексика шығанағының солтүстік-шығысына қысқа мерзімге жылжып, Флорида Панхендледе АҚШ-тың құрлыққа екінші рет тиді, одан кейін Апалачи тауларының жанынан АҚШ-тың шығысы арқылы солтүстік-шығысқа қарай жылдамдап, Атлантикалық Канадаға қарай әлсіреп кетті. Дауылмен бірге АҚШ-тың шығысында үлкен торнадолар пайда болды, бұл «Беула» дауылынан туған торнадоларға шамамен тең болды. Бұл баяу жылдамдықпен және салыстырмалы түрде үлкен дауылмен байланысты өте күшті жаңбырлар Флорида мен Солтүстік Каролинада су тасқынына әкеп соқты. 50 адам қаза тауып, келтірілген зиян 10,1 миллиард АҚШ долларына бағаланды (2004 жылғы доллармен).

Метеорологиялық тарих

21 тамызда Африканың батыс жағалауынан күшті тропикалық толқын шықты. Субтропикалық жотаның төменгі жағымен батысқа қарай бірнеше күн бойы жылжыды, қолайлы жағдайларға қарамастан, ұйымдаспай қалды. 24 тамызда толқынмен байланысты дауылдар ұйымдаса бастады және сол күні кешке тропикалық депрессияға айналды. Депрессия өз жолын жалғастырғанда, шығыс бөлігінен басқа барлық жерде жақсы жоғары деңгейдегі жел ағыны байқалды және 25 тамызда тропикалық дауыл статусына жетті, Кіші Антиль аралдарынан шамамен 2285 км (1420 миль) шығысқа қарай. Франсис деп аталған тропикалық дауыл 26 тамызда тік желдің әлсіз қиылысы бар ортада одан әрі күшейді, ал траекториясы батыс-солтүстікке қарай бұрылды. Франсис тез күшейіп, көзін қалыптастырып, сол күні түстен кейін дауыл күшіне жетті. 27 тамызда жоғары деңгейдегі үдемелі ағынның жақындауы Франсистің солтүстік-батысқа қарай жылжуына себеп болды. Циклон 28 тамыздағы ең жоғары қарқынына жетті. 29 тамызда дауыл жоғарғы үдемелі ағын аймақтан алысқанда және субтропикалық жота Франсистің солтүстігінде нығайғанда бастапқы батысқа қарай қозғалысына оралды. Келесі күні дауыл көздік қабырғаны алмастыру циклына түсті, осы кезде максималды тұрақты желдің жылдамдығы төмендеді. Бұл әлсіреу ұзаққа соқпады, және 30 тамызда түстен кейін дауыл қайта күшейді, өйткені тік желдің қиылысы төмен болды. Дауыл батыс-солтүстікке бұрылып, күшейе берді, 2 қыркүйекте Вест-Палм-Бич, Флоридадан 893 км (555 миль) шығыс-оңтүстік-шығысқа қарай ең жоғары қарқынына жетті. 2 қыркүйекте Франсис Багама аралдарына кірді, Сан-Сальвадор аралынан және Кэт аралынан өте жақын жерден өтті. Дауыл сағат 14:00-ге дейін 3-санатты дауылға дейін әлсіреді, бұл бастапқыда ішкі процестерге байланысты деп есептелді, бірақ кейіннен батыстан желдің күшеюі және одан туындаған тік желдің қиылысы себепкер болды деп анықталды.

Дайындықтар

29 тамызда түстен кейін "Франсес" дауылы үшін Ливард аралдарына тропикалық дауыл туралы ескерту жарияланды, ол сол түні ескерту деңгейіне көтеріліп, Ангилья, Антигуа, Барбуда, Невис, Саба, Сент-Китс, Синт-Эстациус және Синт-Мартен аралдарын қамтыды. 29 тамызда түнде Британдық Виргин аралдарының солтүстігі, АҚШ Виргин аралдарының солтүстігі, Кулебра және Виекс үшін де дауыл туралы ескерту шығарылды. 30 тамызда таңертең Виекстегі дауыл туралы ескерту тропикалық дауылға дейін төмендетілді. Сол күні түстен кейін Пуэрто-Рико, Кулебра, Виекс, Британдық Виргин аралдары және АҚШ Виргин аралдарының солтүстігіндегі дауыл туралы ескертулер тропикалық дауыл туралы ескертулерге ауыстырылды, ал Сент-Крой үшін тропикалық дауыл туралы ескерту жарияланды, ал қалған дауыл туралы ескертулер күшін жойды. Сол түні Доминикан Республикасының солтүстік жағалауының шығыс бөліктеріне тропикалық дауыл туралы ескертулер берілді, ал Гваделупаға тропикалық дауыл туралы ескерту шығарылды. Бұл зиянды бағалау "Франсес" дауылының Флоридаға күшті, 4-санаттағы дауыл ретінде соғылуы мүмкін деген болжамға негізделген. Флоридада 1 қыркүйекте дауылға дайындық шаралары күшейтілді. Губернатор Джеб Буш төтенше жағдай жариялады, Кеннеди ғарыш орталығы жабылды және бастапқыда 500 мың адамды эвакуациялауға бұйрық берілді. Соңында 41 округке эвакуация туралы бұйрық берілді, бұл Флорида тарихындағы ең ірі эвакуация болды, ол 2,8 миллион тұрғынды қамтыды. Штаттың білім беру жүйесі де жағдайға жауап берді. Флоридадағы көптеген университеттер сабақтарды тоқтатты. Орталық Флорида университеті мен Солтүстік Флорида университеті студенттерге жатақханаларын тастап кетуді бұйырды. Оңтүстік Флорида университетінде эвакуация жатақханалар бойынша кезең-кезеңімен жүргізілді. Флорида Атлантикалық университеті бір жарым аптаға жабылды. Дауылдың алдындағы екі күн ішінде Оңтүстік Майами-Дейд округінен Мельбурнның оңтүстігіне дейінгі көптеген мектептер жабылды. Флорида штатының университеті мен Майами университеті арасындағы жылдық футбол ойыны келесі аптаға ауыстырылды. Сондай-ақ, Флорида "Марлинс" және Чикаго "Кабс" арасындағы бейсбол лигасының барлық ойындары кейінге қалдырылды. 2 қыркүйек күні таңертеңгісін дауыл туралы ескертулер оңтүстікке қарай Крейг-Кейге дейін кеңейтілді. Сол күні таңертең Флориданың төменгі шығыс жағалауы үшін дауыл туралы ескертулер жарияланды, ал Флорида кілстері мен Флорида шығанағының көп бөлігі үшін дауыл туралы ескертулер мен тропикалық дауыл туралы ескертулер шығарылды. 1 қыркүйек күні таңертең Түркс және Кайкос аралдарына, ал сол түні Багам аралдарына дауыл туралы ескертулер шығарылды. 3 қыркүйек күні таңертең Флориданың солтүстік-шығыс жағалауы үшін дауыл туралы ескертулер жарияланды, ал түстен кейін сол аймақта тропикалық дауыл туралы ескертулер шығарылды. Багам аралдарындағы дауыл туралы ескертулер түстен кейін күшін жойды. Сол түні Флорида түбегінің оңтүстік-батыс жағалауына тропикалық дауыл туралы ескертулер берілді, ал солтүстік-батыс Флорида түбегіне сағаттар берілді. 4 қыркүйек күні таңертең тропикалық дауыл туралы ескертулер солтүстікке қарай Анна Мария аралына және Грузия жағалауына дейін таралды. Тропикалық дауыл туралы ескертулер Флорида штатының Сент-Маркс қаласына дейін ұзартылды. Сол күні түстен кейін Багам аралдарының солтүстік-батысындағы дауыл туралы ескертулер тоқтатылды, ал жағалау бойында Сент-Марксқа дейін ескертулер берілді, ал батысқа қарай Флорида штатындағы Панама қаласына дейін ескертулер берілді. Оңтүстік Каролинадан Флоридаға дейінгі көптеген қонақүйлердегі броньдар тоқтатылды, себебі адамдар бірнеше апта бұрын "Шарли" дауылынан болған зардапты көріп, қауіпсіздігі үшін жағалау аймақтарына бармауды жөн көрді. Багам аралдарында бір адам, Огайода бір адам және Флоридада бес адам дауылдан қаза тапты. Тағы 42 адам қайтыс болды: Флоридада – 32, Джорджияда – 8, Багам аралдарында – 1 және Огайода – 1. Сол кезде инфляцияға түзетілгенде, бұл АҚШ-тың төменгі 48 штатындағы ең қымбат дауылдардың жетіншісі болды. Питтсбургте (Пенсильвания) су тасқыны да болды. Үш өзеннің жағалауында аздап су тасқыны орын алды, ал көптеген зиян өзеннің салаларымен байланысты болды.

Багам аралдары

Дауыл кезінде арал тізбегінің шамамен 75 пайызы бірнеше сағатқа тоқтан айырылды. Ағаштардың құлауынан және ағаш үйлердің зақымдануынан зиян келді. Сан-Сальвадор аралындағы Австралия қарағайының 13-17 пайызы зақымдалып, көбінесе сынды, ал кейбіреулері тұзды су шашырағаннан сарғайды. Фрипорт халықаралық әуежайын бірнеше метр су басты. Багам аралдарында сақтандыру және қайта сақтандыру компаниялары өнеркәсіптік сақтандыру шығындарын шамамен 300 миллион долларға (2004 жылғы доллар) бағалады. "Франсес" дауылы кезінде барлық салқын маусымдық көкөніс егістері мен бүкіл банан өнімі жойылды. Элеутерадағы желдің салдарынан ананас өнімі айтарлықтай зардап шекті, ал осы себептерге байланысты барлық жеміс өнімі де жойылды. Лонг-Айленд және Кэт-Айлендтегі жүгері егісі толығымен жойылды. Құс шаруашылығында елеулі шығындар тіркелді. Цитрус бақшаларына келген желдің зияны Флорида штатының шығыс-орталық жағалауында, Вест-Палм-Бич пен Мельбурн арасында толық жойылды, ал Киссимми өзені бассейніне қарай аз зақым келді. "Чарли" және "Франсес" дауылдарынан цитрус өнімдерінен болған шығын 2 миллиард долларды құрады (2004 жылғы доллар). "Қазына жағалауы" бойындағы гольф алаңдарындағы ағаштардың зақымдануы туралы хабарлар келіп түсті, әр алаңда орташа есеппен 300-500 ағаш зақымдануға ұшырады. Флорида штатының кейбір аймақтарында жүйе штат арқылы баяу жылжу кезінде мол жаңбыр жауды. Күшті жаңбырлар Палм-Бич округіндегі 95-ші тас жолда үлкен шұңқырдың пайда болуына себеп болды, нәтижесінде жол қозғалысқа жабылды. "Франсес" дауылы Кеннеди ғарыш орталығындағы үлкен Көлік құралын құрастыру ғимаратына ауыр зақым келтіріп, ғимараттың сыртын жабатын 820 дана 4x10 фут алюминий панельдерін жыртып алды. "Чарли" 700 000 доллар (2004 жылғы доллар) көлемінде зиян келтірсе, "Франсес" дауылының салдары әлдеқайда ауыр болды. Ғимаратта ғарыш айлағының екі сыртқы жанар май резервуары болды, бірақ олар зақымдалмаған сияқты. "Дискавери" шатлының ангарында тоқ болмады. Флорида штатының Канаверал мүйісі маңындағы ғарыш және әскери нысандарға келтірілген жалпы зиян шамамен 100 миллион долларды құрады (2004 жылғы доллар). Флорида штатының Орландо қаласындағы ойын-сауық парктері жексенбі күні жабылды – бұл Уолт Дисней әлемінің дауылға байланысты үшінші рет жабылуы, бірақ бір ай ішінде екінші рет болды. Орландо халықаралық әуежайында желдің жылдамдығы 70 миль/сағатқа жетті.

Грузия

Франсис Флорида, Джорджия, Алабама және Солтүстік және Оңтүстік Каролина штаттарына көп жаңбыр жаудырды. Франсис тропикалық депрессиясының Джорджия арқылы өтуі штатта көп мөлшерде жаңбыр жаудырып, 56 округтегі мектептердің жабылуына әкеп соқты. Грузияда желдің күші зор болды, соққан жел ағаш бұтақтары мен электр сымдарын жыртып түсірді. 7 қыркүйекте 380 мың үй электр қуатысыз қалды. Мақта және жеміс дақылдарына айтарлықтай зиян келтірілді. Франсис кезінде егіннің шамамен 30 пайызы жойылды.

Каролина штаттары

Су тасқыны Атлантика мен Солтүстік-Шығыс штаттарында, әсіресе Аппалачи таулары бойында да тіркелді. Блю-Риджтің тік беткейлері бойындағы беткейге түскен жаңбыр Солтүстік Каролинаның батыс аймақтарындағы кейбір жерлерде рекордты жауын-шашын тудырды, мұнда жылы тропикалық ауа тауларға көтерілгенде көп жаңбыр жауды. "Франсис" Флоридадан Вирджинияға дейін 101 торнадо тудырды, бұл "Беула" даулы кезіндегі торнадо рекордынан кем қалды. Квебек, Нью-Брансуик және Ньюфаундлендте жолдарды шайып, жергілікті су тасқынына әкелді. Бұл жаңбыр 24 сағат ішіндегі жаңбыр рекордтарын жаңартты (жаңбырдың көп бөлігі 6-8 сағаттың ішінде жауды). Оттавадағы O Train Trillium желісі теміржол дәлізін жапқан жер көшкіні салдарынан тоқтатылды. Гатино мен Оттавадағы бірнеше маңызды жолдар бірнеше дюйм су астында қалды, кейбір жерлерде су кеудеге дейін жетті. Онтариода сақтандырылған зиян 45 миллион доллардан асты (2004 жылғы CAD; 41 миллион АҚШ доллары).

Багам аралдары

Франсис – 1866 жылдан бері бүкіл архипелагқа соққан алғашқы дауыл. 4 қыркүйекте Жұмыс министрлігі, Қоршаған ортаны қорғау қызметі департаменті, Багам Корольдік қорғаныс күштері және Багам Корольдік полиция күштерінің топтары жолдарды ағаш сынықтарынан тазартты, ал коммуналдық қызметтер Нью-Провиденсте электр қуаты мен су беруді қалпына келтіруге тырысты. 5 және 6 қыркүйекте Отбасы аралдары тексерілді, сол кезде аралдар тобында ауқымды зардап келгені анықталды. 24 сағат ішінде телекоммуникация арал тізбегінің көп бөлігінде жаңартылды. 21 қыркүйекте электр қуаты үзілген Багам азаматтарының жартысына қуат қайта қосылды. Гранд-Багама аралының батыс бөліктері «Женна» дауылына дейін электр қуатысыз қалды, бұл ең көп зардап шеккен арал болды. 2005 жылы пияз өнімінің кешігуі күтілуде, себебі дауыл кезінде тұқымдықтар мен жас көшеттер жойылды.

Флорида

Дауылдан кейін Флорида штатындағы көптеген колледждер мен мектеп округтері жабық қалды. Президент Джордж У. Буш Флориданың барлық аумағын федералдық апат аймағы деп жариялады. Кеннеди ғарыш орталығы аймақтағы жанармай, мұз және судың жетіспеуімен қатар, көмек көрсету операцияларына байланысты 13 қыркүйекке дейін толық штатты қалпына келтірмеді. Дауыл Флорида түбегінен өткеннен кейін, қалпына келтіру жұмыстарына Ұлттық гвардияның 8000 әскері жұмылдырылды. Дауылдан зардап шеккен аудандардағы тұрғындарға суды қайнатып ішу туралы ескерту жасалды, себебі жергілікті су жүйелеріне электр қуаты жеткізілмеді. Федералдық қызметкерлерге құқық қорғау органдарына және тазалау жұмыстарына көмектессе, жұмыстан босатылу мүмкіндігі берілді. Home Depot және Lowe's үй жабдықтау дүкендері штатқа мыңдаған портативті генераторларды жіберді. АҚШ Армиясының инженерлік корпусы штат бойынша 41 556 зақымдалған шатырға көк тарпауын орнатты. Флорида цитрустық егініне келтірілген зиян апельсиннің бір фунт бағасын 4 центке өсірді.

Джорджия және Каролина

24 қыркүйекте Грузияның оңтүстігінің үштен екі бөлігі президент Буш тарапынан апат аймағы деп жарияланды. "Франсес" салдарынан штаттың 50 пайызы пекан егінінен айырылды, бұл қазан айының соңында пекан бағасының өсуіне әкелді. Пеш ағаштарының жоғалуы 2005 жылы өнімнің азаюына және пеш бағасының өсуіне ықпал етеді деп күтілді. 7 қазанда Оңтүстік Каролинаның солтүстік-шығыс бөлігінде апат жарияланды. 10 қыркүйекте президент Буш Солтүстік Каролинадағы 34 округті апат аймағы деп жариялады, осылайша олар 6,5 миллион АҚШ доллары (2004 жылғы доллар) мемлекеттік көмек алуға құқылы болды. Жабайы табиғат комиссиясы "Франсес" салдарынан жәрмеңке ортасында Солтүстік Каролина таулық мемлекеттік жәрмеңкесіндегі көрмесін алып тастады. Дауылдан Pisgah, Table Rock, Marion және Armstrong мемлекеттік балық шаруашылықтарында 100 мыңнан астам форель балығы жоғалды. Қызыл Крест еріктілері төрт күн ішінде 600 еріктінің күшімен 200 мың галлоннан астам су таратты. "Франсес" және "Иван" дауылдарынан кейін Ашвилл су тасқыны аймағындағы үйлер мен кәсіпорындарды сатып алу үшін 14 миллион доллар қажет екенін анықтады.

Зейнеткерлік

Америка Құрама Штаттарындағы дауылдың салдарынан, «Франсис» атауы 2005 жылдың көктемінде Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым тарапынан тропикалық дауылдардың айналма тізімінен алынып тасталды және енді Атлантика мұхитындағы тропикалық дауылдарға ешқашан қолданылмауы тиіс. 2010 жылғы маусымда бұл атау «Фиона» деп өзгертілді.