Кіріспе

1998 жылы Атлантика мұхитында болған 5-санатты «Митч» дауылы Атлантика мұхитындағы ең қасіретті дауылдардың екіншісі болды. «Митч» 1998 жылы Орталық Америкада 11 374 адамның қаза болуына себеп болды, оның ішінде Гондураста шамамен 7 000, Никарагуада 3 800 адам дауылдың баяу жылжуынан туындаған апатты су тасқынынан көз жұмды. Бұл Орталық Америка тарихындағы ең қасіретті дауыл болды, 1974 жылы сол аймақта аздап кем адам өлтірген «Фифи-Орлен» дауылынан басып өтті. «Митч» – спутниктік кезеңдегі ең қауіпті Атлантика дауылы және 1780 жылғы Ұлы дауылдан кейін Атлантикада тіркелген ең қауіпті дауыл. 1998 жылғы Атлантика дауыл маусымының он үшінші атаулы дауылы, тоғызыншы дауыл және үшінші ірі дауыл «Митч» 22 қазан күні Кариб теңізінің батысында пайда болды. Өте қолайлы жағдайларға жауап бергеннен кейін ол тез күшейіп, Саффир-Симпсон дауыл шкаласы бойынша ең жоғары баға – 5-санатқа жетті. Оңтүстік-батысқа қарай жылжып, әлсірегеннен кейін дауыл Гондурасты 1-санаттағы минималды дауыл ретінде соқтырды. «Митч» Орталық Американы шарлап, Кампеше шығанағында қайта пайда болды және соңында Флоридаға күшті тропикалық дауыл ретінде әсер етті. Содан кейін ол тропикалық емес дауылға айналып, Солтүстік Атлантика арқылы солтүстік-шығысқа қарай жылдамдады және 9 қарашада тарады. Ол кезде «Митч» қазан айында байқалған Атлантика мұхитындағы ең күшті дауыл болды, бірақ кейіннен 2005 жылғы «Уилма» дауылы одан басып өтті. Сонымен қатар, «Митч» Атлантика мұхитындағы ең күшті сегізінші дауыл болып табылады, ол 2007 жылғы «Дин» дауылымен қысым тұрғысынан тең. «Атлантика мұхитындағы ең қасіретті дауыл» атанған «Митч» өзінің жолындағы апатты әсерлерге себеп болды, бірақ ең апатты әсерлер Гондурасқа тиді, ол жалпы қаза болғандардың жартысынан астамын құрады. Гондурас президенті «Митч» экономикалық дамуды 50 жылға кері шегергенін мәлімдеді. Дауыл салдарынан шамамен 35 000 үй қирады, тағы 50 000 үй зақымдалды, нәтижесінде 1,5 миллионға дейін адам үйсіз қалды, бұл ел халқының шамамен 20 пайызын құрайды. «Митч» тікелей 2,005 миллиард долларлық зиян келтірді, сондай-ақ 1,8 миллиард долларлық жанама шығынға әкелді. Зиянның көп бөлігі – қырылған егістер, ал 1999 жылы ақшалай дақылдардың экспорты 9,4 пайызға төмендеді, бұл көбінесе дауылдың салдарынан болды. Көлік инфрақұрылымының 70 пайызынан астамы зақымдалды, оның ішінде көбінесе тас жолдар мен көпірлер қирады. Көптеген аудандарда электр қуаты үзіліп, дауылдан кейін елдің 70 пайызы су көздерін жоғалтты. Тегусигальпадағы үлкен жер көшкіні үш ауданға әсер етті және уақытша бөгет құрды. Ел бойынша кем дегенде 7 000 адам қаза тапты, олардың кейбіреулері әр облыста тіркелді. Дауылдан кейін Гондурас билігі халықаралық көмек сұрады, ол бірнеше жыл ішінде 2,8 миллиард долларға жетті. Осыған қарамастан, 1998 жылдың соңында жалпы ішкі өнім төмендеді және 1999 жылы 1,9 пайызға қысқарды. Билік өкілдері дауылдан кейін кең таралған коменданттық сағат жариялады және тәртіпті сақтау үшін 15 күнге конституциялық құқықтарды уақытша шектеді. Әртүрлі аурулардың ошақтары пайда болды және көптеген тұрғындар азық-түлік пен су тапшылығына тап болды. 29 қазаннан 3 қарашаға дейінгі баяу жылжу кезінде «Митч» дауылы Гондурас, Гватемала және Никарагуада тарихи жауын-шашын тудырды. Сонымен қатар, дауылдың салдарынан шамамен 2,7 миллион адам үйсіз қалды. Дауылдан келген жалпы зиян шамамен 6 миллиард долларды құрады (1998 жылғы АҚШ доллары). «Митч» атауы зейнеткерлікке жіберілді және Атлантика мұхитындағы басқа тропикалық дауыл үшін қолданылмайды.

Метеорологиялық тарих

Тропикалық депрессия 13-і 22 қазанда Оңтүстік-Батыс Кариб теңізінде, 10 қазанда Африкадан шыққан тропикалық толқыннан пайда болды. Ол кішкентай айналым жасады, соның нәтижесінде Митч тропикалық дауылға айналды. Таудың бір қыртысындағы әлсіздік дауылдың солтүстікке қарай баяу жылжуына мүмкіндік берді. Жоғары атмосфералық қысымның әсерінен желдің бағыты өзгергеннен кейін, Митч жылы сулар мен жақсы жел ағыны сияқты өте қолайлы жағдайларға байланысты тез күшейді. 24 қазанда ол қоршаулы дауылға айналып, көзі анық байқалды. Батысқа бұрылғаннан кейін Митч жылдам күшейіп, 25 қазанда ірі дауылға, ал келесі күні Саффер-Симпсон дауыл шкаласы бойынша 5-санатты дауылға жетті. Жер бетіндегі айналымы 1 қарашада тоқтады. Келесі күні Митчтің қалдықтары Кампеше шығанағына жетті. 3 қарашада ол Мексиканың Кампеше штатының жағалауына жақын тропикалық дауылға айналды, ал бір күннен кейін Кампеше қаласының солтүстігіне тағы да соқты. Митч суық фронттың алдында солтүстік-шығысқа қарай жылдамдап, Юкатан түбегінен өтіп, Мексика шығанағына қайта кірді. 5 қарашада Флорида штатының Неаполь қаласының жанында соңғы рет құрлыққа шыққанда, дауылдың күші қайтадан артты. Штаттан өткеннен кейін Митч экстратропикалық циклонға айналды. NHC бұл дауылды 9 қарашаға дейін қадағалады, осы күні бұрынғы Митч даулы Шотландияның солтүстігінен өтті. Митч Белиз қаласының маңында 4-санатты дауыл болып соғу қаупі болғандықтан, 37 жыл бұрынғы Хати даулының қайталануынан қорқып, қаланың көп бөлігі эвакуацияланды. Гватемала да қызғылт ескерту жариялады, қайықтарды портта қалдыруға кеңес берді, адамдарға дайындалуға немесе баспана іздеуге шақырды және өзендердің тасып кетуі мүмкін екендігі туралы ескертті.

Орталық Американың қалған бөлігі

Мичтің кең аумақты қамтуына байланысты, Панама мен Колумбияға дейін, әсіресе Дариен және Чирики провинцияларында ауыр жауын-шашын жауды. Су тасқыны бірнеше жолдар мен көпірлерді жойып, көптеген үйлер мен мектептерге зақым келтіріп, мыңдаған адамды баспанасыз қалдырды. Панамада осы дауылдан үш адам қаза тапты, 4000 адам үйсіз қалды. Егістерге елеулі зиян келтірілді, жайылымдар мен егістік жерлердің үлкен бөлігі суға батты. Су тасқыны бұршақ өнімінің 37%-ын, жүгері өнімінің 19%-ын және қант қамысының 20%-ын жойды. Мал өлімі де көп болды, 10 000 бас ірі қара мал қырылды. Ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығына келтірілген жалпы зиян 154 миллион долларды құрады (1998 жылғы АҚШ доллары). Бұған қоса, су тасқыны екі көпірді қиратты және топырақты жолдардың бір бөлігіне зақым келтірді. Барлығы Мич шамамен 400 миллион доллар (1998 жылғы АҚШ доллары) көлемінде зиян келтіріп, 240 адамның өмірін қиды. Су тасқыны егістерге кең ауқымда зиян келтіріп, көптеген жолдарды бұзды. Елдің барлық аймақтарында дауылдың салдарынан 11 адам қаза тапты, ал ең көп жауын-шашын Сьюдад-дель-Кармен қаласында тіркелді.

Флорида және Еуропа

Кейіннен Митч тропикалық дауыл Флориданың батыс жағалауына қонбастан бұрын төменгі Флорида Кийлерінде 1 метрге дейін дауыл толқынын туғызды. Кей-Уэст халықаралық әуежайында желдің ең жоғары шапшылығы және тұрақты жел тіркелді, бұл штат бойынша тропикалық дауыл күшінің жалғыз тіркелген жағдайы. Сонымен қатар, Митч орташа жауын-шашынға себеп болды, Юпитерде жауын-шашынның ең көп мөлшері байқалды, бірақ кейбір бағалаулар бойынша, жергілікті жерлерде 500 мм-ге дейін жауған. Бұл дауыл штабтың үстінен бес торнадо тудырды, олардың ең күштісі F2 санатында бағаланды.

Салдары

Митч даулынан туған ауыр зардаптар мен адам өлімінен кейін, Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым Митч атауын қолданудан алып тастады, ол Солтүстік Атлантика аймағындағы тропикалық дауылдар үшін енді қолданылмайды. 2004 жылғы маусымда оның орнына Мэтью қойылды. Апаттан кейін әлем елдерінен 6,3 миллиард доллар (1998 жылғы АҚШ доллары) көлемінде маңызды көмек түсті. 1996 жылы басталған экономикалық дағдарыстан қалыпқа келген Орталық Америка елдері инфрақұрылым мен экономиканың дамуын жалғастыруға ниеттенді. Сонымен қатар, дауылдарға бейім екенін көрген үкіметтер мұндай апаттың қайта орын алмауы үшін бар күштерін салды. Жүздеген мың адам үйсіз қалды, бірақ олардың көптегені бұл жағдайды жаңа, мықты үйлер салу мүмкіндігі ретінде пайдаланды. Жаңа, нығайтылған негіздермен үйлер қайта жобаланып, келесі дауылға төтеп бере алатын етілді. Дегенмен, егістік жерлердің жетіспеуі көптеген адамдарды жұмыссыздар қатарына қосып, бұрыннан төмен кірісті одан да азайтып жіберді. Митчтің салдарынан Орталық Америкада холера, лептоспироз және денге қызуы сияқты аурулардың таралуы байқалды. 2328-нен астам холера жағдайы тіркелді, нәтижесінде 34 адам қаза тапты. Бактериядан ең көп зардап шеккен Гватемалада, көптеген өлім жағдайлары ластанған тағамдардан туындады. Никарагуада 450 лептоспироз жағдайы тіркеліп, жеті адам көз жұмды. Денге қызуының 1357 жағдайы тіркелді, бірақ осы аурудан өлім жағдайлары тіркелген жоқ. Батыс Кариб теңізінде тоқтап тұрған Митчтің күшті желдері жергілікті маржан рифтеріне зақым келтіріп, үлкен толқындар тудырды. Кейін дауылдың ауыр жаңбырынан ағып шыққан сулар қалдықтар мен таза сумен ластанды. Бұл маржан рифтерінде аурулардың пайда болуына себеп болды. Алайда, дауылдың су астындағы ағындары судың температурасын төмендетіп, маржан рифтерінің айқын ағаруы мен жойылуына жол бермеді. Митч елде елу жылдық прогресті жойды деп Гондурас президенті Карлос Роберто Флорес мәлімдеді. АҚШ әкімшілігі бастапқыда Гондураста орналасқан әскерлерін ұсынды, бірақ дауылдан кейін бірнеше күн өткен соң оларды кері қайтарды. Олар сондай-ақ бастапқыда 2 миллион доллар (1998 жылғы АҚШ доллары) көмек ұсынды, бұл ел тұрғындары мен президент Карлос Роберто Флорес үшін күтпеген жағдай болды. Кейін АҚШ көмек сомасын 70 миллион долларға дейін арттырды (1998 жылғы АҚШ доллары). Гондурас үкіметі дауылдан зардап шеккендерге, соның ішінде сусыз қалған 4 миллионнан астам адамға азық-түлік, су және медициналық көмек көрсетті. Сонымен қатар, елде егістік жерлердің жойылғандығына байланысты жұмыссыздық деңгейі күрт өсті. Алайда, келесі жылдары жаңадан құрылыс жұмыстары жұмыс орындарын қамтамасыз етті. Коста-Рикада дауылдан кейінгі қайта құру жұмыстары жұмыс орындарының санын 5,9%-ға арттырып, жұмыссыздық деңгейін аздап төмендетті.