Кіріспе

2002 жылы Атлантика мұхитында болған 4-санатты «Лили» дауылы 2002 жылғы Атлантика дауыл маусымында ең қымбатқа түскен, көп адам қаза тапқан және күшті дауылдың екіншісі болды, тек бір апта бұрын «Лили» әсер еткен аймақтарға соққан «Исидор» дауылынан ғана артта қалды. «Лили» 2002 жылғы Атлантика дауыл маусымында аталған он екінші дауыл, төртінші дауыл және екінші ірі дауыл болды. Дауыл 21 қыркүйекте Атлантика мұхитының ашық суларында тропикалық бұзылыс ретінде пайда болды. Ол батысқа қарай жылжуын жалғастырып, Кіші Антиль аралдарына тропикалық дауыл ретінде әсер етті, содан кейін Кариб теңізіне кірді. Батысқа қарай жылжығанда, Кубаның оңтүстігіндегі желдің бағытын өзгерткенінен дауыл әлсіреп, тарады, бірақ тік желдің бағыты әлсірегенде қайта күшейді. 1 қазанда солтүстік-батысқа бұрылып, 2-санатты дауылға дейін күшейді. Сол күні «Лили» Кубаның батыс жағалауына екі рет соқты, содан кейін Мексика шығанағына кірді. 2 қазанда дауыл жылдам күшейіп, сол түстен кейін 4-санатқа жетті. Содан кейін ол тез әлсіреп, 3 қазанда Луизиана штатына 1-санатты дауыл ретінде соқты. Ол құрлыққа ішкі аймаққа жылжып, 6 қазанда тарады. АҚШ-та дауыл Мексика шығанағындағы мұнай өндірісін тоқтатты және Луизиана штатының бірнеше аймақтарында ауыр зақымдар келтірді. «Лили» штаттың оңтүстік бөлігіндегі тоспалы аралдар мен батпақтарға да елеулі зақым келтірді. Жалпы залал 925 миллион долларды құрады (2002 жылғы АҚШ доллары), ал дауыл кезінде 15 адам қаза тапты.

Метеорологиялық тарих

16 қыркүйекте Африканың батыс жағалауынан тропикалық толқын көтерілді. 20 қыркүйекте Африка жағалауы мен Кариб теңізі аралығында осы тропикалық толқыннан пайда болған тропикалық бұзылыстан төменгі деңгейдегі айналым орталығы қалыптасты. Келесі күні жүйе тропикалық депрессияға айналу үшін жеткілікті күшке ие болды. Депрессия батысқа қарай жылжып, желдің жылдамдығы сағатына 4 км-ден асып, Лили тропикалық дауылға айналды. Дауыл Кариб теңізі арқылы батысқа қарай жылжығанда күшейе берді және 24 қыркүйек күні таңертең ең жоғары күшіне жетті. Бұған бірден күрт әлсіреу ілесіп, сол күні кешке дейін дауылдың ең жоғары жел жылдамдығы төмендеді. Кенеттен әлсіреудің себебі оңтүстіктегі күшті тік желдің әсері болды. Күннің ертесінде жүйе ашық тропикалық толқынға айналып, шамамен екі күн бойы солай қалды. 26 қыркүйек күні кешке Лили Ямайка жанында қайтадан күшейе бастады және біртіндеп батыс-солтүстікке бұрылды. Дауыл өз бағытын жалғастырып, күшейе берді. Келесі күні ол Жастар аралы мен Пинар-дель-Рио маңында 2-санатты дауыл ретінде құрлыққа шықты. Сол күні Лили Мексика шығанағына шықты, құрлықтан өту кезінде күшінен көп жоғалтпады. Жүйе солтүстік-батысқа бұрылып, жылдамдығын арттырды және 2 қазан күні Нью-Орлеаннан оңтүстік-оңтүстік-шығысқа қарай 587 шақырым жерде үлкен дауылға айналды. Бұл күшею Мексика шығанағындағы жылы су температурасы мен жақсы жел ағынының арқасында жалғасты. Күннің бұл бөлігінде желдің жылдамдығы 4-санатты дауыл деңгейіне жетті. Алайда, бұл күш ұзаққа созылмады. 3 қазанның таңертеңгі сағаттарында дауыл тез әлсіреуге түсті, бұл жылдам әлсіреу Луизиана штатының Интракостал-Сити қаласының жанында дауылдың соңғы құрлыққа шығуына дейін жалғасты. Бұл тік желдің әсері, Луизиана жағалауындағы салқын сулар және оның оңтүстік-батыс бөлігіне құрғақ ауаның баяу енуіне байланысты болды. Құрлыққа шыққан кезде желдің ең жоғары жылдамдығы төмендеді және құрлыққа шығар алдында ішкі көздің қабырғасы құлады. Дауыл тропикалық дауыл ретінде ғана келгендіктен, Кіші Антиль аралдарында дайындық жұмыстары аз болды. Сент-Винсент және Гренадин аралдарында дауылға қарсы 200 адам үйлерін тастап кетті. Кубада кең ауқымды дайындық шаралары жүргізілді. Гуантанамодағы әскерилер Эль-Каида мен Талибан тұтқындарының эвакуациялану мүмкіндігіне дайындық жасады. Барлығы 130 000 кубалық азамат, негізінен аралдың батыс бөлігінде, дауыл алдында үйлерін тастап кетті. Мексика шығанағының жағалауында дауылдың күшіне байланысты, оның 4-санатты дауыл ретінде құрлыққа шығуы күтілуде, сондықтан маңызды шаралар қабылданды. Техас және Луизиана штаттарында жарты миллионнан астам адам, соның ішінде Иберия округінің барлық тұрғындары үйлерін тастап кетті. Луизианада 200 000 адам эвакуацияланды. Техас, Миссисипи, Алабама және Луизиана штаттарындағы Қызыл Кресттің 115 баспанасында кем дегенде 2 000 ерікті жұмыс істеді. Осы баспаналарда 20 000-нан астам адам тұрды. Дауылға қарсы ескерту аймағындағы дүкендер өте жұмысты болды. Нью-Иберияда, Луизиана штатында, аппараттық дүкендерде тауарлар таусылып, Лафайеттедегі (Луизиана штаты) кәсіпорындар да тапшылықты хабарлады. Дауыл колледждердің іс-шараларына да әсер етті. Лилиден кейін Оңтүстік университеті төрт күндік сабақтарды тоқтатты, ал Техас штатының Галвестон қаласындағы Техас A&M университетінің 20 студенті колледждің бас станциясына эвакуацияланды. Оңтүстік Алабама университеті дауыл алдында екі спорттық жарысты тоқтатты.

Луизиана

Лили 3 қазан күні таңертең Интракосталь-Сити қаласының жанында әлсіреген, бірінші санаттағы дауыл ретінде құрлыққа соқты. Вермиллион округі – дауылдың ең көп зиян келтірген жері болды. Ондағы желдің күшінен және 4 метрлік (12 фут) дауыл толқынынан 4000-ға жуық үйге үлкен зиян келді. Мыңдаған үйлер зақымданды, оның 2500-нен астамы ауыр зақымдарға ұшырады. Округ бойынша электр қуаты тоқтатылды, 2 адам жарақат алды және дауылдан кейін бір адам қаза тапты. Округтағы мектептерге де 1,6 миллион доллар (2002 жылғы АҚШ доллары) көлемінде зиян келді. Миссисипи штатының Паскагула қаласында желдің күші жоғары болды, ал Миссисипи штатының Пикайун қаласында жаңбыр мөлшері тіркелді. Негізінен Миссисипидің оңтүстігінде электр қуатының аз ғана үзілісі болды, сонымен қатар жолдар мен ғимараттардың суға батуы салдарынан 30 миллион доллар (2002 жылғы АҚШ доллары) зиян келді. Миссисипиде қаза болғандар жоқ. FEMA Миссисипи мен Луизианада өтініш қабылдау үшін үш орын ұйымдастырды. Өтініштер көптеп түсе бастады, соңғы мерзімге дейін 153 000 өтініш келіп түсті. Луизианаға 311 миллион доллардан астам көмек көрсетілді. Оның 50 миллион доллары – нақты грант емес, төмен пайыздық мөлшерлемелі несиелер түрінде берілді. Ең көп зардап шеккен аймақтарда электр қуатын қалпына келтіруге көмектесу үшін сегіз штаттан 1000-нан астам электрмен қамтамасыз етуші жұмыскерлер келді. Жеті штат электр желілері мен жолдардағы бұтақтарды тазалау үшін ағаш кесушілерді жіберді, осылайша қалпына келтіру процесін жеделдетуге көмектесті. Сонымен қатар, FEMA штаттағы электр компаниясы SLEMCO-ға 8,6 миллион доллар грант берді, ол электр желісіне келтірілген зиянның 75% -ын өтеді. Барлық тұтынушыларға электр қуатын қалпына келтіруге төрт аптаға дейін уақыт кетті. «Лили» дауылы Луизианадағы батпақтар мен тосқауыл аралдарға үлкен экологиялық зиян келтірді. Құрлыққа соққан жерге жақын батпақтарда және Атчафалая батпағында балықтардың көптеп өлгені байқалды. Құрлыққа соққан жердің шығысындағы, ең жоғары толқынға ұшыраған тосқауыл аралдары қатты эрозияға ұшырады. Олардың артында құм шөгінділері пайда болып, өсімдіктерді көміп тастады. Тұщы сулы батпақтар жел мен толқыннан қатты зақымданып, кейбіреулері толығымен жойылды. Қатты эрозия ішкі су қоймаларын Мексика шығанағымен байланыстыратын жаңа су жолдарын жасады, бұл ішкі лагуналардың одан әрі эрозиясына әкелді.

Зейнеткерлік

Желдаптың кең ауқымды және ауыр зақымдарына байланысты, Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым 2004 жылдың көктемінде Лили деген атты қолданудан шығарды. Оның орнына 2008 жылғы маусымда Лора деген ат қойылды.