Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Геометриялық фигура
Geometrical figure
Крест – әдетте бір-біріне перпендикуляр екі қиылысатын сызық немесе жолақтан тұратын геометриялық фигура. Сызықтар көбінесе тік және көлденең бағытта жүреді. Латын әрпі Х сияқты көлбеу сызықтардан құралған крест геральдикалық терминологияда сальтир деп аталады. Крест христиан дінінің ерте кезеңдерінен бастап оның кең таралған символы ретінде танылды. Одан бұрын, ол Еуропаның барлық аймақтарында, Батыс және Оңтүстік Азияда (соңғысы бастапқы Свастика нысанында) діни немесе мәдени символ ретінде қолданылған; сондай-ақ, Мысырда, Анх "өмір" деген мағынаны білдіретін иероглиф болған және Атон құдайына табыну рәсімдерінде пайдаланылған. Егістікті қорғау үшін крестке ілінген адамның мүсіні орнатылған. Ол көбінесе әйелдердің жыныстық белгісін білдіретін шеңбер немесе сопақ түріндегі нысанмен бірге бейнеленген, бұл қасиетті одақты көрсетеді, мысырлық Нефер амулетінде ерлер кресі мен әйелдер шарлары бар, ол бақыттың амулеті және жыныстық үйлесімділікке арналған талисман ретінде қарастырылады.
A cross is a geometrical figure consisting of two intersecting lines or bars, usually perpendicular to each other. The lines usually run vertically and horizontally. A cross of oblique lines, in the shape of the Latin letter X, is termed a saltire in heraldic terminology. The cross has been widely recognized as a symbol of Christianity from an early period in that religion's history. Before then, it was used as a religious or cultural symbol throughout Europe, in western and south Asia (the latter, in the form of the original Swastika); and in Egypt, where the Ankh was a hieroglyph that represented "life" and was used in the worship of the god Aten. The effigy of a man hanging on a cross was set up in the fields to protect the crops. It often appeared in conjunction with the female genital circle or oval, to signify the sacred marriage, as in Egyptian amulet Nefer with male cross and female orb, considered as an amulet of blessedness, a charm of sexual harmony.
Атауы
Крест сөзі 11 ғасырдағы көне ағылшын тілінде cros деп жазылған, ол Мәсіхті айқышқа шегелеу құралы үшін ғана қолданылған, көне ағылшын тіліндегі руд сөзінің орнын басып, оны ығыстырған. Сөздің тарихы күрделі: ол көне ирланд тілінен, мүмкін көне скандинав тілінен, соңында латын тілінен келген crux (немесе оның accusativ crucem және genitiv crucis) сөздерінен, яғни "қазық, крест" деген мағынаны білдіреді. Ағылшын тіліндегі "to cross" етістігі шамамен 1200 жылы пайда болып, бастапқыда "крест белгісін жасау" мағынасын білдірген, ал 15 ғасырда "қиылысу" деген жалпы мағынаны алған. Латын сөзіне халықтық этимологияның әсері болған, ол *krukjo (ағылшын тілінде crook, көне ағылшын тілінде crycce, көне норвег тілінде krokr, көне жоғарғы неміс тілінде krucka) деп қайта құрастырылған герман тіліндегі сөзбен байланысты. Осы сөз латын тіліндегі crux сөзімен бірігіп, көне француз тіліндегі crocier (қазіргі француз тілінде crosse) сөзін тудырған, ол бақташының таяғын білдіреді және ағылшын тіліне crosier ретінде қабылданған. Латын тіліндегі crux қылмыскерлердің өлім жазасын өтеген, сотталғандардың ілініп немесе асылған жерін, сондай-ақ кресттің немесе көліктің тіреуін білдірген. Crucio етістігі "крестке айдау" немесе көбінесе "азаптау, қиындыққа салу" мағынасын білдіреді, әсіресе психикалық мәселелерге қатысты. Рим әлемінде фурка крест сияқты кейбір құралдардың атауы ретінде қолданылған, олар өлім жазасын беруге және уақытша жазалауға арналған, мысалы, екі тармақты кресттен бастап дарға асуға дейін. Этимология саласы crux сөзінің бастапқы мағынасын анықтауға көмектеспейді. Crux әртүрлі пішінде болуы мүмкін: бір ғана бағанадан (crux simplex) бастап, бірнеше бағанадан жасалған күрделі кресттерге (crux compacta) дейін. Соңғы пішіндерге дәстүрлі † пішінді крест (crux immissa) ғана емес, сонымен қатар T пішінді крест (crux commissa немесе tau cross) кіреді, ол ежелгі заманда жазалау кресінің сипаттамаларында сол кездегі қалыпты пішін ретінде көрсетілген, сондай-ақ X пішінді крест (crux decussata немесе saltire) де бар. Латын тіліндегі crux сөзінің грек тіліндегі эквиваленті – , яғни "қазық, бағана", ол Ілгі хабарлардан кемінде төрт ғасыр бұрын жазылған мәтіндерде кездеседі. Б.з.б. бірінші ғасырдан бастап ол жазалау құралын көрсету үшін қолданылған. Грек сөзі ежелгі замандағы жазалау кресінің сипаттамаларында қолданылған, ол оның қалыпты пішіні грек әрпі тауға (Τ) ұқсас екенін көрсетеді.
The word cross is recorded in 11th century Old English as cros, exclusively for the instrument of Christ's crucifixion, replacing the native Old English word rood. The word's history is complicated; it appears to have entered English from Old Irish, possibly via Old Norse, ultimately from the Latin crux (or its accusative crucem and its genitive crucis), "stake, cross". The English verb to cross arises from the noun c. 1200, first in the sense "to make the sign of the cross"; the generic meaning "to intersect" develops in the 15th century. The Latin word was influenced by popular etymology by a native Germanic word reconstructed as *krukjo (English crook, Old English crycce, Old Norse krokr, Old High German krucka). This word, by conflation with Latin crux, gave rise to Old French crocier (modern French crosse), the term for a shepherd's crook, adopted in English as crosier. Latin crux referred to the gibbet where criminals were executed, a stake or pole, with or without transom, on which the condemned were impaled or hanged, but more particularly a cross or the pole of a carriage. The derived verb crucio means "to put to death on the cross" or, more frequently, "to put to the rack, to torture, torment", especially in reference to mental troubles. In the Roman world, furca replaced crux as the name of some cross like instruments for lethal and temporary punishment, ranging from a forked cross to a gibbet or gallows. The field of etymology is of no help in any effort to trace a supposed original meaning of crux. A crux can be of various shapes: from a single beam used for impaling or suspending (crux simplex) to the various composite kinds of cross (crux compacta) made from more beams than one. The latter shapes include not only the traditional † shaped cross (the crux immissa), but also the T shaped cross (the crux commissa or tau cross), which the descriptions in antiquity of the execution cross indicate as the normal form in use at that time, and the X shaped cross (the crux decussata or saltire). The Greek equivalent of Latin crux "stake, gibbet" is , found in texts of four centuries or more before the gospels and always in the plural number to indicate a stake or pole. From the first century BC, it is used to indicate an instrument used in executions. The Greek word is used in descriptions in antiquity of the execution cross, which indicate that its normal shape was similar to the Greek letter tau (Τ).
Христиан дінінен кейінгі кезең
Крест пішіні (crux, stauros "қазық, дарға асу құралы"), Т әрпімен бейнеленген, 2-ғасырдан бастап ерте христиандықтың жаңа символы (мөрі) ретінде қолданыла бастады. 3-ғасырдың басында Александриялық Климент оны τὸ κυριακὸν σημεῖον ("Тәңірдің белгісі") деп атайды және Барнаба хатында кездесетін 318 санының (грек цифрларында ΤΙΗ) Жаратılıс кітабының 14:14 аятындағы кресттің (Tau әрпі) және Исаның (Iota Eta әріптері) алдын-ала болжауы ("үлгісі") деген ойды қайталайды. Клименттің замандасы Тертуллиан христиандарды crucis religiosi (яғни "дарға табынушылар") деп айыптауды жоққа шығарып, онымен бірге жалған құдайларға табынуды қазықтарға немесе бағаналарға табынумен салыстырады. 204 жылы жазылған "Корона туралы" кітабында Тертуллиан христиандардың маңдайларына крест белгісін қайта-қайта салу дәстүрі болғанын айтады. Ерте христиандар крестті жазу және ишарат арқылы бейнелеу үшін Т пішінін қолданғанда, грек кресі мен латын кресі, яғни қиылысатын сәулелері бар кресттер христиан өнерінде Кейінгі Антикалық дәуірдің соңында пайда болады. Мәсіхті суреттерде анықтау үшін қолданылатын крест тәрізді сәулелі бейненің алғашқы мысалы Сант-Аполлинаре Нуово, Равеннадағы (6-ғасыр) нан мен балық кереметтерінің мозаикасында кездеседі. Патриархтық крест, қосымша көлденең сызығы бар латын кресі, алғаш рет 10-ғасырдың ортасында пайда болды. Кресттердің алуан түрлі белгілері крест жорықтары дәуірінде геральдика мақсатымен енгізілді.
The shape of the cross (crux, stauros "stake, gibbet"), as represented by the letter T, came to be used as a new symbol (seal) of the Early Christianity since the 2nd century. Clement of Alexandria in the early 3rd century calls it τὸ κυριακὸν σημεῖον ("the Lord's sign") he repeats the idea, current as early as the Epistle of Barnabas, that the number 318 (in Greek numerals, ΤΙΗ) in Genesis 14:14 was a foreshadowing (a "type") of the cross (the letter Tau) and of Jesus (the letters Iota Eta). Clement's contemporary Tertullian rejects the accusation that Christians are crucis religiosi (i. e. "adorers of the gibbet"), and returns the accusation by likening the worship of pagan idols to the worship of poles or stakes. In his book De Corona, written in 204, Tertullian tells how it was already a tradition for Christians to trace repeatedly on their foreheads the sign of the cross. While early Christians used the T shape to represent the cross in writing and gesture, the use of the Greek cross and Latin cross, i. e. crosses with intersecting beams, appears in Christian art towards the end of Late Antiquity. An early example of the cruciform halo, used to identify Christ in paintings, is found in the Miracles of the Loaves and Fishes mosaic of Sant'Apollinare Nuovo, Ravenna (6th century). The Patriarchal cross, a Latin cross with an additional horizontal bar, first appears in the 10th century. A wide variation of cross symbols is introduced for the purposes of heraldry beginning in the age of the Crusades.
Дене қимылдары
Крес пішіндері әртүрлі физикалық қимылдармен жасалады. Бір қолдың саусақтарын кесіп қою – бұл символға жиі жанасатын әрекет. Христиан дініндегі тізе бүгумен байланысты крест белгісі бір қолмен жасалады: шығыс православие дәстүрінде реті – бас, жүрек, оң иық, сол иық, ал шығыс православие, католик және англикан дәстүрінде реті – бас, жүрек, сол, оң. Екі қолдың көрсеткіш саусақтарын кесіп қою еуропалық халық мұрасында зұлымдыққа қарсы беделді нысан саналады. Бірнеше қолды қолданатын басқа қимылдарға "жүрегімді кесіп" әрекеті кіреді, ол уәде берумен байланысты, сондай-ақ төрешінің "уақыт" белгісінің Тау пішіні де осыған жатады. Қытай тілінде сөйлейтін мәдениеттерде кесілген саусақтар 10 санын білдіреді.
Cross shapes are made by a variety of physical gestures. Crossing the fingers of one hand is a common invocation of the symbol. The sign of the cross associated with Christian genuflection is made with one hand: in Eastern Orthodox tradition the sequence is head heart right shoulder left shoulder, while in Oriental Orthodox, Catholic and Anglican tradition the sequence is head heart left right. Crossing the index fingers of both hands represents and a charm against evil in European folklore. Other gestures involving more than one hand include the "cross my heart" movement associated with making a promise and the Tau shape of the referee's "time out" hand signal. In Chinese speaking cultures, crossed index fingers represent the number 10.