Кіріспе
Ұйықтауға немесе демалуға арналған жиһаз. Төсек – ұйықтау, демалу және сергіп алу үшін қолданылатын жиһаз. Көбінесе қазіргі төсектер жұмсақ, төсеніштелген матрастан және төсек рамасынан тұрады. Матрас қатты негізге, көбінесе ағаш тіреулерге немесе серіппелі негізге қойылады. Көптеген төсектерге қорапты серіппелі ішкі бөлігі кіреді, ол матрасқа қосымша қолдау мен серпімділік беретін ағаш және серіппелерден тұратын үлкен матрас өлшеміндегі қорап болып табылады. Төсектердің өлшемдері әртүрлі: нәрестелерге арналған бесіктер мен кереуеттерден бастап, бір немесе ересек адамға арналған кішкентай төсектерге дейін, екі адамға арналған үлкен патша және королева төсектерге дейін. Көптеген төсектер бекітілген рамаға орнатылған бір матрастан тұсақ болса, түрлері де әртүрлі: қабырғаға жиналмалы төсек, диван-төсек, төменгі жақтағы бір орындық төсектің астына салынатын және кеңітілгенде ұйықтауға арналған кеңістік жасайтын төсек, екі қабатты төсек (үстіңгі қабатқа баруға баспалдақпен жабдықталған екі матрас). Уақытша төсектерге ауамен толтырылатын матрас және бүктемелі лагерь төсегі жатады. Кейбір төсектерде төсеніш те, төсек рамасы да болмайды, мысалы, гамак. Ал кейбір төсектер жануарларға арналған. Төсектерде бас тіреуге арналған бас жақтау, сондай-ақ бүйірлік және аяқ тіреулері болуы мүмкін. "Тек бас жақтаулы" төсектерге төсек рамасын жасыру үшін "шаң қорғағыш", "төсек белдеуі" немесе "жамылғы" қосылуы мүмкін. Басты қолдау үшін матрастың үстіне жұмсақ, төсенішпен толтырылған жастық салынады. Ұйықтаушыны жылудан қорғау үшін көбінесе төсек жамылғысы, төсеніш немесе жамылғы қолданылады, олар жиынтығында төсек жинағы деп аталады. Төсек жинағы – бұл төсектің жиһаз емес, ауыстырылатын бөлігі, оның арқасында осы компоненттерді жууға немесе желдетуге болады.
A bed is an item of furniture that is used as a place to sleep, rest, and relax. Most modern beds consist of a soft, cushioned mattress on a bed frame. The mattress rests either on a solid base, often wood slats, or a sprung base. Many beds include a box spring inner sprung base, which is a large mattress sized box containing wood and springs that provide additional support and suspension for the mattress. Beds are available in many sizes, ranging from infant sized bassinets and cribs, to small beds for a single person or adult, to large queen and king size beds designed for two people. While most beds are single mattresses on a fixed frame, there are other varieties, such as the murphy bed, which folds into a wall, the sofa bed, which folds out of a sofa, the trundle bed, which is stored under a low, twin sized bed and can be rolled out to create a larger sleeping area, and the bunk bed, which provides two mattresses on two tiers as well as a ladder to access the upper tier. Temporary beds include the inflatable air mattress and the folding camp cot. Some beds contain neither a padded mattress nor a bed frame, such as the hammock. Other beds are made specifically for animals. Beds may have a headboard for resting against, and may have side rails and footboards. "Headboard only" beds may incorporate a "dust ruffle", "bed skirt", or "valance sheet" to hide the bed frame. To support the head, a pillow made of a soft, padded material is usually placed on the top of the mattress. Some form of covering blanket is often used to insulate the sleeper, often bed sheets, a quilt, or a duvet, collectively referred to as bedding. Bedding is the removable non furniture portion of a bed, which enables these components to be washed or aired out.
Этимология
Еуропада төсектер сабанмен, талшықпен, жануарлардың түктерімен (мысалы, жылқының шашы, оның серіктігі үшін қолданылған), қалың жүнмен немесе қауырсын қауырсындарымен толтырылып, бірінің үстіне бірі қойылған, ең жұмсағы үстінде болған. Осы төсектер үйіндісі, жаймалар, жамылғылар және жастықтар ерте еуропалықтардың "төсек" деп атаған нәрсесі болды; олар күндіз жиналып қойылуы мүмкін (қауырсын төсек сияқты сөздерде сақталған әдет). Төсек жақтауы, тіпті болған жағдайда да, төсекті қолдаған, бірақ оның бір бөлігі деп есептелмеген.
Тарихқа дейінгі дәуір
2020 жылдың тамызында ғалымдар кем дегенде 200 000 жыл бұрынғы, бұрын белгілі болған ең көне төсек-орыннан әлдеқайда ескі шөптен жасалған төсек-орынды тапқандарын хабарлады. Олар бұл төсек-орынның астындағы жәндіктерді қорғайтын өсімдіктер мен күл қабаттарының, кейде бұрынғы шөп төсек-орындарының жануынан пайда болған, кірсіз, жылуды сақтайтын және буынтық аяқтыларды (артроподтарды) ұстап тұру үшін қолданылғанын болжайды.
Ежелгі тарих
Ертедегі төсек-орындар сабан немесе басқа да табиғи материалдан (мысалы, пальма жапырақтары, жануар терілері немесе құрғақ папоротник) тұратын үйінділерден аспады. Маңызды өзгеріс – оларды жерден көтеру болды, бұл жел соқпауына, кірге және зиянкестерге қарсы қорғады. Миоцен дәуірінде, яғни жиырма үш миллионнан бес миллион жыл бұрын, адамдар пайда болмас бұрын, маймылдар ағаштан жасалған жастықшасы бар ұйықтау платформасын қоса, төсек-орындар жасауды бастады.
Сахарадан оңтүстікке қарай Африка
Оңтүстік Африкадағы Сибуду үңгірінен б.з.б. 3600 жылға жууқ төсек-орын табылды. Төсек-орын қамыстың және басқа да бір жапырақты өсімдіктердің үстіне Cryptocarya woodii жапырақтарымен жабылған. Ежелгі грек дастаны "Одиссея" өзінің басты кейіпкері Одиссейдің төсегін сипаттайды, ол бұл төсекті әйелі Пенелопамен бірге өсірген үлкен зәйтүн ағашының кесілген бөлігінен жасаған екенін айтады. Дастан авторы Гомер төсектің ағаш бөліктеріне алтын, күміс және азу тісімен әшекейлегенін де еске салады. Гректер мен римдіктер де төсекте тамақтанған. Олар бір жағына жатып алып, жақын жердегі үстелден тамақ алған.
Таяу Шығыс
Мысырлықтар баспалдақпен көтерілетін биік төсектерді пайдаланған, олардың жанында жастықтар немесе тіреулер, ал айналасына ілінетін перделер болған. Мысырдың фараондары мен патшайымдары сияқты жоғары топтағы адамдар тіпті ағаштан жасалған, кейде алтын жалатылған төсектерге ие болған. Көбінесе тас, ағаш немесе металдан жасалған, жартылай цилиндр пішіндес бас тірегі де болған. Ежелгі Ассириялықтар, Мидиялықтар және Парсылықтар да осы сияқты төсектерді пайдаланған, жиі өз жиһаздарын металл, періште қанаттары және азу тісінен жасалған инкрустациялармен безендірген. Жанындағы сурет бас тірегін көрсетеді. Осындай бас тіреулер тірі кезде ұйықтағанда басты қолдау үшін қолданылған. Олар мәйіттің басын қабірде де қолдап тұрған күйінде табылады. Бұл бас тіреу, мүмкін, қабір үшін арнайы жасалған, себебі тірек бағанаға құрбандық дұғасы жазылған, бірақ бұл дұға иесінің өлімінен кейін қосылған болуы мүмкін.
Ортағасырлық тарих
Орта ғасырдағы еуропалықтар жапырақтармен төселген, терімен қапталған төсектерде немесе жапырақтар мен мүктермен толтырылған жақсы терең емес сандықтарда жатқан. Ерте орта ғасырларда олар еденге немесе қабырғаға қарсы қойылған орындыққа кілемдер төсеген, олардың үстіне қауырсын, жүн немесе шаш толтырылған төсектер салып, жабу үшін терілерді пайдаланған. Перделер төбеден немесе қабырғадан шығып тұрған темір қолдан ілінген. Олар көбінесе төсекте жалаңаш жатып, үлкен ақ матадан тігілген жаймаларға оранып алып, жастықтарды жамылғы ретінде қолданған. 12 ғасырда сәндік көбейіп, төсек-орын ағаштан жасалып, ою-өрнек, кесу және бояумен әшекейленген. Олар күндіз диван ретінде қолданылатын, былғарыға жабылып, жібекпен қапталған жазғыштармен жабдықталған қапталатын төсектерді де пайдаланған. Түнде ақ матадан тігілген жамылғы жайып, төсеніштерді қойып, жібекпен қапталған терілерді жамылғы ретінде пайдаланған. Каролинг қолжазбаларында металл төсек-орынның басы аяғынан жоғарырақ екені көрсетілген. Бұл үлгі Францияда 13 ғасырға дейін сақталған. 12 ғасырдың қолжазбаларында төсек-орынның безендірілуі күшті болған, қапталған, кесілген, боялған, үйлесімді өрнектелген жамылғылар мен төсектер болған. Төсек үстіне перделер ілінген, көбінесе кішкентай шамдар көрсетілген. 14 ғасырда ағаштан жасалған бұйымдардың маңызы азайды, көбінесе бай матадан жасалған жамылғылармен толық жабылатын. Жібек, барқыт және тіпті алтын маталар жиі қолданылған. 14 ғасырдың басындағы тізімдер осы жамылғылардың ішкі жағы терімен қапталған және сәнді кестеленгенін көрсетеді. Осы кезде төрт тіректі төсек (кейде сынақ төсегі деп те аталады) алғаш рет пайда болды, төсектің төбеден ілініп немесе қабырғаларға бекітіліп тұрған түрі кейіннен екі қабат перделермен жабылып, бөлме ішіндегі бөлмеге айналды, тіпті ауа ағындары да тоқтатылды. Төсек пен қабырға арасындағы кеңістік "руэль" деп аталды, онда жақын достар қабылданатын. 14 ғасырда қауырсыннан жасалған төсектер аса бағалы мүліктерге айналды. 15 ғасырда төсектер өте үлкен болды, төсектерге көбінесе бұршақ қабықтары, сабан немесе қауырсын салынды. Бұл кезде мәртебелі тұлғалар өздерінің мүлкінің көп бөлігін, соның ішінде төсек-орын мен төсек жамылғыларын бірге алып жүрген, сондықтан төсек-орын көбінесе жабылатын жай ғана каркас болды. Бірақ 16 ғасырдың басында төсек-орындар жеңіл және әдемілендірілді, себебі ақсүйектер ұзақ уақыт бойы бір орында тұрды.
Қазіргі тарих
XVII ғасырда "керемет төсектер ғасыры" деп аталған дәуірде, "дукездік" стилі Францияда тек бастығында сынамашысы мен перделері бар төсектерді, жабық төсектердің орнына қойды, бірақ Англияда олар әлдеқайда ұзақ сақталды. Людовик XIV-нің өте көп сәнді төсек-орындары болған, олардың 413-і оның сарайларының тізімінде сипатталған. Олардың кейбіреулерінде інжу-маржанмен кестеленген ою-өрнектер, күміс немесе алтын фонға салынған суреттер болған. Версальдегі үлкен төсектің үстінде "Венераның жеңісі" бейнеленген қызыл барқыт перделер ілінген. Алтын мөлшері соншалық, барқыттың өзі көрінбейді. XVIII ғасырда Германияда қауырсын жастықтар алғаш рет төсекке жабу ретінде қолданылды, ал төсектердің сәні мен төсек бөлмесіне байланысты әдет-ғұрыптар көбінесе Францияны ұстанды. Төсектер "дукездік" стилінде болды, бірақ Францияда олардың атаулары мен пішіндері әртүрлі болды. Франция патшасы парламентте отырғанда қолданылатын "әділет төсегі" – патшалық билікті тақтан да артық көрсететін саналды. Онда князьдер отырып, жоғары лауазымды шенеуніктер тұрып, кіші лауазымды шенеуніктер тізе бүгіп отыратын. Луи XI оны алғаш рет қолданғандығы айтылады және бұл әдет монархия соңына дейін сақталды. Салтанатты төсегі орналасқан парадтық бөлмеде елшілер немесе ұлы иелер сияқты құрмет көрсеткісі келген кейбір адамдар сарай қызметкерлерінен гөрі жақын қабылданатын. Версальде әйелдер достарын бала туғанға дейін де, кейін де, аза тұру кезінде де, тіпті некеден кейін де – шын мәнінде құттықтауға немесе көңіл айтуға лайық жағдайларда да төсекте қабылдайтын. XVII ғасырда бұл әдет кең тарады, мүмкін, әдептің қиын жағдайларын болдырмау үшін. Франциядағы жоғары қоғамда көшірілетін төсектер ежелгі режимнің соңына дейін қолданылды. Ең ерте кездескендері – Қасқыр Карлға тиесілі. Олардың үстінде жеңіл каркасқа перделер ілінген, және олар өздерінің орнында тұратын төсектердей жақсы болды. Темір төсектер XVIII ғасырда пайда болды; жарнамаларда олар кейде ағаш төсектерге зиян келтіретін жәндіктерден бос екендігі жарияланды. Басқа жерлерде жылжитын немесе бүгілетін жалюзилері бар жабық төсектер де болды, ал Англияда – төсектер көбінесе қарапайым пішінде болды – төрт бағаналы төсектер 19-ғасырдың ортасына дейін қалыпты азаматтардың төсегі болып саналды.
Төсек өлшемдері
Төсек өлшемдері әлем бойынша үлкен айырмашылықтарды көрсетеді, көптеген елдердің өздерінің стандарттары мен терминдері болады.
Белгілі мысалдар
Әлемдегі ең үлкен төсектердің бірі – 1580 жыл шамасында жасалған Уэр төсегі. Ол кең, ұзын. Шекспирдің "Он екінші түн" пьесасында осы төсек туралы айтылған. Қазір ол Лондондағы Виктория және Альберт мұражайында (V&A) сақтаулы. V&A-дағы тағы бір төсек – 1879 жылы Уильям Бурджес жасаған Алтын төсек. 1882 жылы бір үнді махараджасы толық күмістен төсек жасатқан. Төсектің әр бұрышында желдеткіш ұстап тұрған, адам мөлшеріндегі жалаңаш әйелдің мүсіні орнатылған. Махараджа төсекте жатқанда, оның салмағы әйелдердің желдеткіштерін қозғайтын механизмді іске қосатын. 1865 жылы тік пианино пішіндес, ашылып-жабылатын төсек қолжетімді болды, ол орынды үнемдеп, үй ішінде ойын-сауық ұйымдастыруға мүмкіндік берді.