Кіріспе
Аргентиналық крейсер, 1982 жылы батып кеткен, Фолкленд соғысы. ARA General Belgrano (C 4) – Аргентина Әскери-теңіз күштерінің 1951 жылдан 1982 жылға дейін қызмет еткен жеңіл крейсері. Алғашқыда АҚШ Әскери-теңіз күштерінің "Феникс" кемесі ретінде қолданылған, Аргентинаға сатылмас бұрын Екінші дүниежүзілік соғыстың Тынық мұхитындағы шайқастарға қатысқан. Бұл кеме Аргентинаның негізін қалаушысы Мануэль Белграноның (1770–1820) есімімен аталған екінші кеме болды. Алғашқы кеме – 7,069 тонналық бронекруизер, 1896 жылы құрастырылған. 1982 жылдың 2 мамырында Фолкленд соғысы кезінде Ұлыбритания Корольдік Әскери-теңіз күштерінің су асты кемесі салдарынан батып, 323 адамның қаза болуына себеп болды. "Генерал Белграно" кемесінен болған шығын соғыстағы Аргентина әскерилерінің жалпы қаза тағдырларының жартысына жуығын құрады. Бұл кеме – әскери операциялар кезінде ядролық қуатпен жұмыс істейтін су асты кемесімен батырылған жалғыз кеме және Екінші дүниежүзілік соғыстан бері кез келген су асты кемесімен батырылған екінші кеме (біріншісі – 1971 жылғы Үнді-Пакистан соғысы кезінде ПНС Хангор су асты кемесімен батырылған Үндістан фрегаты INS Khukri).
ARA General Belgrano (C 4) was an Argentine Navy light cruiser in service from 1951 until 1982. Originally commissioned by the U. S. Navy as Phoenix, she saw action in the Pacific theatre of World War II before being sold to Argentina. The vessel was the second to have been named after the Argentine founding father Manuel Belgrano (1770–1820). The first vessel was a 7,069 ton armoured cruiser completed in 1896. She was sunk on 2 May 1982 during the Falklands War by the Royal Navy submarine with the loss of 323 lives. Losses from General Belgrano totalled just under half of Argentine military deaths in the war. She is the only ship to have been sunk during military operations by a nuclear powered submarine and the second sunk in action by any type of submarine since World War II (the first being the Indian frigate INS Khukri, which was sunk by the Pakistani submarine PNS Hangor during the 1971 Indo Pakistani War).
Ерте мансап
Кеме "Феникс" деп аталды, бұл жобаның алтыншы кемесі, және 1935 жылы Нью-Джерси штатының Камден қаласында "Нью-Йорк кеме құрылысы корпорациясы" компаниясымен салынып, 1938 жылдың наурыз айында суға жіберілді. 1941 жылы Жапонияның Перл-Харборға жасаған шабуылынан зардап көрмей аман қалды және Екінші дүниежүзілік соғыстағы қызметі үшін тоғыз шайқас жұлдызына ие болды. Соғыс аяқталғаннан кейін, 1946 жылдың 28 ақпанында Филадельфияда резервке қойылды, сол жылдың 3 шілдесінде қызметтен босатылды және Филадельфияда қалды. 1951 жылдың қазанында "Феникс" Аргентинаға сатылып, президент Хуан Перонның саяси партиясы үшін маңызды символдық күн болған "Адалдық күні" құрметіне "17 de Octubre" деп аталды. Осы кластағы тағы бір кеме, "Бойзе", де сатылды және "ARA Nueve de Julio" деп аталды, ол 1977 жылы қызметтен шығарылды. "17 de Octubre" 1955 жылы Перонды құлатқан төңкеріске қатысқан негізгі теңіз күштерінің бірі болды, содан кейін 1799 жылы "Escuela de Náutica" (Навигация мектебін) құрған және 1811 жылдан 1819 жылға дейін Аргентинаның тәуелсіздігі үшін генерал шенімен күрескен Мануэль Белграноның құрметіне "Генерал Белграно" деп аталды. 1956 жылы "Генерал Белграно" жаттығулар кезінде қарындас кемесі "Nueve de Julio" кемесімен соқтығысып, екі кемеге де зақым келтірді.
Суға бату
1982 жылдың 12 сәуірінде Фолкленд аралдарына жасалған шабуылдан кейін Ұлыбритания Фолкленд аралдарының айналасында Теңіздік қауіпсіздік аймағын (ТҚА) жариялады. Бұл аймаққа енген кез келген аргентиналық соғыс кемесі немесе әскери-теңіз көмекші кемесі британдық күштер тарапынан шабуылға ұшырауы мүмкін еді. 23 сәуірде британдық үкімет Буэнос-Айрестегі Швейцария елшілігі арқылы Аргентина үкіметіне жіберген хабарламасында, британдық күштерге қауіп төндіретін кез келген аргентиналық кеме немесе ұшақ шабуылға ұшырайтынын мәлімдеді. 30 сәуірде бұл аймақ толық теріс аймаққа жаңартылды, онда кез келген елдің теңіз немесе әуе кемесі ешқандай ескертусіз оққа ұшырауы мүмкін еді. Аймақ туралы мәлімдемеде: "Бұл Ұлыбританияның Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысының 51-бабына сәйкес өзін-өзі қорғау құқығын жүзеге асыру үшін қажетті қосымша шараларды қабылдау құқығына кедері келтірмейді" делінген. Толық теріс аймақ тұжырымы теңіз құқығында бұрын-соңды болмаған жаңалық еді, Теңіз құқығы конвенциясында мұндай құрал туралы ережелер жоқ еді. Оның мақсаты аймақтағы кез келген кеменің дұшпандыққа қатысы бар-жоғын анықтау үшін уақытты ұзарту болды. Аймақтың құқықтық мәртебесіне қарамастан, бейтарап елдердің кемелері оны кеңінен құрметтеді. Аргентина әскери хунтасы сәуір айының соңында британдық әскери топтың оңтүстікке бет алғанын түсінгеннен кейін аралдарды нығайта бастады. Бұл әрекеттердің бір бөлігі ретінде Аргентинаның теңіз күштеріне аралдардың айналасында орналасуға бұйрық берілді. Екі әскери топ – 79.1 ( құрамында ARA Veinticinco de Mayo ұшақ тасушысы және екі Type 42 эсминеці) және 79.2 (құрамында үш Exocet зымыранымен жабдықталған Drummond класты корветтері) солтүстікке қарай жүзіп кетті. General Belgrano 26 сәуірде Ушуаядан (Отты Жер) шықты. Екі эсминец – ARA Piedra Buena және ARA Hipólito Bouchard (бұрынғы АҚШ әскери-теңіз кемелері) 79.2 әскери тобынан бөлініп, YPF Puerto Rosales танкерімен бірге General Belgrano-ға қосылып, 79.3 әскери тобын құрды. 29 сәуірде кемелер аралдардың оңтүстігіндегі Бёрдвуд жағалауында патрульдеді. 30 сәуірде General Belgrano британдық ядролық қуатпен жұмыс істейтін су асты кемесімен анықталды. Су асты кемесі келесі күні жақындады. 1982 жылдың 1 мамырында адмирал Хуан Ломбардо Аргентинаның барлық теңіз күштеріне Фолкленд аралдары маңындағы британдық әскери тобын іздеуге және келесі күні "үлкен шабуыл" жасауға бұйрық берді. General Belgrano, аймақтың оңтүстік-батысында және сыртында болды, оңтүстік-шығысқа бағытталды. Ломбардоның сигналы британдық барлау қызметі тарапынан ұсталды. Соның салдарынан премьер-министр Маргарет Тэтчер және оның соғыс кабинеті келесі күні Чекерсте өткен отырыста қорғаныс штабының бастығы адмирал Теренс Левиннің өтінішімен келісіп, ұрыс ережелерін өзгертіп, General Belgrano-ға тыйым салынған аймақтан тыс жерде шабуыл жасауға рұқсат берді. Бұл топ британдықтар жариялаған 370 км (200 теңіз милі) радиустағы толық теріс аймақтан тыс болғанымен, британдықтар оны қауіп деп санады. Кабинет деңгейінде кеңескеннен кейін Тэтчер командир Крис Врефорд Браунның General Belgrano-ға шабуыл жасауына келісті. 2 мамыр күні 14:57 (Фолкленд аралдары уақыты бойынша) Conqueror үш 21 дюймдік Mk 8 mod 4 торпедасын (дәстүрлі, басқарылмайтын, 1927 жылдан бері қолданылып келе жатқан) атты, олардың әрқайсысы 805 фунт (363 кг) Torpex оқ-дәрісімен жабдықталған. Conqueror жаңа Mark 24 Tigerfish торпедасымен де жабдықталған, бірақ оның сенімділігі күмәнді болды. Аргентинаның алғашқы хабарлауынша, Conqueror General Belgrano-ға екі Tigerfish торпедасын атқан. Торпедалардың екеуі General Belgrano-ға тиді. Аргентина үкіметінің мәліметінше, General Belgrano позициясы – торпедалардың бірі кеменің бауынан кейін соқты, кеменің борлық бронясы немесе ішкі торпедаға қарсы қорғаныс аймағынан тыс жерде. Бұл кеменің бауын қиратты, бірақ ішкі торпеда бөлімдері сақталды және 40 мм-лік зеңбілдің алдыңғы ұнтақ қоймасы жарылмады. Жарылыс кезінде кемедегі ешкім болмады деп есептеледі. Екінші торпеда кеменің үштен екі бөлігіне, борлық броняның артқы шегінен тыс жерге тиді. Торпеда кеменің жанынан өтіп, кейін машина бөлімінде жарылды. Жарылыс екі асханадан және "Сода фонтаны" деп аталатын демалыс алаңынан өтіп, ақырында басты палубада тесік жасады. Кейінгі хабарларға қарағанда, жарылыс болған жерде 275 адам қаза тапқан. Жарылыстан кейін кеме тез түтінмен толды. Жарылыс General Belgrano-ның электр қуат жүйесіне де зиян келтірді, радио арқылы сигнал беруге мүмкіндік бермеді. Бөлімдер сақталғанымен, екінші торпеда жасаған тесіктен су ағып кіріп, электр қуаты болмағандықтан тоқтату мүмкін болмады. Сонымен қатар, кеме "ұрысқа дайын" болуға тиіс болса да, су өткізбейтін есіктер ашық болды. Кеме сол жаққа қарай еңкейіп, бауға қарай батты. Шабуылдан жиырма минут өткен соң, 16:24-те капитан Бонзо экипажға кемені тастап кетуге бұйрық берді. Инфляциялық құтқару салдары орнатылды және паникасыз эвакуация басталды. Екі сүйемелдеуші кеме General Belgrano-ға не болып жатқанын білмеді, өйткені олар қараңғыда одан алыс болды және сигналдық ракеталар мен шамдарды көрмеді.
One of the torpedoes struck aft of the bow, outside the area protected by either the ship's side armour or the internal anti torpedo bulge. This blew off the ship's bow, but the internal torpedo bulkheads held and the forward powder magazine for the 40 mm gun did not detonate. It is believed that none of the ship's company were in that part of the ship at the time of the explosion. The second torpedo struck about three quarters of the way along the ship, just outside the rear limit of the side armour plating. The torpedo punched through the side of the ship before exploding in the aft machine room. The explosion tore upward through two messes and a relaxation area called "the Soda Fountain" before finally ripping a hole in the main deck. Later reports put the number of deaths in the area around the explosion at 275 men. After the explosion, the ship rapidly filled with smoke. The explosion also damaged General Belgrano electrical power system, preventing her from putting out a radio distress call. Though the forward bulkheads held, water was rushing in through the hole created by the second torpedo and could not be pumped out because of the electrical power failure. In addition, although the ship should have been "at action stations", she was sailing with the water tight doors open. The ship began to list to port and to sink towards the bow. Twenty minutes after the attack, at 16:24, Captain Bonzo ordered the crew to abandon ship. Inflatable life rafts were deployed, and the evacuation began without panic. The two escort ships were unaware of what was happening to General Belgrano, as they were out of touch with her in the gloom and had not seen the distress rockets or lamp signals.
Теңіздегі нәтижелер
Генерал Белграноның қазасынан кейін Аргентина флоты өз базаларына қайтып келді және соғыстың қалған бөлігінде маңызды рөл атқармады. Британдық ядролық су асты қайықтары Аргентина мен Фолкленд аралдары арасындағы теңіз аймақтарында әрекет етуді жалғастырды, барлау ақпаратын жинады, әуе шабуылдары туралы алдын ала хабарлады және теңізде тиімді тоқтату режимін орнатты. Ұшақ тасымалдаушының қайтарылуымен, барлық аргентиналық ұшақтар өздерінің ұшу қашықтығының шегіндегі құрлықтағы базалардан жұмыс істеуге мәжбүр болды. Әскери-теңіз күштерінің соңғы науқандағы азын-ана ролі Хунта ішінде сенім мен ықпалдың айтарлықтай төмендеуіне әкелді.
Суға бату туралы дау
"General Belgrano" кемесінің батырылуының заңдылығы күмәнді болып келді, себебі Теңіздік шектеу аймағының (ТША) нақты мәні және "General Belgrano" кемесі батырылған кезде портына қайтып келе жатқан ба деген мәселеде келіспеушіліктер болды. Буэнос-Айрестегі Швейцария елшілігі арқылы Аргентина үкіметіне батырудан тоғыз күн бұрын жіберілген хабарламада Ұлыбритания 200 шақырымдық шектеу аймағын әскери әрекеттерінің лимиті деп санамайтынын нақты білдірді. 1982 жылдың 1 мамырында адмирал Хуан Ломбардо Аргентинаның барлық теңіз күштеріне Фолкленд аралдары маңындағы британдық күштерді іздеуге және келесі күні "үлкен шабуылға" көшуге бұйрық берді. Капитан Бонзо HMS Conqueror-дың іс-қимылының "сатқындық" екенін айтудың мүлдем қате екенін мәлімдеді; керісінше, су асты кемесі соғыс қағидаларына сәйкес өзінің міндеттерін орындады. Батыру британдық соғысқа қарсы науқаншылар үшін, мысалы, Лейбористік партиясының депутаты Там Дэлиелл үшін үлкен мәселеге айналды. Алғашқы хабарлар бойынша, батыру кезінде 1000-нан астам аргентиналық теңізші қаза болуы мүмкін еді; бірақ бұл көрсеткіш одан үш есе кем болды. Батыру Перу президенті Фернандо Белаунде жан-жақты бейбітшілік жоспарын ұсынғаннан және аймақтық біртүтастыққа шақырғаннан кейін 14 сағаттан соң орын алды, бірақ премьер-министр Маргарет Тэтчер және Лондондағы дипломаттар бұл құжатты "General Belgrano" батырылғаннан кейін ғана көрді. Осыған дейінгі дипломатиялық күш-жігерлер толығымен сәтсіз аяқталды. Батырудан кейін Аргентина жоспарды қабылдамады, бірақ Ұлыбритания 5 мамырда оны қабылдағанын мәлімдеді. Содан кейін жаңалықтарда әскери әрекеттер басым болды және британдықтар 1 маусымға дейін хунта тарапынан қабылданбаған, атысты тоқтату шарттарын ұсынуды жалғастырды.
Құқықтық жағдай
Ұлыбритания да, Аргентина да қақтығыс кезінде соғыс жарияламады. Жауынгерлік әрекеттер Фолкленд аралдары, Оңтүстік Джорджия және айналасындағы аймақтармен шектелді. Генерал Белграно кемесі Ұлыбритания белгілеген Фолкленд аралдары төңірегіндегі толық теріс аймақтан тыс жерде батты. 23 сәуірде Буэнос-Айрестегі Швейцария елшілігі арқылы Аргентина үкіметіне жіберілген хабарламада Ұлыбритания 200 мильдік (370 км) теріс аймақты әскери қимылдарының шегі деп санамайтынын нақты айтты. Хабарламада былай делінген:
«Фолкленд аралдары төңірегінде теңіздік теріс аймақ құрылғанын жариялағанда, Ұлыбритания үкіметі бұл шараның Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысының 51-бабына сәйкес өзін-өзі қорғау құқығын жүзеге асыру үшін қажетті қосымша шараларды қабылдау құқығына кедергі келтірмейтінін нақтылады. Осыған байланысты Ұлыбритания үкіметі Аргентинаның әскери кемелерінің, оның ішінде су асты кемелерінің, әскери-теңіз көмекшілерінің немесе әскери ұшақтарының, британдық күштердің Оңтүстік Атлантикадағы миссиясына кедергі келтіру қаупі тудыруы мүмкін кез келген жақындауына тиісті жауап қайтарылатынын мәлімдейді. Оңтүстік Атлантикадағы британдық күштерді бақылауға қатысатын барлық аргентиналық әуе кемелері, соның ішінде азаматтық ұшақтар да жаушыл деп есептеледі және тиісінше қарастырылады». Аргентинаның контр-адмиралы Аллара, генерал Белграноның әскери тобының басшысы, былай деді: «23 сәуірдегі хабардан кейін бүкіл Оңтүстік Атлантика екі тарап үшін де операциялық аймаққа айналды. Біз, кәсіби мамандар, Белграно кемесінен айырылғанымызға өте қайғылы екенін айтамыз». Капитан Бонзо Миддлбрукке кемеге жасалған шабуылға ашуланбағанын және «теріс аймақтың шегі» қауіп-қатерді жоққа шығармайтынын айтты. «Мен 200 мильдік шектеу 1 мамырға дейін, яғни дипломатиялық келіссөздер жүргізілгенге дейін және/немесе нақты соғыс әрекеті болғанға дейін қолданылатынын нақты айтқым келеді, ал ол 1 мамырда болды». 1983 жылдың мамырында Тэтчер BBC1 телеарнасының тікелей эфиріндегі Nationwide бағдарламасында сұхбат берді. Мұғалім Диана Гулд оны кеменің батуы туралы сұрап, кеме Фолкленд аралдарының батысында және Аргентина материгіне қарай бет алғанын айтты. Гулд сондай-ақ Перудің бейбітшілік ұсынысы Лондонға оның жарияланғаннан кейін 14 сағат ішінде жеткен болуы мүмкін екенін және соғыстың улағуын болдырмауға болыпты деп мәлімдеді. Тэтчердің жауабында кеме британдық кемелерге және адамдардың өміріне қауіп төндіргенін, ал бейбітшілік ұсынысы оған жеткенін жоққа шығарды. Ол «Бір күні барлық фактілер, шамамен 30 жылдан кейін жарияланады» деп қосты, бұл оқиғадан кейін Тэтчер үшін барлау қызметінің офицері майор Дэвид Торп дайындаған құпия есепке сілтеме жасағаны болжамдалады. Бағдарламадан кейін Тэтчердің күйеуі Денис ойын-сауық бөлмесіндегі продюсерге шабуыл жасап, әйеліне «ВВС-тің қанды педиктері мен троттары тігілгенін» айтты. Тэтчер өзі сұхбат барысында: «Менің ойымша, премьер-министрді біздің теңіз флотымызға қауіп төндіретін жау кемесін батыруда айыптау тек Ұлыбританияда ғана мүмкін еді, ал менің басты мақсатым - біздің теңіз флотындағы жігіттерді қорғау еді» деді. Британдық тарихшы Лоренс Фридманның айтуынша, Тэтчер де, оның кабинеті де крейсерге шабуыл жасалмас бұрын генерал Белграноның бағытын өзгерткенін білген жоқ. Ұлыбританиядағы оқырмандардың көпшілігі бұл тақырыпты бірінші рет көрген жоқ, өйткені ол тек солтүстік басылымдарында қолданылды, ал оңтүстік басылымдары мен солтүстіктегі кейінгі басылымдар тонырақ тақырыпты жариялады, бірақ «Gotcha» тақырыбы кеңінен таралды.
Салдары
1994 жылдың тамызында Аргентина Қорғаныс министрлігінің қарулы күштер аудиторы Эухенио Миари жазған ресми есебі жарияланды, онда генерал Белграноның батуы "заңды соғыс әрекеті" деп сипатталды, түсіндірілінгендей, "соғыс әрекеттері жаудың барлық аумағында жүргізілуі мүмкін" және "олар сондай-ақ ешбір мемлекет егемендік алмайтын аймақтарда, яғни халықаралық суларда да орын алуы мүмкін". Аргентиналық ардагерлер генерал Белграно туралы қорытындыға көңілсіздік білдірді, ал Аргентиналық соғыс ардагерлері федерациясының президенті Луис Ибаньес суға бату соғыс қылмысы екенін көрсету үшін қосымша куәгерлер табуға үміттенді. 2003 жылы "Seacor Lenga" кемесімен жүрген аргентиналық және британдық ардагерлерден құралған іздеу тобы National Geographic ұйымының қолдауымен батқан крейсерді табуға тырысты, бірақ табысқа ие болмады. Генерал Белграно батқан аймақ, табылмай тұрса да, Аргентина Конгресінің 25.546 заңына сәйкес соғыс қабірі ретінде жіктеледі. 2000 жылы "Генерал Белграно" кемесінде қаза тапқан теңізшілердің отбасыларын өкілдік еткен адвокаттар британ үкіметін Еуропалық адам құқықтары сотына шабуыл шектеу аймағынан тыс жерде болғандықтан шағымдануға тырысты. Бұл Аргентина үкіметін Ұлыбританияға қарсы Халықаралық сотта іс қозғауға қысым жасауға бағытталған әрекет болды, бірақ Адам құқықтары жөніндегі сот оны мерзімі өткендіктен қабылдамады. 2005 жылы La Nación газеті 1990 жылдары Аргентина Әскери-теңіз күштерінің басшысы болған адмирал Энрике Молина Пиконың оқырман хатын жариялады. Ол генерал Белграно британдық күштеріне нақты қауіп төндіретін операцияға қатысқанын, бірақ тактикалық себептермен күшін сақтап отырғанын айтты. Молина Пико "Шектеу аймағынан шығу – қорғалған аймаққа кіру үшін ұрыс аймағынан шығу емес" деп қосты. Молина Пико суға бату соғыс қылмысы емес, соғыс әрекеті екенін нақты айтты. Генерал Белграноның капитаны Гектор Бонзо 2009 жылдың 22 сәуірінде 76 жасында қайтыс болды. Ол соңғы жылдарын "Amigos del Crucero General Belgrano" (Генерал Белграно крейсерінің достары) атты бірлестікте жұмыс істеуге арнады, оның мақсаты суға батудан зардап шеккендерге көмектесу болды. Капитан Бонзо 1992 жылы жарық көрген "1093 Tripulantes del Crucero ARA General Belgrano" кітабында суға бату туралы естеліктерін жазды. Бұл кітапта ол "HMS Conqueror шабуылының сатқындық болғанын қабылдау дұрыс емес" деп жазды. 2003 жылы берген сұхбатында ол генерал Белграно шабуыл кезінде тек уақытша батысқа қарай жүзіп бара жатқанын және оның бұйрығында қолқа түскен британдық кемелерге шабуыл жасау тапсырмасы болғанын айтты. 2011 жылдың соңында бұрынғы британдық әскери барлау офицері, Фолкленд соғысындағы барлаудың рөлін баяндаған "The Silent Listener" кітабын жариялады. Кітапта ол генерал Белграноның шабуыл кезінде Фолкленд аралдарынан қашып бара жатқаны байқалғанын, бірақ оған Шектеу аймағындағы кездесу орнына бару бұйрығы берілгенін айтты. Тхорптың оқиғадан кейін бірнеше айдан кейін Тэтчер үшін дайындаған есебінде кеме Аргентиналық хунта мәлімдегендей, үй портына емес, басқа бағытқа баруы керек екені көрсетілді; есеп жарияланбады, өйткені премьер-министр британдық сигналдық барлау мүмкіндіктеріне зиян келтіргісі келмеді. 2012 жылы Аргентина президенті Кристина Фернандес де Киршнер генерал Белграноның батуын "соғыс қылмысы" деп атады. Алайда Аргентина Әскери-теңіз күштері суға батуды заңды соғыс әрекеті деп санайды, бұл ұстанымды Аргентина Әскери-теңіз күштері 1995 жылы әртүрлі соттарда және кеме капитаны Гектор Бонзо 2003 жылы растады.