Кіріспе

Шаян түрлері
Шаян жәшігі
| сурет = Female Emperor Scorpion. jpg
| күйі = CITES A2
| күйі жүйесі = CITES
| күйі анықтамасы = Дегенмен, кейбір орман шаяндарының түрлері император шаянға мөлшері жағынан ұқсас, ал бір шаян, Heterometrus swammerdami, 9 дюйм (23 см) ұзындығымен әлемдегі ең үлкен шаян болып есептеледі. Үлкен қысқыштары қара-қызыл түсті және дөңгелек текстуралы. Дененің алдыңғы бөлігі, немесе просомасы, әрқайсысы бір жұп аяқтары бар төрт бөлімнен тұрады. Төртінші жұп аяқтардың артында ұрғашылардағыдан ұзын болатын, пектин деп аталатын тарақ тәрізді құрылымдар орналасқан. Метасома деп аталатын құйрығы ұзын және дененің артына қарай иіледі. Оның ұшы у бездері орналасқан үлкен қуысқа жалғасады және өткір, иілген шаншықпен аяқталады. Шаян шағуы түрлеріне қарай адамдарға жеңіл (ара шағуына ұқсас) немесе ауыр болып жіктеледі. Көптеген адамдар император шаянның шағуынан қатты зардап шекпейді, бірақ кейбір адамдар шаян шағуына жалпы аллергиялық болуы мүмкін. Қысқыштар мен құйрықты сезімтал түктер жауып тұрады, бұл император шаянға ауа мен жердегі діріл арқылы жемтігін анықтауға мүмкіндік береді. Жүкті болғанда (анасы), әйелдің денесі кеңейіп, сегменттерді байланыстыратын ақшыл жарғақтарды көрсетеді. Император шаяны ультракүлгін сәуледе көкшіл-жасыл түспен флуоресценция жасайды. Олар өздерінің ыңғайлы мінез-құлқымен және дерлік зиянсыз шағуымен танымал; ересек шаяндар өздерін қорғау үшін шаншықтарын қолданбайды, бірақ жасөспірім кезеңдерінде қолдануы мүмкін. Олар жемтіктерін ұстап, бөліп-жару үшін қысқыштарын пайдаланады. Олардың экзоскелеті өте склеротикалық, сондықтан олар металл жасыл-қара түске ие. Император шаяндары көбінесе ұқсас туыс (Heterometrus) шаяндарымен шатастырылады және ең танымал шаяндардың бірі болып табылады. Император шаянның уынан Pi1, Pi2, Pi3 және Pi7 сияқты әртүрлі иондық канал токсиндері бөліп алынды.

Тіршілік ету ортасы және таралуы

Императорлық шаян – Африканың жаңбырлы ормандарының түрі, бірақ саваннада да таралған. Ол Бенин, Буркина-Фасо, Кот-д'Ивуар, Гамбия, Гана, Гвинея, Гвинея-Бисау, Того, Либерия, Мали, Нигерия, Сенегал, Сьерра-Леоне және Камерун сияқты бірнеше Африка елдерінде кездеседі.

Тамақтандыру әдеттері

Табиғи ортада императорлық шаяндар негізінен жәндіктер мен басқа құрлықтағы омыртқасыздармен қоректенеді, алайда олардың рационының көп бөлігін термиттер құрайды. Көбінесе кеміргіштер мен кесірткелер сияқты ірі омыртқалы жануарларды да жейді. Императорлық шаяндар жем іздеу үшін 6 футқа дейін тереңдіктегі термит үйінділерін қазып шығады. Олардың ірі қысқыштары жемді жыртуға көмектеседі, ал құйрық тікенегі бірден у іздеп, тамақты сұйылтады. Жастар уысты шағу арқылы жемтісін салқындатады, ал ересек шаяндар ірі қысқыштарымен жемтісін жыртып алады.

Қорғау және адам әсері

Африка императорлық шаянының уында императоксин және пандинотоксин токсиндері бар. Оның мінезінің жайлы болуы, ірі денесі және төзімділігінің жоғары деңгейіне байланысты *P. imperator* үй шаяны ретінде кең таралған, бұл оның табиғатта тым көп аулануына себеп болды және қазір ол CITES тізіміне енгізілген. Олар күтімшілерде қолжетімді шыңғырлауықтар мен құрттармен оңай тамақтанады және тұтқындықта 8 жылға дейін өмір сүре алады.