Кіріспе
Милиподалар (лат. mille – мың, pes – аяқ) – дене бөліктерінің көпшілігінде екі жұп бунақты аяғы бар бунақденелілер тобы. Олар ғылыми тұрғыдан Diplopoda класы деп аталады, бұл атау олардың осы ерекшелігінен шыққан. Әрбір екі аяқты сегмент екі жеке сегменттің бірігіп түзілген нәтижесі болып табылады. Көптеген милиподалардың денесі ұзынша цилиндр немесе жалпақ пішіндес, 20-дан астам сегменттері бар, ал шар тәрізді милиподалар қысқарақ болып, тығыз шарға оралуы мүмкін. "Милипода" атауы латын тілінен "мың аяқ" деген мағынаны білдірсе де, 2020 жылы Eumillipes persephone ашылғанға дейін 1000 немесе одан көп аяғы бар ешбір түр белгілі болған жоқ. Оның 1300-ден астам аяғы болуы мүмкін. Басқа халықтық атаулары – "мыңаяқты" немесе жай ғана "диплопод".
Millipedes (originating from the Latin mille, "thousand", and pes, "foot") are a group of arthropods that are characterised by having two pairs of jointed legs on most body segments; they are known scientifically as the class Diplopoda, the name derived from this feature. Each double legged segment is a result of two single segments fused together. Most millipedes have very elongated cylindrical or flattened bodies with more than 20 segments, while pill millipedes are shorter and can roll into a tight ball. Although the name "millipede" derives from Latin for "thousand feet", no species was known to have 1,000 or more until the discovery in 2020 of Eumillipes persephone, which can have over 1,300 legs. Other vernacular names include "thousand legger" or simply "diplopod".
Жіктеу
[[Файл:Миллипедалар түрлерінің салыстыруы. png|thumb|left|alt=Түрлердің әртүрлілігі|Қазіргі миллипедалар отрядтарының шамамен салыстырмалы түрлерге жататын саны, Полидесмиданың шамамен 3500 түрінен бастап Сифониулиданың 2 түріне дейін. Миллипедалардың көптеген түрлері кеңінен таралмаған; олардың таралу қабілеті өте нашар, себебі олар құрлықта қозғалуға және ылғалды мекендеу ортасына тәуелді. Бұл факторлар генетикалық оқшаулану мен жылдам түр түзуге жағдай жасап, шектеулі ареалдарда көптеген туыстас топтардың пайда болуына әкелді. Қазіргі Диплоподалардың өкілдері екі кіші сыныпқа бөлінген он алты отрядқа бөлінеді. Базальды Penicillata кіші сыныбына бір ғана отряд, Polyxenida (жібектей миллипедалар) жатады. Қалған миллипедалардың барлығы Chilognatha кіші сыныбына жатады, ол екі инфраклассқа бөлінеді: Pentazonia, қысқа денелі шар тәрізді миллипедаларды қамтиды, және Helminthomorpha (құрт тәрізді миллипедалар), олардың көп бөлігін құрайды.
Эволюция
Миллипедалар Силур кезеңінде құрлыққа қоныстанған алғашқы жануарлардың бірі. Ертедегі түрлері мухтар мен алғашқы тамырлы өсімдіктермен қоректенген болуы мүмкін. Миллипедалардың екі негізгі тобы бар, олардың барлық мүшелері қазірде жойылған: ең көне құрлықтағы жануарларды қамтитын Архиполипода ("көне, көп аяқтылар") және ең ірі белгілі құрлықтағы омыртқасыздарды қамтитын Артроплевридея. Pneumodesmus newmani – Силур кезеңінің соңғы Венлок эпохасының соңындағы миллипедалардың ең ерте өкілі. Бұл шамамен 425 миллион жыл бұрын, Силур кезеңінің соңында табылды. Силур кезеңінің соңындағы тағы бір ерте миллипеда қазбалары – Kampecaris obanensis және Archidesmus sp. Жоғарғы карбон кезеңінде Артроплеура ең ірі құрлықта тіршілік еткен омыртқасыз жануар болып есептеледі, оның ұзындығы кем дегенде [өлшем бірлігі] жеткен. Миллипедалар химиялық қорғаныстың ең алғашқы белгілерін де көрсетеді, өйткені кейбір девон қазбаларында озопорлар деп аталатын қорғаныс бездерінің тесіктері табылды.
Қазбалау
Милиподалардың диплосегменттері олардың қоршаған ортаны қазу әдеттерімен бірге дамыған, және дерлік барлық милиподалар негізінен жер астындағы өмір салтын ұстанады. Олар үш негізгі қазу әдісін пайдаланады: итеру, ендіру және бұрғылау. Джулида, Спироболида және Спирострептидалар отрядының өкілдері басын төмен түсіріп, коллумы алға шығарып, субстратқа күшпен кіреді. Полидесмидалар отрядының жалпақ денелі мыңаяқтылары алдыңғы бөлігін клин сияқты көлденең жарыққа енгізіп, содан кейін аяқтарымен жоғары итеріп жарықты кеңейтеді, мұнда паранота негізгі көтеру бетінің қызметін атқарады. Бұрғылау әдісін Полизонидалар отрядының өкілдері қолданады. Олардың алдыңғы сегменттері кішкентай, ал артқылары үлкенейе түседі; олар аяқтарымен жарыққа итеріліп, клин тәрізді денелері аралықты кеңейтеді. Кейбір мыңаяқтылар жер үстіндегі өмір салтын қабылдап, қазу қабілетін жоғалтқан. Бұл олардың қазу үшін жеткілікті күшке ие болмауынан, немесе тым үлкен болғандықтан күш салудың қажеті болмауынан, немесе кейбір жағдайларда, салыстырмалы түрде жылдам (мыңаяқтылар үшін) қозғалып, белсенді жыртқыштар болуынан туындауы мүмкін. Олар жәндіктермен, жүз аяқтылармен, құрттармен немесе ұлулармен қоректенеді. Кейбір түрлердің ауыз мүшелері тесіп тұратын түрінде болып, өсімдік шырынын соруға мүмкіндік береді.
Қорғаныс тетіктері
Жылдамдығының жетіспеуіне және тістеуге немесе шаншуға қабілетсіздігіне байланысты, мыңжаяулардың негізгі қорғаныс механизмі – қатаң түйірге оралу, бұл олардың нәзік аяқтарын броньды экзоскелеттің ішінде қорғайды. Көптеген түрлер сондай-ақ озопорлар деп аталатын микроскопиялық тесіктер арқылы әртүрлі жағымсыз иісті сұйық секрецияларды бөліп шығарады (бұл "иісті" немесе "қорғаныс бездерінің" ашылулары), олардың денелерінің бүйірлерінен екінші қорғаныс ретінде. Бұл секрецияларда кездесетін көптеген тітіркендіретін және уытты химиялық заттардың арасында алкалоидтар, бензохинондар, фенолдар, терпеноидтар және сутек цианиді бар. Бұл заттардың кейбіреулері каустикалық болып, құмырсқалардың және басқа да жәндіктердің сыртқы қаңқасын, сондай-ақ ірі жыртқыштардың терісі мен көздерін күйдіре алады. Капучин маймылдары мен лемурлар сияқты приматтардың шыбын-шіркейлерді қуып шығу үшін химиялық заттарды өздеріне жағу мақсатымен мыңжаяуларды қасақана тітіркендіретіні байқалған. Осы қорғаныс қосылыстарының кейбіреулері сондай-ақ саңырауқұлаққа қарсы белсенділікті де көрсетеді. Қылқалы мыңжаяулар (Polyxenida отряды) броньды экзоскелетке де, иіс бездеріне де ие емес, олардың орнына көптеген қылшықтармен жабылған, және кем дегенде бір түрі, Polyxenus fasciculatus, құмырсқаларды бөліп, оларға оралады.