Кіріспе

Қысқа құйрықты камшық шаяндар отряды

Шизомида, сондай-ақ шприкеттер немесе қысқа құйрықты камшық шаяндар деп те аталады, бұл арахидтердің бір отряды, әдетте ұзындығы кем. Бұл отряд әлі кеңінен зерттелмеген. Э. О. Уилсон шизомидтерді "зерттеу үшін мамандар аса қажет организмдер тобының" бірі деп атады.

Морфология

Шизомидтер салыстырмалы түрде кішкентай, жұмсақ денелі арахнидтер, сыртқы түрінен шапақайларға (камшық шаяндарға) ұқсас. Прозомасы (бас-көкірек бөлімі) әрқайсысы пластиналармен жабылған үш аймаққа бөлінеді: үлкен протопельтидиум және кіші, жұптасқан мезопельтидиялар мен метапельтидиялар. Бұл атаудың мағынасы – "екіге бөлінген орта", ол прозоманың екі жеке пластинаға бөлінуіне сілтеме жасайды. Опистосомасы (құрсақ бөлімі) 12 сегменттен тұратын тегіс сопақша тәрізді. Бірінші сегменті кішірейіп, тұтқаға айналады, ал соңғы үш сегменті тартылып, пигидиумды құрайды. Соңғы сегментте қамшы немесе флагеллум сияқты қысқа құйрық орналасқан, ол төрт сегменттен аспайды. Әйелдерде әдетте 3-4 сегменттен тұратын флагеллумдар болады, ал еркектерде ол бір сегментті болады. Uropygi және Amblypygi тәрізді туысқан топтарымен және одан да алыс туысқан Solifugae сияқты шизомидтер жүру үшін тек алты аяқты пайдаланады, ал алғашқы екі аяғы сезімтал мүшелер ретінде өзгертілген. Сондай-ақ, олардың сезімтал аяқтарынан бұрын, қысқыштарға ұқсас үлкен, жақсы дамыған педипальптары бар. Артқы аяқтары қауіп төнген кезде секіруге бейімделген, бұл қашу реакциясының бір бөлігі болып табылады. Шизомидтерде нақты көздер жоқ, бірақ кейбір түрлерінің көздері жарық пен қараңғыны ажырата алатын көз ұяшықтары бар. Олар екінші құрсақ сегментінде орналасқан бір жұп кітап өкпесі арқылы тыныс алады, ал Tetrapulmonata тобының басқа өкілдерінде кездесетін үшінші құрсақ сегментіндегі екінші жұп жоқ.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Шизомидтер көбінесе тропикалық және субтропикалық аймақтарда кездеседі, және олардың таралуы осы орталарда, соның ішінде Оңтүстік-Шығыс Азияда, Үндістанда, Австралияда, Тынық мұхитының бірнеше аралдарында, Орталық және Оңтүстік Америкада, Африкада байқалады. Бұған қоса, кейбір популяциялары Калифорния және Техас сияқты жақын орналасқан қоңыржай аймақтарда да табылған. Әлемдік таралуына қарамастан, көптеген шизомид түрлерінің таралу аймағы өте шектеулі, олардың көпшілігі тек туған жерлерінен ғана белгілі. Көптеген түрлер тропикалық ормандарда кездессе де, оларды жақын орманды жерлерде де табуға болады.

Өлім-жітім және қорғаныс

Шалпанның табиғи жыртқыштары туралы көп мәлімет белгілі емес. Амблипигидтер шизомидтерді жегені байқалған. Сонымен қатар, олардың кішкентай өлшемдеріне қарамастан, шизомидтердің ұсақ нематодалармен паразиттік тіршілік етуі байқалды; бір Stenochrus goodnightorum-ның опистосомасы паразиттік нематодамен дерлік толығымен толып кеткен.

Тамақ және тамақтандыру

Шыршалар – белсенді жыртқыштар, олар орман топырағындағы мүмкін болатын жемді іздеу үшін үнемі антенна тәрізді аяқтарын пайдаланады. Олардың жеміне омыртқасыздардың кең спектрі жатады, оның ішінде изоподтар, мыңжаяқтылар, тарақандар, құрттар, секіргіштер, термиттер, кітап құрттары, зораптерлер және тіпті басқа шизомидтер де кіреді. Жемнің мөлшері дене мөлшерінің 10%-дан 100%-ына дейін болуы мүмкін. Мүмкін жемді анықтағаннан кейін, бұл өрмелеші антенна тәрізді аяқтарымен оның мөлшерін анықтап, кез келген дене мүшелерін байқайды. Егер шизомид қашпаса, ол жылдам шабуылдайды және жемді өз қармақтарымен ұстайды. Жем басылып, мүмкін болса, жақын жердегі жарыққа апарып жеуге дайындалады. Хелицералар жемді бөліктерге бөліп, тіндерді шимаға айналдырып, содан кейін ауыз арқылы сорып жұтады. Шизомидтер ұзақ уақыт бойы азықсыз тіршілік ете алады; кейбір *Hubbardia pentapeltis* түрлері бес айға дейін тамақсыз өмір сүре алады.

Дәйексөздер

Reddell, J. R. & Cokendolpher, J. C. (1995): Шизомидалар (Arachnida) тобының каталогы, библиографиясы және түрлерінің жалпылама қайта қаралуы. Текс. Мем. Мус., Спелеол. Монография. 4: 1–170.
Savory, T., 1977. Арахидалар. Екінші басылым. Academic Press Inc. Нью-Йорк. 339 бет.