Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шаян тәртібі
Order of arachnids
Псевдоскорпиондар, сондай-ақ жалған шаян немесе кітап шаян деп те аталады, Pseudoscorpiones, сонымен қатар Pseudoscorpionida немесе Chelonethida тәртібіне жататын шаянға ұқсас шаян тәрізді жәндіктер. Псевдоскорпиондар көбінесе адамдарға пайдалы, себебі олар киім күбәзінің дернәсілдерімен, кілем қоңыздарының дернәсілдерімен, кітап құрттарымен, құмырсқалармен, кенелермен және кішкентай шыбыздықтармен қоректенеді. Олар өте кішкентай, көптеген ортада кең таралған болса да, кішкентай өлшемдеріне байланысты көбінесе байқалмайды. Адамдар псевдоскорпиондарды көргенде, әсіресе үй ішінде, оларды көбінесе кенелер немесе кішкентай өрмекшілер деп жаңылыстырады. Псевдоскорпиондар көбінесе форезаны жүзеге асырады, бұл бір организмнің екіншісін тасымалдау үшін пайдалануымен байланысты комменсализмнің бір түрі.
Pseudoscorpions, also known as false scorpions or book scorpions, are small, scorpion like arachnids belonging to the order Pseudoscorpiones, also known as Pseudoscorpionida or Chelonethida. Pseudoscorpions are generally beneficial to humans since they prey on clothes moth larvae, carpet beetle larvae, booklice, ants, mites, and small flies. They are tiny, and are rarely noticed due to their small size, despite being common in many environments. When people do see pseudoscorpions, especially indoors, they are often mistaken for ticks or small spiders. Pseudoscorpions often carry out phoresis, a form of commensalism in which one organism uses another for the purpose of transport.
Сипаттамалары
Псевдоскорпиондар кенелер класына жатады. Ең ірі белгілі түрі – Ассенсион аралындағы Garypus titanius, оның ұзындығы шамамен жетеді. Көбінесе олардың мөлшері кішідірек, орташа есеппен .
Pseudoscorpions belong to the class Arachnida. The largest known species is Garypus titanius of Ascension Island at up to Range is generally smaller at an average of .
Мінез-құлық
Аталық сперматофор өндіреді, ол субстратқа жабысады және аналық оны алып жатады. Cheliferoidea (Atemnidae, Cheliferidae, Chernetidae және Withiidae) отрядының өкілдері күрделі жұптасу биін орындайды, ол аталықтың аналықты өзінің сперматофорының үстінен жүргізуімен аяқталады. Cheliferidae-де аталық алдыңғы аяқтарын аналықтың жыныс ашылғышын (operculum) ашу үшін пайдаланады, ал аналық сперматофорға отырғаннан кейін, оны жыныс ашылғышына итеріп, сперматофордың кіруіне көмектеседі. Сперматотекасы (сперма сақтайтын орган) бар түрлердің аналықтары жұмыртқаларды ұрықтандыруға дейін сперманы ұзақ уақыт сақтай алады, ал мұндай органсыз түрлер жұптасқаннан кейін көп ұзамай жұмыртқаларды ұрықтандырады. Аналық ұрықтанған жұмыртқаларын құрсағына бекітілген ұрық қалтасында көтереді, жылына бірнеше рет ұрық алып жүруі мүмкін. Жастар үш сатыдан өтеді: протонимф, деутонимф және тритонимф. Дамып келе жатқан эмбрион және анасына жабысқан протонимф, аналық безінен шығатын «сүтпен» қоректенеді. Көптеген түрлер осы осал кезеңде оларды жаулардан қорғайтын кішкентай жібек иглуде молдайды. Ересек болғаннан кейін олар енді молдамайды және 2-3 жыл өмір сүреді. Олар жылдың жылы айларында белсенді болады, суық болған кезде жібек коконында қыстайды. Кішкентай түрлер қалдықтар мен гумуста тіршілік етеді. Кейбір түрлері ағаштарда тіршілік етеді, ал басқалары фагофилдер, паразиттермен қоректенеді, бұл тазалау симбиозының мысалы. Кейбір түрлері форетиктер, ал басқаларын кейде белгілі бір қоңыздардың қанаттарының астындағы кенелерді жеп жүргенін көруге болады.
The male produces a spermatophore which is attached to the substrate and is picked up by the female. Members of the Cheliferoidea (Atemnidae, Cheliferidae, Chernetidae and Withiidae) have an elaborate mating dance, which ends with the male navigating the female over his spermatophore. In Cheliferidae, the male also uses his forelegs to open the female genital operculum, and after she has mounted the packet of sperm, assisting the spermatophore's entry by pushing it into her genital opening. Females in species that possess a spermatheca (sperm storing organ) can store the sperm for a longer period of time before fertilizing the eggs, but species without the organ fertilize the eggs shortly after mating. The female carries the fertilized eggs in a brood pouch attached to her abdomen. with more than one brood per year possible. The young go through three molts called the protonymph, deutonymph and tritonymph. The developing embryo and the protonymph, which remain attached to the mother, is nourished by a ‘milk’ produced by her ovary. Many species molt in a small, silken igloo that protects them from enemies during this vulnerable period. After reaching adulthood they no longer molt, and will live for 2–3 years. They are active in the warm months of the year, overwintering in silken cocoons when the weather grows cold. Smaller species live in debris and humus. Some species are arboreal, while others are phagophiles, eating parasites in an example of cleaning symbiosis. Some species are phoretic, others may sometimes be found feeding on mites under the wing covers of certain beetles.
Тарату
3300-нан астам псевдоскорпион түрі 430-дан астам туысқа жатқызылған, және жаңа түрлер үнемі танылып отырады. Олар бүкіл әлемде кездеседі, тіпті Солтүстік Онтарио сияқты қоңыржай және суық аймақтарда, АҚШ-тың Вайоминг штатындағы Роки тауларындағы орман шекарасынан жоғары, сондай-ақ Австралияның Дженолан үңгірлерінде де таралған. Бірақ олардың ең тығыз және әртүрлі популяциялары тропиктер мен субтропиктерде орналасқан, тіпті Канар аралдары сияқты аралдық территорияларға дейін таралады, онда шамамен 25 эндемикалық түр табылды. Мальта аралдарында да екі эндемикалық түр кездеседі. Түрлер ағаш қабығының астында, жапырақтар мен қызыл қарағайдың құрғақ түктерінде, топырақта, ағаш қуыстарында, тастардың астында, Мовиле үңгірі сияқты үңгірлерде, теңіз жағалауындағы су астында және жарықтардың арасында табылған. Chelifer cancroides үйлерде ең көп кездесетін түр, көбінесе тозаңды кітаптар салынған бөлмелерде байқалады. Ол заманауи псевдоскорпионның барлық белгілеріне ие, бұл осы топтың құрлықтағы жануарлар тарихының басында пайда болғанын көрсетеді. Оның морфологиясы оның кез келген қазіргі псевдоскорпионнан көне екенін көрсетеді. Басқа көптеген арахнидтерге ұқсас, псевдоскорпиондар алғаш пайда болғаннан бері өте аз өзгерді, бастапқы пішінінің дерлік барлық ерекшеліктерін сақтап қалды. Девон кезеңінің қазбаларынан кейін, псевдоскорпиондардың басқа қазбалары 250 миллион жылдан астам уақыт бойы белгілі емес, тек крест кезеңінің янтарьдағы қазбалары ғана табылған, олардың барлығы қазіргі отбасыларға жатады, бұл псевдоскорпиондардың негізгі әртараптануы осы уақытқа дейін жүргенін көрсетеді. Осы уақыт аралығындағы жалғыз қазба – Украинаның триас кезеңінен (шамамен 227 миллион жыл бұрын) табылған Archaeofeaella, ол Feaellidae отбасының ерте туысы болуы мүмкін.
More than 3,300 species of pseudoscorpions are recorded in more than 430 genera, with more being discovered on a regular basis. They range worldwide, even in temperate to cold regions such as Northern Ontario and above the timberline in Wyoming's Rocky Mountains in the United States and the Jenolan Caves of Australia, but have their most dense and diverse populations in the tropics and subtropics, where they spread even to island territories such as the Canary Islands, where around 25 endemic species have been found. There are also two endemic species on the Maltese Islands. Species have been found under tree bark, in leaf and pine litter, in soil, in tree hollows, under stones, in caves such as the Movile Cave, at the seashore in the intertidal zone, and within fractured rocks. Chelifer cancroides is the species most commonly found in homes, where it is often observed in rooms with dusty books. It has all of the traits of a modern pseudoscorpion, indicating that the order evolved very early in the history of land animals. Its morphology suggests that it is more primitive than any living pseudoscorpion. As with most other arachnid orders, the pseudoscorpions have changed very little since they first appeared, retaining almost all the features of their original form. After the Devonian fossils, almost no other fossils of pseudoscorpions are known for over 250 million years until Cretaceous fossils in amber, all belonging to modern families, suggesting that the major diversification of pseudoscorpions had already taken place by this time. The only fossil from this time gap is Archaeofeaella from the Triassic of Ukraine, approximately 227 million years ago, which is suggested to be an early relative of the family Feaellidae.
Тарихи сілтемелер
Псевдоскорпионды алғаш рет Аристотель сипаттаған, ол оларды кітапханадағы кітаптардың арасында тапқан, онда олар кітап жәндіктерімен қоректенген болуы мүмкін. Роберт Гук өзінің 1665 жылы жарық көрген "Микрография" еңбегінде "Құрлық шағаласы" деп атады. 1780 жылдары Джордж Адамс былай деп жазды: "Бірнеше жұмысшы кім-көріне ішіп отырғанда, олар байқаған, ал бір тапқыр джентльмен оны алып, менің жатақханама әкелді."
Pseudoscorpions were first described by Aristotle, who probably found them among scrolls in a library where they would have been feeding on booklice. Robert Hooke referred to a "Land Crab" in his 1665 work Micrographia. Another reference in the 1780s, when George Adams wrote of "a lobster insect, spied by some labouring men who were drinking their porter, and borne away by an ingenious gentleman, who brought it to my lodging."
Кладограмма
Бенавидес және авторлар, 2019 жылғы жұмысынан кейін, Харвидің (1992) тарихи таксономиялық топтарына сәйкес.
After Benavides et al, 2019, with historic taxonomic groups from Harvey (1992).