Кіріспе

1385–1422 жылдар аралығында Франция патшайымы Бавариялық Изабелла (немесе Изабель; сондай-ақ Бавариялық Елизавета Ингольштадт; шамамен 1370 – 1435 жылдың қыркүйегі) – 1385–1422 жылдар аралығында Франция патшайымы болды. Ол Виттельсбах әулетінен, Бавария герцогы III Стефан Ингольштадт пен Миландық Таддеа Висконтидің жалғыз қызы ретінде дүниеге келді. 15 немесе 16 жасында Изабелла жас король VI Карлға үйлену үшін Францияға жіберілді; жұбайлар алғашқы кездесулерінен үш күн өткен соң үйленді. 1389 жылы Изабелла салтанатты түрде тәж кигізіліп, Париске кірді. 1392 жылы Карл өмір бойына созылатын және прогрессивті психикалық аурудың алғашқы ұстамасын бастан кешірді, нәтижесінде ол үкіметтен уақытша шеттеді. Осы ұстамалар жиіледі, сарай саяси фракцияларға бөлініп, әлеуметтік ысырапшылыққа толы болды. 1393 жылы Изабелланың бір сүйіктісі үшін өткізілген маскарад – кейін «Ардендер биі» деп белгілі болған шара – корольдің өліп қалғанға дейін апатқа ұшырады. Король ауру кезінде Изабелланың өзінен алыс болуын талап еткенімен, оның атынан әрекет етуіне үнемі рұқсат берді. Осылайша ол Франция дофинінің (мұрагерінің) регенті болды және регенттік кеңесіне қатысты, бұл ортағасырлық патшайымға қарағанда оған әлдеқайда көп билік берді. Карлдың ауруы билік вакуумын тудырды, бұл ақырында оның інісі, Орлеан герцогы I Людовик және Бургундияның корольдік герцогтарының жақтастары арасындағы Арманьяк-Бургундия азамат соғысына әкелді. Изабелла таққа мұрагерлік жолының ең тиімдісін таңдағанда адалдығын өзгертті. Ол Арманьяктарды қолдағанда Бургундтар оны Орлеанның Людовигімен заңсыз қарым-қатынаста болды деп айыптады; ал Бургундтар жағына шыққанда Арманьяктар оны Парижден шығарып, түрмеге қамады. 1407 жылы Бургундия герцогы Жан Қорқынышты Орлеанды өлтіріп, фракциялар арасындағы жағдайды шиедірді. Соғыс 1419 жылы Изабелланың үлкен ұлы Карл Жан Қорқынышты өлтіргеннен кейін аяқталды – бұл оның мұрагерлік құқығынан айырылуына әкелді. Изабелла 1420 жылы Трой шартының қолданылуына қатысты, онда оның күйеуі VI Карл қайтыс болғаннан кейін Англия королі Франция тажына ие болатыны шешілді. Ол 1435 жылы қайтыс болғанға дейін ағылшындар басып алған Паризде өмір сүрді. Изабелла көпшілік пікірінде ысырапшыл және жауапсыз әйел ретінде танылды. XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басында тарихшылар оның өміріне қатысты кеңейтілген жылнамаларды қайта қарастырып, оның беделінің көптеген жағымсыз элементтері негіссіз және фракциялық күрестер мен насихаттың нәтижесі деген қорытындыға келді.

Ұрпақ және неке

Исабоның ата-анасы Баварияның Ингольштадт герцогы Стефан III және Миланның лоры Бернабо Висконтидің үлкен баласы Таддеа Висконти болды, ол оны герцог Стефанға 100 000 дукат қалыңдыққа берді. Осы кезеңде Бавария ең қуатты неміс мемлекеттерінің қатарында болды, бірақ Виттельсбахтар әулетінің мүшелері арасында бөлініп, кейде билікке таласқан. Ол Мәриям шіркеуінде өтті. Оның танымал Виттельсбах әулетінен шыққан аталарының ішінде оның арғы атасы, Киелі Рим императоры Людовик IV болды. 1383 жылы Исабоның ағасы, Бавария герцогы Фредерик Ландшут, оны Франция королі Карл VI-ға келін ретінде қарастыруды ұсынды. Бұл одақ 1385 жылғы сәуір айында Камбреде өткен Бургундияның сәнді тойында қайтадан ұсынылды. Осы шарада Джон, Неверс графы (1404 жылы әкесі Филипп Батылдан кейін Бургундия герцогы болғаннан кейін Джон Қорқынышты деп аталды) Баварияның Маргаретке үйленді, ал Джонның қарындасы, Бургундияның Маргарет, Бавария герцогы Вильгельм II Штраубингке, Баварияның Маргареттың бауырларының біріне үйленді. Ол кезде 17 жастағы Карл тойда турнирге қатысты. Ол тартымды, денесі күшті, аң аулау мен жекпе-жекке құмар, үйленуге асыққан жас жігіт еді. Карл VI-ның кәмелетке толмаған кезінде Францияны басқарған регенттік кеңесінің мүшесі ретінде корольдің ағасы, Филипп Батыл, Исабоға жасалған некенің Англия тажына қарсы Киелі Рим империясымен одақ құрудың тиімді жолы деп ойлады. Исабоның әкесі бұл жоспарға көнбегенмен келісім берді және оны бауыры Фредерикпен бірге Францияға, Амиенге қажылық сапарға шығу сылтавымен жіберді, онда сол заманның құрметті қасиеті сақталған кафедраль (Жақұп пайғамбардың ретінде саналатын бас сүйегі). Карлға таныстырылғанға дейін Исабо шамамен бір ай бойы Хайнауда болды, оның атасының ағасы, Голландия графы және Бавария Штраубингінің Виттельсбахтардың мұрагерлік жерлерінің бір бөлігін басқарған герцог Альберт I-де қонақтап қайтты. Альберттің әйелі, Маргарет Бриг, Исабодан бавариялық киім үлгісін тастауын талап етті, себебі ол Франциядағы сарай киіміне лайықсыз деп есептелді, және оған француз сарайына лайықты әдеп-назарды үйретті. Ол тез үйренді, бұл оның ақылды және тапқыр екенін көрсетеді. 1385 жылғы 13 шілдеде ол Карлға таныстыру үшін Амиенге сапарлады. Ол әлі французша сөйлей алмаған және сол кездегі идеалды сұлулықты бейнелемеген, мүмкін, анасынан қараңғы итальяндық сырт келбетін мұра еткен, ол сол кезде сәнсіз саналған. Дегенмен, Карл мен Исабо үш күннен кейін үйленді. Карл жас әйеліне ғашық болғандай көрінді және оған көптеген сыйлықтар сыйлады. 1386 жылғы жаңа жылда ол оған мыспен әшекейленген қызыл барқыттан жасалған аттың жабдығын сыйлады, оған Карл мен Елизаветаның әріптері (К және Е) өрілген, және ол оған жүзіктер, дастарқан және киімдер сыйлауын жалғастырды. Исабо Гранд-Понттан Нотр-Дамға қарай келе жатқанда, періштеге ұқсаған адам шіркеуден механикалық құралдармен төмен түсіп, "көпірдің үстін жабатын алтын гүлдері бар көк тафтадан жасалған маталардың ашылуынан өтіп, оның басына тәж кигізді". Содан кейін періште қайтадан шіркеуге тартылды. Екі шам ұстаған акробат собордың мұнараларынан ілінген арқанмен қаланың ең биік үйіне дейін жүрді.

Карл VI-нің ауруы

1392 жылы Шарль өмір бойына созылатын ақылсыздық шабуылдарының алғашқысын бастан кешірді. Тамыз айының ыстық күні Ле-Ман қаласының сыртында ол өзінің сүйіктілеріне, тіпті ағасы Орлеанға шабуыл жасап, төрт адамды өлтірді. Шабуылдан кейін төрт күнге комаға түсті. Көптеген адамдар оның жазылуына сенбеді. Оның екі туысы, Бургундия және Берри герцогтары, оның ауруын пайдаланып, билікті тез басып алу үшін өздерін регенттер ретінде қайта орнатып, Карл V-ке кеңес берген дін қызметкерлері мен кіші дворяндардан құралған Мармузет кеңесін таратып жіберді. Карл VI-ның туыстары 1380 және 1388 жылдар аралығында Франциямен регенттік кеңес мүшелері ретінде билік жүргізді. Карл VI ауруға шалдыққанға дейін Мармузеттер патша кеңесшілері ретінде қайта келді. Комадағы патша Ле-Манға қайтарылды, онда 92 жастағы дәрігер Гийом де Харсиньи шақырылып, оны емдеді. Шарль есін жинап, қызуы басылды; қыркүйек айында Парижге қайтарылды. Келесі маусымда Шарль екінші, ұзаққа созылған ақылсыздық шабуылына ұшырады. Бұл оны шамамен алты айға жұмысынан шеттетуге және оның жағдайы нашарлаған сайын келесі үш онжылдыққа дейін сақталатын үлгіні қалыптастырды. Фруассар аурудың шабуылдарының қаншалықты ауыр болғанын, патшаның «жолдан шығып кеткенін», алғашқы шабуылдан кейін бірнеше ай ішінде жазылса да, ешқандай дәрі оған көмектесе алмағанын айтты. Ауруының алғашқы 20 жылында ол билік етуді жалғастыра алатын дәрежеде ақыл-есін сақтап қалды. Оның орнына регент тағайындау туралы ұсыныстар жасалды, бірақ регенттік тірі монархтың толық өкілеттігін ала ала ма деген күмән мен пікірталас болды. Ауруының ең ауыр кезеңінде Шарль оны тани алмады және оның бөлмесіне кіргенде оны алып тастауды талап етіп, оған үлкен қиындық туғызды. Сент-Денис монахы өзінің жылнамасында былай деп жазды: «Оны ең көп уайымдаған нәрсе – патшаның оны әрқашан қалай кері қайтарып, халыққа: «Көзімді бұзып тұрған бұл әйел кім? Оның не қалағанын біліп, маған мазаламауын тоқтатыңыз» деп айтқаны». Оның ауруы ғасырдың басында нашарлаған кезде, ол оны тастап кеткені айыпталды, әсіресе ол өзінің резиденциясын Барбет қонақ үйіне көшірген кезде. Тарихшы Рейчел Гиббонс Изабо күйеуінен және оның ауруынан алшақтауға тырысқанын болжап, «ол ақылдан адасқан адаммен бірге өмір сүргісі келмесе, оны кінәлау әділетсіз болар еді» деп жазды. Патша психоздық эпизодтары кезінде оны жиі танымағандықтан және оның қатысуымен ренжігендіктен, ақырында оған ат сатушының қызы Одет де Шампдиверді сүйіктісі ретінде ұсынуға келісті. Тухманның сөзінше, Одет Изабоға ұқсаған және оны «кішкентай патшайым» деп атаған. Ол, мүмкін, 1405 жылы Изабоның келісімімен осы рөлді атқарған, бірақ оның жазылу кезеңдерінде король әйелімен жыныстық қатынаста болды, оның соңғы жүктілігі 1407 жылы болды. Жазбалардан 1407 жылы 23 қарашада, Орлеан герцогының өлтірілген түні және 1408 жылы да Изабо корольдің палатасында болғаны көрінеді. Патшаның ауруы өліміне дейін тоқтамай жалғасты. Ол мен Изабо әлі де өзара сүйіспеншілік сезімін сезінген болуы мүмкін, ал Изабо оның ақыл-есі оянған кезде онымен сыйлықтар мен хаттар алмастырды, бірақ ол ұзаққа созылған ақылсыздық шабуылдары кезінде өзін алыстатты. Тарихшы Трейси Адамс Изабоның өзіне деген сүйіспеншілігі мен адалдығы оның бірнеше онжылдық бойы мұрагерлері үшін тақты сақтап қалу үшін жасаған үлкен күш-жігерінен көрінеді деп жазады.

1380 және 1390 жылдардағы сарайлық интригалар

Исабоның қозғалыстары мен саяси қызметі некеден кейін жақсы құжатталған, ішінара оның күйеуінің қайталанатын аурулары салдарынан биліктегі ерекше орындары болғандықтан. Дегенмен, оның жеке сипаттамалары туралы көп мәлімет жоқ – тіпті тарихшылар оның сыртқы келбеті туралы да келіспейді. Ол әртүрліше сипатталады: «кішкентай және қоңыр түсті» немесе «ұзын бойлы және сары шашты»; заманауи куәліктер қарама-қайшы келеді. Тарихшылар оны «әдемі және гипнотикалық» немесе «сусызданудан семіздікке шалдығып, мүгедек болған» деп сипаттайды. Францияға үйленгеннен бастап жасөспірім кезінен бері тұрса да, ол ешқашан азаймаған қатты неміс акцентімен сөйледі. Тучман мұны француз сарайында «сырттан келген» әсер қалдырғанын айтады. Карл VI 1387 жылы 20 жасында корольдікке отырғанда монархияны толық бақылауына алды. Оның алғашқы қадамдарына регенттік қызметін атқарған ағаларын қызметтен босату және әкесі Карл V-нің кеңесшілері болған дін қызметкерлері мен кіші дворяндардың тобын қайтадан тағайындау кірді. Сонымен қатар, ол ағасы Орлеан герцогіне мемлекеттік істерде көбірек жауапкершілік жүктеді. Бірнеше жылдан кейін, корольдің алғашқы ауруынан кейін Орлеан герцогы мен үш корольдік ағасы арасында – Бургундия герцогы Филипп Батыл, Берри герцогы Жан және Бурбон герцогы Людовик II – шиеленіс күшейді. Көп жылдар бойы жалғасқан билік күресінің ортасында бейбітшілікті сақтауда үлкен рөл атқаруға мәжбүр болған Исабо, сарайдағы түрлі топтар арасында бейбітшілікті сақтаушы ретіндегі рөлін сәтті орындады. Жан Галеаццоның қызы Валентинаға үйленген Орлеан герцогы Бургундия герцогымен одақтасып, сарайда Висконти жақтас топты құрды. Оларға қарсы Висконтиге қарсы топ құрылды, оған Исабо, оның ағасы Людовик VII, Бавария герцогы және Арманьяк графы Жан III кірді. Ол кезде Исабоның саяси өзгерістер жасауға күші жетпеді. Бірақ бірнеше жылдан кейін, 1396 жылы жеті жасар қызы Изабелланың Англияның Ричард II-ге үйлену тойында Исабо Франция мен Флоренция арасындағы одақ туралы Флоренция елшісі Буонаккорсо Питтимен сәтті келіссөздер жүргізді. 1390 жылдары Жан Герсон, кейін Париж университетінің канцлері, Батыс шілігін жою үшін кеңес құрды және оның келіссөз жүргізу дағдысын мойындап, Исабоны кеңеске қосты. Француздар Авиньон мен Рим папаларының екеуінің де Римдегі біртұтас папалыққа құрбан болуын қалады; Авиньондағы Климент VII оның тиімді делдал ретіндегі беделіне орай Исабоның қатысуын құттықтады. Алайда 1394 жылы Климент VII қайтыс болғанда бұл күш-жігер сәтсіз аяқталды. Исабоны тағайындағанда Карл әкесі Карл V қабылдаған заңға сәйкес әрекет етті, бұл патшайымға таққа мұрагерді қорғауға және тәрбиелеуге толық құқық берді. Бұл тағайындаулар Орлеан мен корольдік ағалар арасындағы билікті бөліп, топтар арасындағы наразылықты күшейтті. Ал келесі онжылдықта Исабо мен Орлеан салық деңгейін көтеру туралы келісімге келді. Исабо мен Орлеанның жақын қарым-қатынаста екендігі туралы әңгімелер тарады, бұл инцест саналатын қарым-қатынас болды. Олардың қарым-қатынасы туралы заманауи тарихшылар күмән білдіреді, соның ішінде Гиббонс бұл әңгіменің 1405 жылы Исабо мен Орлеанның салықты көтеруіне қарсы наразылық ретінде Исабоға қарсы насихат ретінде таралғанын айтады. Шамамен сол уақытта сатирикалық саяси памфлет – «Songe Veritable» – Бургундияның насихаты деп саналады және Парижде кеңінен таратылды. Бұл кітапшада королеваның Орлеанмен қарым-қатынасы туралы қыстырма сөздер айтылған. Жан Қорқытсыз Исабо мен Орлеанды қаржыны дұрыс пайдаланбаумен айыптады және әкесі қайтыс болғаннан кейін корольдік кірістерінен айырылғаны үшін өзіне ақша талап етті. Бұл оқиға, дофинді ұрлау деп аталды, толыққанды соғысқа әкелуге жақын болды, бірақ одан сақталды. Орлеан жылдамдатып әскер жинады, ал Жан париждіктерді көтеріліске шақырды. Олар патша мен оның ұлына адалдықтарын білдіріп, бас тартты; Берри Париждің генерал-капитаны болып тағайындалды және қала қақпалары жабылды. Қазан айында Исабо Кристин де Пизанның хаты мен Корольдік кеңестің жарлығына жауап ретінде дауды реттеуге белсенді қатысты.

Орлеан герцогының өлтірілуі және оның салдары

1407 жылы Жан Қауіпсіз Орлеанды өлтіруге бұйрық берді. Жалданған кісі өлтірушілер Парижға қайтып келе жатқан герцогқа шабуыл жасап, атының тізгінін ұстаған қолын кесіп, "қылыштармен, балталармен және ағаш таяқтармен кесіп өлтірді". Денесі жол шұңқырында қалды. Жан бастапқыда кісі өлтіруге қатысқандығын жоққа шығарды, бірақ оның мойындауына қорқыныш білдірген патша туыстары оны Парижден кетуге мәжбүр етті, ал Корольдік Кеңес Бургундия және Орлеан үйлері арасында келісімге келуге тырысты. 1408 жылдың наурыз айында Жан Пети патша сарайында көптеген адамдардың куәлігінде ұзақ және толыққанды дәлелдер келтірді. Ол сиқыршылық пен қара магиямен айналысқан, ашкөздікке берілген және Баль де Ардентте бауырласты өлтіруді жоспарлаған. Пети содан кейін Жанды ақтап алу керек екенін, өйткені ол Орлеанды өлтіру арқылы корольді және монархияны қорғады деп мәлімдеді. "Сөз сөйлеген кезде есінен шығып қалған" Карл Петидің сөзіне сене келіп, Жанды кешірді, бірақ қыркүйек айында кешірімін қайтарып алды. Осы кезде патшайым мен оның ықпалы билік үшін күресте өте маңызды болды. Изабелль мен оның балаларын бақылау екі тарап үшін де маңызды болды, сондықтан ол жиі жағын ауыстыруға мәжбүр болды, бұл оның тұрақсыздығына сынайтын. Изабелльдің Жан Қауіпсізге қатысты әрекеттері Арманьяктарды ашуландырып, 1410 жылдың күзінде герцогтің ықпалынан Дофинді "құтқару" үшін Парижге аттанды. Сол кезде Париж университетінің мүшелері, әсіресе Жан Герсон, Корольдік Кеңестің барлық дауласып жүрген мүшелерінің қызметтен шеттетіліп, дереу биліктен алынуын ұсынды. Бургундиялықтармен қарым-қатынасты жақсарту үшін 1409 жылы екінші қос үйлену тойы ұйымдастырылды. Изабелльдің қызы Мишель Жан Қауіпсіздің ұлы Филипп Жақсыға тұрмысқа шықты; Изабелльдің ұлы, Дофин Луи, Жанның қызы Маргаритаға үйленді. Тойдан бұрын Изабелль Жан Қауіпсізбен келісімге келді, онда отбасылық иерархия және таққа қатысты оның орны нақты белгіленді.