Кіріспе

Ирланд бригадасы (Briogáid Éireannach, ) – лорд Маунткашель басқарған, Ирландиядан жер аударылғандардан құралған француз корольдік армиясының бригадасы. Ол 1690 жылдың мамыр айында Ирландиядан Францияға Вильям соғысына қатысу үшін жіберілген үлкен француз жаяу әскерінің орнына бес якобит полкі жіберілген кезде құрылды. Ирланд бригадасын құрайтын полктер 1791 жылы ұлттық құрамға енгенге дейін француз армиясындағы шетелдік бөлімшелер ретінде ерекше мәртебесін сақтап келді.

Қызмет

1697 жылы Рисвик шарты бойынша король Джеймстің эмигрант әскері таратылды, бірақ оның көптеген офицерлері мен сарбаздары жаңа полктерге қайта құрылды. Бастапқы Ирландия бригадасына қосылған бұл бөлімшелер француз революциясына дейін Францияға адал қызмет етті. Питер Лейси сияқты басқа ирландтар жеке тәртіпте Австрия қызметіне қабылданды. Ирландия бригадасы француз армиясының элиталық бөлімдерінің біріне айналды. Еуропаның басқа аймақтарынан келген француз және шетелдік сарбаздардың қатарына қосылып, құрамы жұқарып батса да, оның Ирландияда туған офицерлері мен сарбаздары Ирландияға көмек көрсетуге және ата-бабаларының жерлерін қайтарып алуға үміттенді, кейбіреулері 1745 жылғы Якобит көтерілісі кезінде солай істеді. Ирландиялық полктер 1690 мен 1789 жылдар аралығында Франция жүргізген көптеген маңызды құрлықтағы шайқастарға қатысты, оның ішінде Стинкирк (1692), Неервинден (1693), Марсалья (1693), Бленхейм (1704), Алманса (1707), Малплаке (1709), Фонтеной (1745), Лауффельд шайқасы (1747) және Россбах (1757) шайқастары болды. Ирландия бригадасының бөлімдері 1715 және 1745 жылдарғы көтерілістерге қатысты. Соңғысы үшін Ирландия бригадасының әр полкінен, сондай-ақ бір атты әскер полкінен – Фитцджеймс полкінен құралған бөлім Шотландияға жіберілді және 1745 жылдың қазан айында Ричард Уорренмен бірге Стоунхейвенге қонды. Бұл жаттықтырылған және тәртіпті әскер Фолкирктің екінші шайқасында (олар ханноверліктерді ығыстырып, кландарды күшейтіп, жеңіске жеткізді) және Куллоден шайқасында, бір жыл бұрын француз қызметіне шақырылған Корольдік шотланд полкімен (Royal Ecossais) бірге шайқасты. Француз королінің әскері ретінде ирландтық пикеттер Кулоденнен кейін бірлік ретінде құрметпен қарау шартымен ресми түрде капитуляциялады және Таулы аймақтың тұрғындарына қаратылған жазаға ұшырамады. Француз армиясындағы көптеген эмигрант Якобиттер 1745 жылдың соңы мен 1746 жылдың басында Шотландияға жол тартқанда тұтқындалды, олардың ішінде 1746 жылы Лондонда атқыланған Диллон полкінің капитаны, Дервентуотердің 5-ші графы Чарльз Рэдклифф болды. Алайда, осы аралықта бригада 1718-20 жылдардағы Төрттік одақ соғысында Испанияның қарсыласына қарсы тұрды, себебі Франция Якобиттердің Ганноверлік қарсыластарымен одақтас болды. Нәтижесінде 1719 жылы Глен Шил шайқасында аяқталған көтеріліске Испания көмектесті. 1716 жылғы ағылшын-француз одағы Ирландия мен Ұлыбританияда Ганноверлік мұрагерлікті тиімді қамтамасыз етті. Одаққа қарамастан Франция Джеймс III-ті заңды монарх деп мойындады, сондықтан Франциядағы ирландиялық полктердегі жеке Якобиттер ондаған жылдар бойы өздерінің ісінің сәтті аяқталуына үміттенді. Бірақ, алғашқы жылдарынан кейін бригада тікелей саяси себептермен емес, отбасылық дәстүрді сақтау немесе туған жерде мүмкіндіктерден айырылғандар үшін іздену үшін әскерге келген ирланд сарбаздарынан құралған кәсіби күшке айналды. Ирландиялық полктер Австрия мұрагерлік соғысында, Жеті жылдық соғыста, Еуропа мен Үндістанда және Америка Тәуелсіздік соғысында қызмет етті, бірақ 1740 жылдары полктердегі ирландтардың саны айтарлықтай азайды. Бес полк Австрия мұрагерлік соғысы кезінде алтыға дейін көбейтілді, алтыншысы – Лалли, бастапқыда граф де Лалли Толлендаль бастапқы бестен сарбаздарды тартқан арқылы құрылды. Әр полк бір батальоннан тұрды, онда 685 адам болды, ал Фитцджеймс атты әскер полкінде 240 адам болды. Бригада Фонтеной шайқасында маңызды рөл атқарды, британдық колоннаның оң жақ қанатына шабуыл жасап, 656 адам қаза тапты. О'Каллаган Ирландия бригадасы осы шайқаста Колдстрим гвардиясының туларын және он бес зеңбіректерді жаулап алды деп мәлімдейді. МакГарри жақында жарық көрген "Шетелдегі ирландиялық бригадалар" атты кітабында бұл пікірге қарсы шықты. Оның орнына, аталған ту – корольдік шотланд шекаралық полкінің алдағысы болған Семпиллдің жаяу әскер полкінің туы екенін айтты. Ирландиялықтар Лауффельд шайқасында Прагматикалық армияны Лауффельд ауылынан ығыстырып, жеңіске жеткізген шабуылға басшылық еткендіктен шамамен 1400 адамнан астам зардап шекті. Жеті жылдық соғыс кезінде француз қызметіндегі ирландиялық полктер: Булклей, Клэр, Диллон, Рут, Бервик және Лалли, сондай-ақ бір атты әскер полкі (Фитцджеймс) болды. 1766 жылдың қаңтарынан бастап Папалық Рим Ганновер әулетінің Георг III-ін Ұлыбритания мен Ирландияның заңды монархы ретінде ресми түрде мойындады және Якобиттер қазір король Карл III деп атаған Бони Принц Чарлиді мойындаудан бас тартты. Джордж III-тің билікке келуі Торилердің қайтадан билікке оралуына әкелді, Джон Стюарт, 3-ші Бат графы үкімет құрды – Торилер бұрын жоғары лауазымды, қаржылық жағынан күшті Якобиттерді қамтыған. Бригадада қызмет ететін ағылшын және шотланд сарбаздарының саны жылдар бойы өзгеріп отырды. Тринити колледжінің Ирландия-Шотландия оқу орталығы құрастырып жатқан деректер базасы бойынша, әр он ирландтыққа шамамен екі ағылшын және бір шотланд сарбазы келді. Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде бригада Гренаданы басып алуға, Саванна қоршауына, Тобагоға шабуылға, Синт Эустатийді басып алуға және Бримстоун Хилл қоршауына қатысты. Уолш полкінің Американ революциясында американдықтарға көмектескені белгілі, оның бір бөлімі Джон Пол Джонстың "Bonhomme Richard" кемесіне морской сарбаз ретінде тағайындалды. Лейтенант Эдвард Стак "Bonhomme Richard" кемесінің басты мачтасындағы бөлімге басшылық етті, ол HMS Serapis кемесімен шайқасқанда. USS Stack оның құрметіне аталды. Олардың қатысуы және "Semper et Ubique Fidelis" деген ұранды қолдануы U.S. Marines әскерінің "Semper Fidelis" ұранын қабылдауына ықпал еткен болуы мүмкін.

Жұмысқа қабылдау

Жеті жылдық соғысқа дейін британдық билік Ирландияның өзінде бригада полктері үшін жартылай ұйымдастырылған жұмысқа алуға көз жұмған болатын. Ирландиялық әскерлер Ұлыбританияға немесе оның одақтастарына қарсы қолданылмаса, бұл әскери жастағы наразылық білдірушілерді жоюдың пайдалы жолы ретінде қарастырылды. 1729 жылы француз және британ үкіметтері арасындағы құпия шарты бойынша 750 ирландтық сарбазды жұмысқа алу көзделген, егер бұл іс жарияланбаса. Шотландиядағы якобит көтерілісін қолдау үшін ирландтық пикеттерді жұмысқа тарту осындай саясаттың қауіптілігін көрсеткеннен кейін, ирландтық сарбаздардың француз қызметіне ағынын азайту шаралары қабылданды. Ирландиялық бригаданың жеке жұмысқа алушылары ұсталған жағдайда дарға асылып өлтірілді, ал Жеті жылдық соғыс кезінде француз қызметіндегі барлық британдық азаматтар Парламент тарапынан сатқын деп жарияланды және тұтқынға алынса, өлім жазасына тартылды. Алайда, бұл қатаң шара, британдық армиядан дезертирлік жасаған тұтқындар анықталған жағдайларды қоспағанда, іске асырылмады. 1789 жылы Француз революциясы қарсаңында Ирландия бригадасына тікелей ирландтық сарбаздардың жұмысқа алынуы Францияға өздерінің жолын табуға ниетті және мүмкіндігі бар шектеулі сандарға дейін азайды. Британ армиясында қызмет етіп, француз соғыстарында тұтқынға түскен ирландтықтарға әдепкі бойынша киімдерін ауыстырып, бригадаға қосылуға ұсыныс жасалуы мүмкін. Санының жетіспеушілігі неміс, швейцариялық және басқа шетелдіктермен, сондай-ақ кейбір француз азаматтарымен ауыстырылды. Бірақ офицерлер негізінен франко-ирландтық отбасылардан тағайындалды, олардың негізін қалаушылары Францияға көшіп келгеннен бері бірнеше буын өмір сүрген болуы мүмкін. Ерекше әскери қызмет көрсеткен мұндай отбасылар француз аристократиясына қабылданды, бірақ олардың ирланд есімдерін және тегін сақтады.

Тіл

Ирландиялық бригаданың кейбір офицерлері 1745 жылы Фонтеной шайқасында «Cuimhnígí ar Luimneach agus ar fheall na Sasanach!» («Лимерик пен саксондық опасыздықты есте сақтаңыз!») деп айқайлаған деген сенімдеме бар. Эоган О’Аннрахайнның қазіргі зерттеулері бойынша, сол кезде бригаданың көпшілігіне беймәлім болған ирланд тілінде полктар да ән шырқағаны күмәнді. Басқалары бұған күшті қарсылық білдіреді, себебі 100 жыл ішінде бригадаға көбінесе Ирландияның Батыс Мунстер аймағынан, соның ішінде Дерринан үйінің О’Коннелл отбасынан да жаңа сарбаздар келді. Стивен МакГарри өзінің «Ирландиялық бригадалар шетелде» атты кітабында француз әскерлерінің арасында ирланд тілі кеңінен қолданылғанын айтады. Дэниел Чарльз О’Коннелл – «Азат етуші» Дэниел О’Коннеллдің сіңілісі және 1794 жылы француздық ирланд бригадасының соңғы полковнигі болды, кейін генерал шеніне көтерілді. О’Коннеллдер Мунстердің ирланд тілінде сөйлейтін және Ирландияның мүліктен айырылған Гелдік аристократиясының мүшелері болды. Француз Корольдік Армиясының ресми ережелеріне сәйкес, Ирландиялық бригада полктерінің офицерлері ирландтық болуы керек еді, олардың жартысы Ирландияда, ал қалған жартысы Францияда туған ирландтықтардан болуы тиіс. Француз революциясы басталған кезде бригаданың көптеген офицерлері екінші санатқа жатты. Сеймус Макманус өзінің «Ирландиялық ұлттың тарихы» (1921) атты кітабында былай жазады: «Шындығында, «Жабайы қаздар» гал тілін ұмытқан жоқ немесе оның жойылуына рұқсат берген жоқ. Бізге айтылғандай, «Бригададағы» парольдер мен командалық сөздер әрқашан ирланд тілінде болды және қызметке келгенге дейін тілді білмейтін офицерлер қажеттілік туғанда оны үйренуге мәжбүр болды».

Ирландиялық бригаданың соңы

Бригада 1791 жылдың 21 шілдесінде жеке және ерекше құрылым ретінде өмір сүруін тоқтатты. Швейцариялық емес шетелдік бөлімшелермен бірге ирланд полктері Ұлттық Ассамблеяның бұйрығымен "ұлтандыруға" ұшырады. Бұл олардың француз армиясына қатардағы жаяу әскер ретінде енуін, дәстүрлі атаулары, салт-дәстүрлері, ережелері мен формаларын жоғалтуын білдірді. 1791 жылдың басындағы армияны қайта құру кезінде Дилон полкі 87-ші полк, Бервик 88-ші полк, ал Уолш 92-ші полк болып өзгерді. 92-ші жаяу әскер полкі бүгінгі күні француз армиясында әрекет етуде, ол Наполеон соғыстарында, Франко-прусс соғысында және екі дүниежүзілік соғыста да қатысты. Ирланд бригадасының мүшелері тарихи түрде Франция халқына немесе 1792 жылғы жаңа республикаға емес, Франция короліне адалдық серт берген. 1792 жылы бригаданың бір бөлігі, эмигрант-роялистердің күштеріне қосылып, ирланд арфасының суреті, үш жапырақты қонжыр және лилия гүлдерімен тігілген "қоштасу туы" алды. Француз революциялық армиясында қалған екі аға Дилон офицерінің бірі Теобальд 1792 жылы шегіну кезінде өз әскерлерінен қаза тапты, ал Артур 1794 жылы Террор кезінде өлім жазасына кесілді. 1793 жылы бұрынғы Дилон полкі 157-ші және 158-ші желілік полктерге бөлінді. 1794 жылы кейбір офицерлер Бірінші француз республикасының үкіметі католиктерге тым жаулықты болып кеткенін сезініп, Уильям Питт кіші ұйымдастырған католиктік ирланд бригадасына қосылды. 1803 жылы Наполеон Бонапарт Ирландияға жоспарланған жорылысына қатысуға ниеттенген ирландтар үшін Ирландия легионы құрылды.