Кіріспе

Британдықтар Америка революциялық соғысында Гессен-Кассель мен Гессен-Ханаудан келісімшарт жасасқан неміс сарбаздары. Гессендер (/us/'/h/ɛ/ʃ/ən/z/ немесе /uk/'/h/ɛ/s/i/ə/n/z/) – 18 ғасырда, соның ішінде Америка революциялық соғысында, британдық армияға көмекші күш ретінде қызмет еткен неміс сарбаздары. Бұл термин британдық жақтағы барлық немістерді білдіретін синекдоха болып табылады, себебі олардың 65%-ы Гессен-Кассель және Гессен-Ханау неміс мемлекеттерінен келген. Тәртіптілігімен және жауынгерлік шеберлігімен танылған шамамен 30 мың неміс соғыс барысында британдықтар үшін күресті, бұл британдық құрлық әскерлерінің шамамен 25%-ын құрады. Гессендер қазіргі кезде де, тарихи тұрғыдан да жалдамалы әскер ретінде қарастырылғанымен, заң бойынша көмекші күш ретінде ерекшеленеді: жалдамалы әскерлер өз еркімен шетелдік үкіметке қызмет етеді, ал көмекші күштер өз үкіметінің тапсырысымен шетелдік тарапқа жалданады және олардың құрамында қалады. Олар көптеген шайқастарда, ең бастысы Уайт-Плейнс және Форт-Вашингтон шайқастарында көзге түсті.

Тарих

Шетелдік әскерлерді пайдалану 18 ғасырдағы Еуропада жиі кездесетін жағдай еді. Америка төңкерісіне дейінгі екі ғасыр ішінде континентте жиі, бірақ көбінесе ұсақ ауқымды соғыстар болды, және әскери күш қажеттілігі жоғары болды. Германия әлі біртұтас мемлекет емес еді, Киелі Рим империясының астында шамамен жүздей мемлекет бос ұйымдастырылған. Осы мемлекеттер арасындағы қақтығыстар кәсіби армиялардың құрылуына әкелді, олар тәжірибелі және жақсы оқытылған. Көптеген неміс қоғамдары әскерилендірілді, көптеген ер адамдар жасөспірім шағынан бастап ересекке дейін жыл сайынғы оқудан өтті, көбінесе өмір бойы немесе тым қарт болғанға дейін қызмет етті. Неміс мемлекеттерінің мөлшері мен байлығы әртүрлі болды, ал кейбіреулері тұрақты армияны ұстаудың қымбат екенін ескере отырып, әскерлеріне экономикалық ресурс ретінде сүйенді. Әскери қақтығыс болған кезде неміс мемлекеттері әскери қимылдарға бірден кірісуге дайын, жаттығудан өткен әскерлерді ұсынды. Гессен-Кассель ландграфтығы тез арада король Георг үшін гессендік әскерлердің ең маңызды көзіне айналды. Керісінше, пруссиялықтар сияқты басқа неміс мемлекеттері Континенталдық армияға адамдар беруде маңызды рөл атқарды, мысалы, барон фон Штубен. Салыстырмалы түрде аз халқы бар үлкен кәсіби армияны құру үшін Гессен-Кассель Еуропадағы ең әскерилендірілген мемлекетке айналды, оның халқының шамамен 5,2%-дан 6,7%-ы 18 ғасырда қаруланған, ал әр төрт үйдің біреуінде әскерде қызмет ететін адам болды, бұл тіпті күшті әскерилендірілген Пруссиядан да жоғары көрсеткіш. Пруссия басқа неміс мемлекеттерінен жалдамалы әскерлерге ішінара сүйенді, бірақ Гессен-Кассель тек Landeskinder (сөзбе-сөз "жердің балалары", яғни жергілікті ер адамдар) жұмысқа алды. Әскерилер елдегі басым күш болды. Барлық гессендік еркектер жеті жасқа келгенде әскери қызметке тіркелуге міндетті болды, ал 16 жастан 30 жасқа дейін олар жыл сайын әскери қызметке алыну мүмкіндігі үшін лауазымды тұлғаға ұсынуға тиіс болды. Тек ел үшін өте маңызды деп саналатын мамандық иелері ғана босатылды. Бос жүретіндер мен жұмыссыз адамдар сияқты қажетсіз деп саналғандар кез келген уақытта әскерге шақырылуы мүмкін. Гессендік әскери қызмет ерекше қатаң және талапты болды, темір тәртіпті қатаң жазалау арқылы нығайтты. Дезертирлерді бүкіл рота жазалап өлтірді немесе ұрып-соқты. Алайда, жалпы көңіл-күй жоғары болды, ал солдаттар өз қызметтерімен мақтан тұтқан. Офицерлер әдетте жақсы білім алған және көптеген еуропалық армиялардан өзгеше, лайықтылығы бойынша жоғарылатылған. Әскерлерге салыстырмалы түрде жоғары жалақы төленді, ал олардың отбасылары белгілі бір салықтардан босатылды. Тоналған заттар ресми түрде тыйым салынған болса да, ол сол кездегі көптеген әскери күштерде болғандай, қызмет етуге тағы бір ынталандыру болып қала берді. Өзін ағартушы деспот деп атаған ол қоғамдық құрылыс жобаларын бақылады, қоғамдық әл-ауқат жүйесін басқарды және білім беруді қолдады. Америка төңкерісіне дейін гессендік әскерлер 18 ғасырдың Еуропасындағы шайқас алаңдарында жақсы танымал болды. 1706 және 1707 жылдар аралығында 10 000 гессендер Италиядағы Евгений Савойский армиясында корпус ретінде қызмет етті, ал 1708 жылы испандық Нидерландыға көшті. 1714 жылы Швеция Ресеймен соғыс үшін 6 000 гессендіктерді жалдады, ал 1715 жылы Ұлыбританияның Георг I 12 000 гессендіктерді Якобит көтерілісіне қарсы күресу үшін жалдады. 1744 жылы Австрия мұрагерлік соғысының ортасында 6 000 гессендіктер Фландрияда британдық армиямен соғысты, ал тағы 6 000 бавариялық армияда болды. 1762 жылға қарай 24 000 гессендіктер Фердинанд Брансвик армиясымен Германияда қызмет етті.

Көптеген соғыстарда Гессен-Хану формальды түрде соғысқа қатыспады. Оның әскерлері гессендік әскерилер болып қала берді және тіпті ұлттық формада соғысты, бірақ олар өз үкіметі соғысқа қатыспаған жағдайда басқа армияларда қызмет етуге жалданып алынды. Осылайша, гессендіктер бір соғыстың қарама-қарсы тараптарында қызмет ете алды. Австрия мұрагерлік соғысында Ұлыбритания да, Бавария да гессендік әскерлерді бір-біріне қарсы қолданды; Жеті жылдық соғыста Гессен-Кассель күштері француздарға қарсы англо-гановерлік және пруссиялық армиялармен бірге қызмет етті; Гессен-Кассель техникалық тұрғыдан Ұлыбританиямен және Пруссиямен одақтас болса да, оның әскерлері британдықтармен жалға алынды. Көмекші күштерді беру практикасы кейде тікелей салдарға әкелді. 1758 жылдың шілдесінде Жеті жылдық соғыс барысында Гессен-Кассельдің көп бөлігі, оның астанасы да, Шарль де Рохан, Субиз князі басқаратын француз армиясымен басып алынды, ол 6 000 гессендік милициясынан тұратын жергілікті қорғаныс күштерін оңай жеңді. Субиз өзінің әскерлеріне жерден күш-қуат алуға, жоғары шенді кепілдерді алуға және гессендік әскерлерді соғыстан шығаруға мәжбүр ету үшін ақша мен өнімді талап етуге бұйрық берді. Гессендік және одақтас күштер өз Отанына азаттық беруге тырысты, бірақ 23 шілдеде Сандерсхаузен шайқасында жеңіліске ұшырады. 1761 және 1762 жылдары Кассельге екі рет қоршау салынғаннан кейін астана қайта басып алынды, бұл соғыстың соңғы әскери әрекеті болды.

"Жемқорлар" мен "қосалқылар"

Гессен әскерлерін "жалдамалылар" деп сипаттау екі ғасырдан астам уақыт өткен соң да әлі де даулы мәселе болып қана қоймайды. Америка тарихы оқулықтары оларды "жалдамалылар" деп көрсетеді және АҚШ халқының көзқарасында олар осылай танымал. Ал британдық тарихшы Стивен Конвей оларды "қосалқы күштер" деп атады. Әскери тарихшылар Деннис Шоуолтер мен Родни Атвуд Гессендіктердің сол кезде заң бойынша жалдамалы деп есептелмейтінін, олар көмекші күштер саналғанын айтады. Жалдамалы әскерлер шетелдік билеушіге жеке қызмет ететін болса, көмекші күштер мемлекет тарапынан басқарылды және олардың шетелдегі қызметі кәсіби жалдамалылармен тікелей бәсекелестікке түсті. Гессен әскерлері Гессен-Кассель және Гессен-Ханау қарулы күштерінің ресми міндеті бойынша Америкада қызмет етті. Бірінші хаттамада жалдамалыларға "соғысқа қатысушы тарап немесе оның атынан, осы тараптың қарулы күштеріндегі ұқсас шендегі және міндеттегі жауынгерлерге уәделенген немесе төленген материалдық сыйақыдан әлдеқайда көп сомада сыйақы беруге уәде беру" талабы қойылады.

Америка революциялық соғысы

Ұлыбритания салыстырмалы түрде шағын тұрақты армия ұстады, сондықтан Америка Тәуелсіздік соғысының басында ол көптеген әскерге зор қажеттілік сезінді. Бірнеше неміс князьдары өздерінің тұрақты армия бөлімдерін Америкада қызмет етуге жалдап, қосымша табыс табуға мүмкіндік алды. Олардың әскерлері британдық қызметке жеке-жеке емес, толық бөлімдермен, әдеттегі формаларымен, туларымен, жабдықтарымен және офицерлерімен келді. Жалдау әдістері шыққан мемлекетке қарай әртүрлі болды. Вальдек контингенті барлық азаматтарды қамтитын әскери шақыруға негізделген армиядан құралды, одан тек студенттер ғана босатылды. Басқа неміс князьдары ұзақ мерзімді ерікті тіркелуге сүйенді, ал қажетті сандар жетпеген жағдайда әскери шақырумен толықтырды. Көптеген князьдар британдық Ганновер үйімен тығыз байланыста болды және өз әскерлерін британдық басшылыққа беруге дайын болды. Революциялық соғыста британдық әскерлермен бірге 29 875 неміс әскері соғысты, оның ішінде 16 992-сі Гессен-Кассельден, ал 2 422-сі Гессен-Ханаудан келді. Басқа контингенттер Брансвик (4 300), Ансбах-Байройт (2 353), Анхальт-Цербст (1 119) және Вальдек (1 225) қалаларынан келді. Неміс әскерлерінің көп бөлігі Гессеннен болғандықтан, американдықтар британдық жақтағы барлық неміс әскерлерін атау үшін «гессендіктер» терминін қолданады.

Қатысу

Гессен әскерлерінің құрамында ягерлер, гусарлар, үш артиллериялық рота және төрт гранадерлік батальон болды. Көптеген жаяу әскерлер шасёрлер болды, оның ішінде мергендер, мушкетёрлер және фузилерлер. Желілік жаяу әскер мылтықтармен қаруланды, ал Гессен артиллериясы үш фунттық зеңбіректерді пайдаланды. Элиталық ягер батальондары "Бюхсе" деп аталатын қысқа, үлкен калибрлі мылтықты қолданды, ол ормандағы шайқасқа өте қолайлы болды. Бастапқыда, әдеттегі полк 500-600 адамнан тұратын. Соғыстың соңына қарай, шайқастағы қазалар, аурулар және Колонияларда қоныстануға байланысты дезертирлік салдарынан полктер 300-400 адамға дейін азаюы мүмкін. Британдық Америкаға алғашқы Гессен әскерлері 1776 жылдың 15 тамызында Стейтен аралына қонды, ал олардың алғашқы шайқасы екі аптадан кейін Лонг-Айленд шайқасында болды. Гессендер британдықтардың жеңісіне шешуші үлес қосты және сол жылы барлық шайқастарда қатысты. 1777 жылға қарай, британдықтар оларды негізінен гарнизондық және патрульдік әскер ретінде пайдаланды. Гессендер Саратога науқанының шешуші нүктесі болған Беннингтон шайқасында шайқасты. Саратогада шамамен 1000 гессен жеңілді, оларды Вермонт, Нью-Гэмпшир және Массачусетс штаттарынан келген жаңа, жаттығусыз жасақтар өлтірді немесе тұтқынға алды. Генерал Джон Бургойн Беннингтондағы шайқаста 8000 сарбазының 1000-нан астамын жоғалтты, ал көптеген гессендердің жоғалуы оның әскерін кейіннен құртты. 1778-1780 жылдары оңтүстік штаттардағы шайқастар мен науқандарда, соның ішінде Гилфорд сотында, және 1781 жылы Йорктаун қоршауында екі полк Гессендер қатысты. Гессендер сонымен қатар Нова Скотияда бес жыл (1778-1783) қызмет етті, онда олар колонияны американдық каперлерден қорғады, мысалы, 1782 жылы Луненбургке жасалған шабуыл кезінде. Олардың шебер және тәртіпті жауынгерлер ретінде танымал болғанына қарамастан, көптеген британдық сарбаздар гессендерге деген американдықтардың сенімсіздігін бөлісті, олар көбінесе ағылшын тілін аз немесе мүлдем білмейтін және оларды қарапайым және варварлық деп санайтын. Содан кейін капеллан "мастықтан" шабуылға ұшыраған ягердің кіші офицерінің жағдайын баяндайды: "Саған қарғыс болсын, француз, біздің ақымызды жеп қоясың!" Ашулы гессен: "Мен неміспін, ал сен - надансың", - деп жауап берді. Осыдан кейін тоқпақтармен дуэль болды, нәтижесінде ағылшын сарбазы өлімге әкелетін жарақат алды. Капеллан генерал Хаудың ягер офицеріне кешірім беріп, "ағылшындар немістерді бауырлардай қарауы керек" деген бұйрық шығарғанын жазды. Бұл бұйрық "біздің немістеріміз оңай оқытылатындықтан" "ағылшын тілін сәл ғана үйренгеннен" кейін ғана күшіне енді. Көрінетіндей, оларға деген қамқорлықты көрсету үшін ағылшындардың осыны күтуі қажет еді. Британдықтар мен гессендер арасындағы қарым-қатынасты шиеленістірген көптеген басқа да оқиғалар болды. 1779 жылдың тамызында саксондық дворян Иоганн Филипп фон Крафт "ағылшын сарбаздарының" тобы Гессен гранадиріне шабуыл жасап, оны тонап, жарақаттағанын жазды; тарихшы Стивен Шваменфельд бұл сарбаздар, ең болмаса, Ирландия еріктілерінің мүшелері болғандығын атап өтті. Тағы бір оқиға 1780 жылдың 20 тамызында 54-ші жаяу полкінен шыққан британдық сарбаздар мен Ангальт-Цербст полкінен шыққан Гессен әскерлері арасында болды. Бірнеше көкөніс бақтарын өсірген 54-ші жаяу полкі гессиандармен алмастырылды, олар өздері егіп алған егінді жинау құқығы үшін төлеуден бас тартты. Жауап ретінде бірнеше британдық сарбаздар көкөністерді жұлып алып, алып кетті, бұл британдық және гессен офицерлері оны тоқтатуға дейін жанжалға әкелді.

Америкалық көзқарастар

Американдықтар, революционерлер де, лоялистер де, гессендерден жиі қорқып, оларды ашкөз және қатыгез жалдамалы әскерлер деп санайтын. Американың тәуелсіздік декларациясы, соғыс басталғанына шамамен бір жыл өткен соң жазылды, онда король Георг III «өлім, қирату және зұлымдық ісін аяқтау үшін шетелдік жалдамалы әскерлерді тасымалдағаны үшін» айыпталды, бұл осыған дейін жасалған қатыгездік пен опасыздық ең қатал дәуірлерде де көрілмеген және өркениетті ел басшысына лайық емес еді. Соғыс бойында гессендердің тонаулары туралы хабарлар бейтарап колонистерді революциялық жаққа қосылуға ынталандырды. Генерал Вашингтонның Континентальдық армиясы 1776 жылдың 26 желтоқсанында таңертең гессендерге күтпеген шабуыл жасау үшін Делавэр өзенін кесіп өтті. Трентон шайқасында 1400 гессен әскері континенттік әскерлерге тез жеңіліп, шамамен 20-сы қаза тауып, 100-і жараланды, ал 1000-ы тұтқынға алынды. Трентон шайқасында тұтқындалған гессендер американдықтардың рухын көтеру үшін Филадельфия көшелерімен парад етті; олардың болуына деген ашу Континентальдық армияға жаңа сарбаздарды тартуға көмектесті. Тұтқындардың көп бөлігі фермерлік жұмыстарға жіберілді. 1778 жылдың басында Вашингтон мен британдықтар арасында тұтқындарды алмастыру туралы келіссөздер басталды. Олардың арасында Николас Бахнер, Якоб Тробе, Джордж Гейслер және Конрад Грин (Конрад Крайн) болды, олар американдық әскери тұтқындарға айырбас ретінде британдық күштерден дезертирлік жасаған гессен сарбаздарының бірнешеуі еді. Бұл адамдарды британдықтар дезертирлік жасағаны үшін, ал көптеген колонистер шетелдік жау деп іздеді. Революциялық соғыс бойында американдықтар гессендерді британдықтарды тастап кетуге итермелеуге тырысты, Колониялардағы үлкен және өркендеген неміс-американдық қауымдастығын атап өтті. Континентальдық Конгресс гессен сарбаздарына тарап аусса 50 акрға дейін (шамамен 20 гектар) жер беруді бекітті. Британдық сарбаздарға шеніне қарай 50-ден 800 акрға дейін жер ұсынылды. Көптеген гессен тұтқындары Пенсильвания штатының Ланкастер қаласындағы лагерьлерде ұсталды, онда «Пенсильвания голландтары» деп белгілі үлкен неміс қауымдастығы өмір сүрді. Неміс тұтқындарына жақсы қарастырылды, кейбіреулері Континентальдық армияда қызмет ететін жергілікті адамдардың орнына қосымша жұмыс істеуге көмектесті. Революциялық соғыстан кейін көптеген гессен әскери тұтқындары Германияға қайтып оралмады, керісінше американдықтардың діни еркіндік және тегін жер ұсыныстарын қабылдап, тұрақты қоныстанды. Ал Ланкастерде британдық тұтқындар да ұсталды, бірақ олар жақсы қарым-қатынасқа оң жауап бермеді және жиі қашып кетуге тырысты. 1783 жылы соғыс аяқталғаннан кейін 17 313 неміс сарбазы отанына оралды. 12 526 адам қайтып оралмады, олардың 7700-і соғыста қаза тапты немесе қайтыс болды; 1200-і соғыста қаза тапты, ал 6 354-і аурудан немесе апаттан қайтыс болды, көбінесе біріншісі. Көбінесе өз елдерінде мәжбүрлеп әскери қызметке алынған немесе бас бостандығынан айырылған 5000-ға жуық неміс әскері АҚШ-та немесе Канадада қоныстанды.

Танымал мәдениетте

Астық дақылдарының маңызды зиянкесі болып табылатын Гессен ұшы, Солтүстік Америкаға Гессен солдаттарының сабан төсемімен келгендігіне байланысты осылай аталған. Вашингтон Ирвингтің 1820 жылғы "The Legend of Sleepy Hollow" әңгімесінде "Бассыз атты" деп аталатын әйгілі кейіпкер бар, ол "Тәуелсіздік соғысы кезінде белгісіз шайқаста пушка ядросынан басы алынған Гессен әскерінің күйесі" ретінде сипатталған. Ол оқиғаның көптеген сахналық қойылымдарында бейнеленген. Д.У. Гриффит Америка революциясының басындағы оқиғалар туралы "Гессендік опасыздар" (1909) атты қысқаметражды фильмнің авторы және режиссері болды. 1950 жылғы "Мерри Мелодиз" мультфильмінен "Банкер Хилл Банни" фильмінде, Тәуелсіздік соғысы кезінде Багс Банни Гессен солдаты Сэм фон Шаммға қарсы тұрады. Фильмнің соңында Сэм "Мен агрессиясыз гессианмын" деп отставкаға кетеді. "Супер 6" (1967) мультсериалының соңғы эпизодында "Гессиандар келе жатыр" атты бөлімінде капитан Заммо Пол Ревирдің түндегі шабуылының пародиінен кейін, капитан Заммо мен жеке Хаммо 1776 жылға оралып, генерал Джордж Вашингтонға хабарлап, шабуылшілердің зұлымдықтарын жоққа шығаруға жіберіледі. Говард Фасттың 1972 жылғы "Гессиан" романы, офицерінің қателігінен аутистік қасиеті бар шал аспанға ілінгендігі үшін жаза ретінде жас Гессен барабаншысының өлімі туралы айтады. "Терн: Вашингтонның тыңшылары" телесериалының бірінші маусымында Гессиандар Трентон шайқасына қатысып, Нью-Йоркте Абрахам Вудхаллмен кездеседі. PBS мультсериалы "Liberty's Kids" бірнеше эпизодтарда Гессиандарды британ армиясының құрамында көрсетті, ал "Гессиандар келе жатыр" атты эпизод Гессиан әскерлерінің біразының американдық тарапқа дезертирлік жасауымен аяқталады. Empire: Total War ойынында, ойыншы Ұлыбритания үшін ойнаса, американдық колонияларында бес Гессиан полкіне дейін жалдауға болады. Assassin's Creed III ойынында, егер Ратонхнакетонның жамандығы максималды деңгейде болса, Гессиандар оны қуалайды және ойынның басқа түрлеріне қарағанда әлдеқайда шебер болады.