Кіріспе
Салықтан босату – бұл, әдетте, билік иелерінің жеке тұлғаларға, мүлікке, табысқа немесе операцияларға жүктемек болған міндетті төлемді азайту немесе жою. Салықтан босатылған мәртебе салықтан толық босатуды, төмендетілген салық ставкаларында төлеуді немесе тауарлардың тек бір бөлігіне салық салуды қамтамасыз етуі мүмкін. Мысалдарға қайырымдастық ұйымдарды мүлік салығы мен табыс салығынан босату, соғыс ардагерлері және кейбір шекарадан тыс немесе көп юрисдикциялық жағдайлар жатады. Салықтан босату, көбінесе, нақты жағдайларда салық салудың болмауынан емес, жалпы ережеден заңмен белгіленген ерекшелік болып табылады, бұл салық салудан босату деп те аталады. Салықтан босату – бұл салықтан босату емес, белгілі бір затты салықтан шығаруды білдіреді. Халықаралық бажсыз сауданы «салықсыз сатып алу» деп те атауға болады. Салықсыз сатып алу кезінде тауарлар аумақтан тысқары шығарылып, салық төлеу қажеттігі туындамайды. Салықсыз сауда кемелерде, ұшақтарда және елдер (немесе салық аймақтары) арасында жүретін басқа да көлік құралдарында кездеседі. Салықсыз сауда көбінесе арнайы бажсыз сауда дүкендерінде қолжетімді. Дегенмен, тауарлар елден шығартылғанда кеденге ұсынылса, кез келген мәміле бажсыз болуы мүмкін. Мұндай жағдайда, салық сомасына тең ақша төленеді, бірақ елден шығартылғанда қайтарылып беріледі. Еуропада жиі кездесетін салықтан босату АҚШ-та, Луизиана штатын қоспағанда, сирек кездеседі. Алайда, Еуропалық Одақтың қазіргі ережелері салық аймағынан тыс ерекше аумақтарды қоспағанда, ЕО ішіндегі бажсыз сауданың көп бөлігін тыйымдайды.
Tax exemption is the reduction or removal of a liability to make a compulsory payment that would otherwise be imposed by a ruling power upon persons, property, income, or transactions. Tax exempt status may provide complete relief from taxes, reduced rates, or tax on only a portion of items. Examples include exemption of charitable organizations from property taxes and income taxes, veterans, and certain cross border or multi jurisdictional scenarios. Tax exemption generally refers to a statutory exception to a general rule rather than the mere absence of taxation in particular circumstances, otherwise known as an exclusion. Tax exemption also refers to removal from taxation of a particular item rather than a deduction. International duty free shopping may be termed "tax free shopping". In tax free shopping, the goods are permanently taken outside the jurisdiction, thus paying taxes is not necessary. Tax free shopping is also found in ships, airplanes and other vessels traveling between countries (or tax areas). Tax free shopping is usually available in dedicated duty free shops. However, any transaction may be duty free, given that the goods are presented to the customs when exiting the country. In such a scenario, a sum equivalent to the tax is paid, but reimbursed on exit. More common in Europe, tax free is less frequent in the United States, with the exception of Louisiana. However, current European Union rules prohibit most intra EU tax free trade, with the exception of certain special territories outside the tax area.
Арнайы ақшалай бостандықтар
Кейбір юрисдикциялар салық базасын нақты ақшалай мөлшерде төмендетуге мүмкіндік береді, бұл жеңілдік деп аталуы мүмкін. Мысалы, АҚШ Федералдық және көптеген штаттық салық жүйелері "жеке жеңілдіктер" санаттарының әрқайсысы үшін белгілі бір соманы шегеруге рұқсат береді. Осындай сомалар "жеке жәрдемақылар" деп те аталуы мүмкін. Кейбір жүйелер мұндай жеңілдіктердің немесе жәрдемақылардың белгілі бір шекті мәнге жеткенде кезең-кезеңмен азайтылуына немесе тоқтатылуына мүмкіндік береді.
Босатылған ұйымдар
Кейбір үкіметтер белгілі бір ұйым түрлері үшін барлық салықтан кеңейтілген босатулар береді. Босатулар әртүрлі ерекшеліктері бар ұйымдарға ғана шектелуі мүмкін. Босатулар салық заңының өзінен тыс анықтамалардың немесе шектеулердің нәтижесі болуы мүмкін.
Ерекшелік алу тәсілдері
Ұйымдарға салықтан босату беру үшін бірнеше түрлі тәсіл қолданылады. Бір юрисдикция ішінде немесе әсіресе, оның ішкі юрисдикцияларында әртүрлі тәсілдер қолданылуы мүмкін. Кейбір юрисдикциялар белгілі бір шарттарға сай келетін ұйымдарға салықтан толық босатуды ұсынады. Мысалы, Ұлыбританияда қайырымдылық туралы заңға сәйкес басқарылатын ұйымдар мүлік салығынан (rates) және табыс салығынан босатылады. Бұл толық босату юрисдикцияның салық салу құзыретінің шектеулі болуымен біршама шектелуі мүмкін. Кейбір юрисдикциялар тек бір түрлі салықтан ғана босатуды немесе тек белгілі бір салықтан ғана босатуды қарастырады. Кейбір юрисдикциялар тек белгілі бір салықтардан ғана босатуды ұсынады. АҚШ кейбір ұйымдарды федералды табыс салығынан босатады, бірақ түрлі акциздерден және көптеген еңбек салығынан босатпайды.
Қайырымдылық және діни ұйымдар
Көптеген салық жүйелері мойындалған қайырымдылық ұйымдарын салықтан толық босатуды қамтамасыз етеді. Мұндай ұйымдарға діни ұйымдар (ғибадатханалар, мешіттер, шіркеулер және т.б.), бауырластық ұйымдар (әлеуметтік клубтарды қоса алғанда), қоғамдық қайырымдылық ұйымдары (мысалы, баспанасыз азаматтарға көмек көрсететін ұйымдар) немесе қоғамдық мүдделерге қызмет ететін ұйымдардың кең ауқымы жатуы мүмкін. АҚШ жүйесі мұндай босатуға құқық алған ұйымдардың табысын федералдық және көптеген штаттық табыс салығынан босатады. Құқыққа ие болу үшін ұйым салықтан босатылатын мақсаттардың ұзақ тізіміне сәйкес құрылып, жұмыс істеуі керек, ол 28-нен астам ұйым түрін қамтиды. Сонымен қатар, көптеген ұйымдар үшін, ұйым Ішкі Кірістер Қызметіне салықтан босатылған мәртебе беру үшін өтініш беруі немесе діни немесе апостолдық ұйым болуы талап етіледі. АҚШ жүйесі салықтан босатылған ұйымдардың түрлерін (мысалы, білім беру және қайырымдылық) босату мақсатында ажыратпайды, бірақ жарналар бойынша салық жеңілдіктерін беруге қатысты мұндай айырмашылықтарды жасайды. Ұлыбритания, әдетте, қоғамдық қайырымдылық ұйымдарын бизнес салығынан, корпоративтік салықтан, табыс салығынан және басқа да белгілі бір салықтардан босатады.
Мемлекеттік мекемелер
Көптеген жүйелер мемлекеттік органдардың ішкі құрылымдарын барлық салықтан босатады. Көп деңгейлі билік аймақтарында бұл босату әдетте төменгі деңгейдегі құрылымдарға және құрылымдар арасында қолданылады. Мысалы, АҚШ-та штаттық және жергілікті басқару органдары федералдық, штаттық және жергілікті табыс салығынан босатылған.
Зейнетақы жүйелері
Көптеген жүйелер бір немесе бірнеше жұмыс берушінің қызметкерлері үшін немесе қызметкерлердің мүддесі үшін зейнетақыға инвестициялау және зейнетақы қызметін жүзеге асыруға арналған ұйымдарға салық салмайды. Бұған қоса, көптеген жүйелер жеке зейнетақы схемаларына салық жеңілдіктерін береді.
Білім беру мекемелері
Кейбір мемлекеттер білім беру ұйымдарына толық немесе ішінара салық жеңілдіктерін қарастырады. Бұл жеңілдіктер белгілі бір функциялармен немесе кірістермен шектелуі мүмкін.
Басқа да коммерциялық емес ұйымдар
Кейбір мемлекеттер жоғарыда көрсетілген санаттарға жатпайтын, басқа да нақты ұйым түрлеріне салық жеңілдігін береді.
Өзара босатулар
Кейбір мемлекеттер басқа мемлекеттерде салықтан босатылған ұйымдарға салық жеңілдігін беруге мүмкіндік береді. Мысалы, АҚШ штаттарының көпшілігі федералдық салық мақсаттары бойынша салықтан босатылған деп танылған ұйымдарға салық жеңілдігін береді.
Сату салығы
АҚШ-та сату және пайдалану салығын қолданатын көптеген штаттар мен жергілікті билік органдары қайта сатушыларды сату мақсатында сақталатын және соңында сатылатын тауарларға сату салығынан босатады. Бұған қоса, мұндай штаттар мен жергілікті билік органдарының көпшілігі басқа тауарларды өндіруге тікелей қолданылатын тауарларды (яғни, шикізатты) сату салығынан босатады.
Айыппұлдан босатылған жеке тұлғалар
Жеке тұлғалардың белгілі бір санаттарына жүйе шеңберінде толық немесе ішінара салық жеңілдігі берілуі мүмкін. Көбінесе ардагерлерге, дін қызметкерлеріне немесе балалары бар салық төлеушілерге жеңілдіктер қарастырылады (олар салық төлеушімен бірге тұратын әрбір құқықтық талапқа сай асыраулы үшін "асыраулы жеңілдігін" алуға құқылы. Асыраулы – биологиялық бала, әкесінің немесе анасының баласы, туысқан, жақын туысқан, асырап алынған бала, асыраудағы бала немесе немере болуы мүмкін, әдетте 19 жасқа дейін, 24 жасқа дейін толық уақытта оқитын студент немесе ерекше қажеттіліктері бар адам). Берілетін жеңілдік бірнеше критерийге, тіпті сол салыққа тікелей қатысы жоқ критерийлерге де байланысты болуы мүмкін. Мысалы, белгілі бір кіріс деңгейінен төмен табыс табатын ардагерлердің белгілі бір санаттарына жылжымайтын мүлік салығынан жеңілдік берілуі мүмкін. Жеңілдік алуға құқылы тұлғалардың анықтамасы көбінесе күрделі болады.
Тарихи қолданысы
Еврей жазбаларындағы Самуил 17:25 (NKJV) жолында Саул патша филистиндердің алып Ғолиатын жеңген адамға салықтан босатуды сыйлық ретінде ұсынды. Грей Турский, франктар тарихында, Тур қаласының тұрғындарына Святой Мартиннің қабірлері болғандықтан, Меровингтер патшалары салықтан босатуды бергенін айтты және бұл босатуды бұзған кез келген адамға қасиеттінің жазасы тиеді деп ескертті. Тарихи мұсылман халифаттарының кезінде ислам дінін қабылдағандар немесе исламға өткендер салықтан босатылды. Франциядағы Домреми-ла-Пучель қаласының тұрғындарына Франция королі Карл VII, Жанна д'Арктан оның туған қаласын салықтан босату туралы өтініш алғаннан кейін салықтан босату құқығы берілді. Бұл қауым француз революциясына дейін салықтан босатылған күйде болды, содан кейін республикалық үкімет салық салуды қайта жаңартты. Осман империясында Мұхаммедтің ұрпақтарына берілген салық жеңілдіктері көптеген адамдарды шежіре куәліктерін сатып алуға немесе әулеттік тегін жалғандауға итермеледі; асыл текті екенін жалған мәлімдеу – teseyyüd құбылысы этникалық, әлеуметтік және діни топтар арасында кеңінен таралды. 17 ғасырда Осман билігі 300 мыңға жуық жалғаншы бар екенін бағалады; 18 ғасырда Анатолиядағы жоғары топқа жататын қала тұрғындарының көбі Мұхаммедтен тараған деп мәлімдеді. Авариз және текаlif i орфие сияқты салықтардан босатылған мұндай шежірені алған адамдардың саны осыншалықты көп болғандықтан, салық жинау өте қиын болды.
Босатылған табыс
Көптеген табыс салығы жүйелері салық салынатын табыс базасынан белгілі бір табыс түрлерін шығарып тастайды. Мұндай шығарылып тастаулар "шығарылымдар" немесе "босатулар" деп аталуы мүмкін. Жүйелердің құрылымы әртүрлі келеді. Көбінесе салық салынылмайтын табыстардың қатарында: Салық салу құзыретінен тыс жерде алынған табыс. Мұндай шығарылымдар сомасымен шектелуі мүмкін. Ведомстволық құзыреттерден алынған пайыздық табыс. Зардапты өтеуден тұратын табыс. Мұраға қалған немесе сыйға алынған мүліктің құны. Кейбір салық жүйелері жүйе дамытуға тырысатын табыс түрлерін салықтан босатады. Мұндай шығарылымдар немесе босатулар өте нақты немесе өте жалпы сипатта болуы мүмкін. Босатуға болатын табыс түрлеріне белгілі бір аймақтарда алынған табыстар жатады, мысалы, арнайы экономикалық аймақтар, кәсіпорын аймақтары және т.б. Мұндай босатулар белгілі бір салалармен шектелуі мүмкін. Мысалы, Үндістанда тауар экспорттаушылар мен шетелдік клиенттерге қызмет көрсететін кәсіпкерлерге табыс салығы мен кедендік баж салығынан босату мүмкіндігі бар арнайы экономикалық аймақтар бар.
Income earned outside the taxing jurisdiction. Such exclusions may be limited in amount. Interest income earned from subsidiary jurisdictions. Income consisting of compensation for loss. The value of property inherited or acquired by gift. Some tax systems specifically exclude from income items that the system is trying to encourage. Such exclusions or exemptions can be quite specific or very general. Among the types of income that may be included are classes of income earned in specific areas, such as special economic zones, enterprise zones, etc. These exemptions may be limited to specific industries. As an example, India provides SEZs where exporters of goods or providers of services to foreign customers may be exempt from income taxes and customs duties.
Ерекшеліктер үшін қойылатын шарттар
Салықтан босату көбінесе нақты шарттардың орындалуын талап етеді.
Көп деңгейлі юрисдикциялар
Көптеген салық салатын елдерде салық салуға құқығы бар бөлімшелер немесе бағынышты юрисдикциялар бар. Бұл ерекшелік АҚШ, Швейцария және Австралия сияқты федеративтік жүйелерге ғана тән емес, керісінше ұлттық жүйелерде кең таралған құбылыс. Жоғары деңгейдегі жүйе төменгі деңгейдегі жүйенің салық салу қабілетіне, сондай-ақ төменгі деңгейдегі жүйенің жұмыс істеуінің белгілі бір аспектілеріне, оның ішінде салық жеңілдіктерін беруге шектеулер қоюы мүмкін. Бұл шектеулер төменгі юрисдикцияның салық салуға өкілеттігіне тікелей, немесе жоғары деңгейдегі салық жеңілдіктерінің салықтық салдарларын реттеу арқылы жанама түрде жүзеге асырылуы мүмкін.
Шекарааралық келісімдер
Салық төлеуші басқа юрисдикциямен өзара салықтан босатуды көздейтін келісімдер жасаса алады. Мұндай ережелер табыс салығы туралы келісімде жиі кездеседі. Бұл өзара салықтан босатулар әдетте әрбір келісімшарт жасасқан юрисдикцияның екінші келісімшарт жасасқан юрисдикцияның тұрғынының белгілі бір табысын салықтан босатуын талап етеді. Салықтан босату туралы көп юрисдикциялық келісімдер де бар. АҚШ-тың 20 штаты көпмемлекеттік салық келісіміне қол қойды, ол басқалармен қатар, әрбір мүше басқа штаттарға немесе әкімшілік бөлімшелерге төленген сату және пайдалану салығы үшін толық жеңілдік беруі керек. Еуропалық Одақтың мүшелерінің барлығы ЕО-ның көп елдік ҚҚС үйлестіру ережелеріне қатысушы.
АҚШ-тағы дипломатиялық салықтан босату
АҚШ дипломатиялық миссиясына келушілерге бірнеше салық жеңілдіктерін қарастырады.