Кіріспе

1598–1600 жылдардағы феодалдық Жапония үкіметі. Жапония тарихында Бес ақсақалдар кеңесі (жап. 五大老) – 1598 жылы регент Тоётоми Хидэёсидің сол жылы қайтыс болуына шамалы уақыт қалғанда құрылған, бес күшті феодал (даймё) тобы. Хидэёси өлім төсегінде жатқанда, оның ұлы Тоётоми Хидэёри әлі бес жаста болды. Сондықтан Хидэёси мұрагері есейгеннен кейін одан кейін билікке келе алатынына көз жеткізу үшін кеңес құру қажет болды. Олар сондай-ақ Хидэёсидің Киото және айналасындағы аймақтарды басқару үшін тағайындаған Го-Бугё (Бес комиссар) үшін де кеңесшілер ретінде жұмыс істеді.

Кеңестің құрылуына әкеп соққан жағдайлар

Хидэёси Кореяға жасалған шабуылдардың (Корея мен Қытайды жаулап алуға жасалған әрекет) сәтсіз аяқталуына байланысты мінез-құлқы бірте-бірте өзгерді. Хидэёси өзі Корея жорықтарына қатыспады, жорықты басқаруды өзінің сенімді серіктеріне тапсырды. 1597 жылы ол Кореяға 140 мың сарбаздық соңғы әскерін жіберді, бірақ бұл әрекеттер нәтижесіз болды. Хидэёри дүниеге келгеннен кейін, Хидэёси Тоётоми Хидецугуға Коя тауында ритуалдық өлім жасауды бұйырды, осылайша Хидэёсидің жалғыз мұрагері оның нәресте ұлы Хидэёри болуы мүмкін болды. Хидецугуға жақын адамдар, оның отбасы мен адал қызметшілері де жазаланды. 1595 жылы Тоётоми Хидэёси биліктің тұрақтылығын сақтау және Хидецугу биліктен кеткеннен кейін туған саяси дағдарысты жеңу үшін бес заң мен ережені (жапонша: 御定五ヶ条 Онкит Гокадзё) жариялады. "Жетінші айдың он бесінші күні" күні, жоғары дәрежелі даймиолар Маэда Тошиедегі Фушимидегі резиденцияда жиналып, Хидэёриге адалдық серт беруді жаңартты. "Сегізінші айдың бесінші күні", өлімінен 13 күн бұрын (Кейчо дәуірінің үшінші жылының сегізінші айының он сегізінші күні) Хидэёси Ақсақалдарға бұйрық берді: Хидэёри осы жерге көшкеннен кейін, әртүрлі генералдағы балалар Осака сарайына баруы керек. 1598 жылдың соңында Хидэёси ауырып, денсаулығы нашарлай бастады. Бұл даймиолардың барлығы Хидэёсидің үй шаруашылығында көп жылдар бойы қызмет еткен. Кеңес құрылғанға дейін Хидэёси бес даймиоға басқа даймиолардан өзгеше қарады. Мұның бір себебі - Торицугидің (жапонша: 取次) болмауы еді. Торицуги даймиолар арасында делдалдық қызмет атқарып, бұйрықтарды жеткізуге көмектесті. Бұл әрбір даймионың Хидэёсимен тікелей сөйлесуіне мүмкіндік берді, сонымен қатар Хидэёси даймиолардың өз иеліктерін басқару ісіне араласпады. Шимазу кланы үшін Ишида Мицунари торицуги болып тағайындалды, бұл Мицунари мен/немесе Тоётомидің Шимазу иелігіне араласу құқығына ие екенін білдірді. Хидэёси өзінің бағынышындағы даймиолардың өз жерлерін басқаруын және әскери міндеттерін орындауын күтті. Даймиолардың иелігіне кіретін жерлер неғұрлым үлкен болса, олардың жерді басқару тәжірибесі де соғұрлым жоғары болды. Сондықтан Хидэёси оларды кіші даймиолардан өзгеше қарады, оларға жергілікті басқару мәселелерінде Хидэёсидің араласуы қажет болды. 1588 жылғы "Қылыш аулау саясаты" (жапонша: 刀狩 katanagari) бойынша, Хидэёси тек төмен дәрежелі даймиоларға ғана осы саясатты жүзеге асыруға бұйрық берген деп есептеледі. Ірі даймиолар тіпті бұйрықсыз да осы саясатты сақтады, бірақ Хидэёси олардың оны міндетті түрде орындауын күткен жоқ. Бастапқыда қылыш аулаудың мақсаты әскери күштердің құрылуын шектеу үшін қару-жарақтарды тәркілеу болды, бұл ешкімнің елді күшпен басып алуына жол бермеуді қамтамасыз етті. Хидэёси ірі даймиоларға сенім арта алатын, олар тәжірибелі және үлкен әскери күштермен жабдықталған, егер олар көтеріліс жасаса, жергілікті билікті басып тастау үшін. Осылайша, Хидэёсидің ірі даймиоларға, Токугава, Маэда, Мори және Уэсугиге деген қатынасы ерекше болды.

Кеңеске қатысты кіші топтар

Хидэёси сонымен қатар "мемлекеттік істердің негізгі басқаруын" бақылауға бекітілген Бес комиссарды (японша: Go Bugyō) тағайындады; ал Ақсақалдар Хидэёридің Хидэёсиден кейін мұрагер болатынына қадағалау жасауға міндеттелді. Осы кезеңде Бес комиссардың құрамына Асано Нагамаса, Машита Нагамори, Ишида Мицунари, Нацука Масаи және Маэда Гэни кірді. Ақсақалдардың chūro (японша: 中老) деп аталатын көмекшілері болды, олар Бес ақсақал мен Бес комиссар арасында делдалдық қызмет атқарды. Осы уақыттағы чхоролар Суругалық Накамура Кадзуужи, Такамацулық Икома Чикамаса және Тотторилық Хорио Йосихару болды.

"Го-Таиро" атаусының шығу тегі

Хидэёши қайтыс болғаннан кейін, Исида Мицунариді қоса алғанда, бес комиссар Иэясу мен басқа ақсақалдарды Го бугёшу (жапонша: 御奉行衆) деп атады, ал Кишомондағы бес комиссарды Тошиёридомо (жапонша: 年寄共) деп атады. Ол ақсақалдарға Хидэёриге өмірлерімен қолдау көрсету керектігін естеріне түсіру үшін әдейі "Го бугёшу" терминін қолданды. Екінші жағынан, Шимазу Йосихиса бес ақсақалды Го роджушу (жапонша: 御老中衆) деп атады, ал Като Кийомаса оларды Нихон Готосиёришу (жапонша: 日本御年寄衆) деп атады. Олар екеуі де бес комиссарды Го бугёшу (жапонша: 御奉行衆) деп атады. Адамдар оларды бес ақсақал мен бес комиссармен қарым-қатынасына байланысты әртүрлі атады, бірақ бес ақсақалдың шын мәнінде Го Тайро деп аталғанын көрсететін ешқандай құжат жоқ. Тайро (жапонша: 大老) сөзі – Токугава шогунаты тұсында Роджудан (жапонша: 老中) уақытша жоғары тұрған ең жоғары лауазымның атауы еді. Бес ақсақал Едо дәуірінде Тайро атағы құрылғаннан кейін Го Тайро деп аталды деп саналады.

Токугава Иэясу

Токугава Иэясу (жапонша: 徳川 家康) Эдоның (қазіргі Токио) төңірегіндегі Канто аймағындағы сегіз провинцияны басқарды және Бес қарттың ішінде қокумен өлшенген ең көп билікке ие болды. Сонымен қатар, 1587 жылы Хидэёси оған Канто және Окуриогокуды (Муцу провинциясы мен Дева провинциясы) басқаруды тапсырған Суфудзирей бұйрығын (жапонша: 惣無事令) сеніп тапсырды. 1597 жылы Хидецугу оқиғасынан (жапонша: 秀次事件 Hidetsugu Jiken) кейін Иэясу Хидейори 15 жасқа толғанға дейін уақытша регент ретінде тағайындалды және Фушимиде тұруын сұрады. Кеңес құрылмас бұрын Хидэёси Канто аймағындағы Одавара жорықтарының сәтті аяқталуынан кейін Ходжо провинциясын Иэясуға сыйлады. Бұл Хидэёсидің Иэясу үстінен басымдығын көрсетті. Хидэёси солтүстіктегі Эчиго провинциясынан Иэясуға шабуыл жасау мүмкіндігі болғандықтан Кагекацумен одақ құрды. Ол Секигахара шайқасында Ишида Мицунаримен одақтасып, Батыс армиясының бас қолбасшысы болды.

Кобаякава Такакаге

Кобаякава Такакаге (жапонша: 小早川 隆景) – Сеңгоку дәуірі мен Азучи-Момояма дәуірінде самурай және даймё (феодалдық әмір) болды. Алғашқыда ол Мори әулетіндегі билікке ие болғандықтан Хидэёшиге қарсы күресті, бірақ Шидзугатак шайқасынан кейін Хидэёшиге бағынуға шешім қабылдады. Хидэёши билігінде ол қазіргі Фукуока облысы болып табылатын Чикузен провинциясын басқаруға тағайындалды. Такакаге әулет билігін Хидэтосиге (Хидеакиге) тапсырып, зейнетке шығып, Михараға көшті. Такакаге Нажима қамалын (жапонша: 名島城 Najima Jō) жаңартып, оны жеке резиденциясы етіп пайдаланды. Кобаякава 1597 жылдың 12 маусымында 65 жасында қайтыс болды. 1597 жылы Кобаякаваның қазасынан кейін ол Бес ақсақал тізімінен шығарылып, көбінесе 6-шы ақсақал деп аталады. Оның өлімінен кейін оның жүрегі туыс Мори Терумото Бес ақсақал кеңесінде оның орнын басты.

Хидэёшидің мұрагерін тәрбиелеу

Хидэёси 1594 жылы Осака қамалын ұлы Хидэёриге берді, сол кезде Хидэёри бір жасар болатын. Токугава Иэясу Хидэёридің қамқоршысы ретінде тағайындалды, сонымен қатар Хидэёридің регент болуына көмектесуге міндеттелді. Укита Хидэиэ Хидэёридің адал қызметкері болуға тиіс еді.

Саяси істерге қатысу

Иэясу Хидэёси тарапынан Хидэёри ересек болғанша және оның орнына өткеше регент (жапонша: 摂政 Sesshō) қызметіне тағайындалды. Уэсуги Кагекацу мен Мори Терумото барлық саяси мәселелер бойынша кеңесшілер ретінде хабардар етіліп, олармен кеңесілгені тиіс еді. Заң бұзған кез келген адамға жаза беруді Ақсақалдар шешетін. Барлық қаржылық операциялар Ақсақалдардың бақылауында болды, және Ақсақалдар Хидэёри ересек болғанда оған шот ашумен тапсырылды.

Кореядан шығу

Хидэёшидің қайтысынан кейін Бес ақсақалдар кеңесі Корея түбегіндегі жапон әскеріне елге қайтуға бұйрық берді. Кеңес, Хидэёшидің өлімі әскерлерге жеткізілсе, Кореядағы әскерлер арасында тәртіпсіздік туындауы мүмкін деп қорқып, оның қайтысын әскерлердің рухын сақтау үшін жасырды. Жапон әскерлерінің әскерлік дағдарысқа ұшырағаннан кейін, соғыстың аяқталуын белгілейтін соңғы бейбіт келіссөздер бірнеше жылға созылды.

Токугаваның үстемдігі

Иэясу ұлдары мен қыздарын саяси мақсатта үйлендірді, бұл ақсақалдар мен комиссарлар арасында дау тудырды. Иэясу ұлы Тадатеруді Масамуне қызы Ирохахимге үйлендірді. Осы мәселедегі келіспеушіліктердің себебі 1595 жылғы "Осака қамалының қабырғасындағы жазулар" (жапонша: 大阪城中壁書 Osakajochu kabegaki) некелерді ақсақалдар мен комиссарлардың келісімімен жасау қажеттігі туралы мәлімдемелерге байланысты болды. Комиссарлар осы некелерге байланысты Иэясудың отставкаға кетуін талап етті. Осы мәселе бойынша Маэда Тошиеге шағымданғандардың бірі Исида Мицунари болды. Иэясу бұл үлкен мәселе емес деп мәлімдеді, ал бұл дауды Иэясудың досы Хорио Йошихару шешті.

Дау-жанжалдың өршуі

Хидэёшидің өлімінен кейін кеңес мүшелері арасында шиеленіс туды. Екі топ құрылды: Бунчиха (жапонша: 文治派; мамандандырылған мемлекеттік қызмет арқылы басқарылатын мемлекетті қалағандар) және Бунданха (жапонша: 武断派; күшті әскери билікті жақтағандар); Токугава Иэясу Бунданханың құрамында болды. Маэда Тошие қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткен соң, Иэясу билікті басып алу мүмкіндігін сезді. 1599 жылы Маэда Тошиенің қайтысы Иэясуды Бес ақсақалдың ең тәжірибелісіне айналдырды. Соңында, Уэсуги Кагекацу заңсыз түрде бекіністер салғандықтан және оларды қайта жаңғыртқандықтан, Иэясу соғысқа қатысуын негіздеп, 1600 жылы Секигахара шайқасына жол ашты. 1615 жылы Осака қоршауындағы Токугаваның жеңісінен кейін Иэясу Хидэйориді жоюмен ғана қанағаттанбады, сонымен қатар Тоётоми әулетінің болашақта билікке оралуына жол бермеу үшін Тоётоми отбасының мүмкіндігінше көп мүшесін өлтірді, ал Хидэйоридің қызының жағдайында монастырға жіберді. Сандамарудың 31-ші эпизодында Бес ақсақал кеңесінің Хидэёши күткендей нәтиже бермеу себебі қысқаша түсіндіріледі, сондай-ақ ақсақалдар Отонашу (жапонша: 老衆) деп аталғанын көреміз. Драма сонымен қатар Маэда Тошиедің ерте қайтысы Иэясудың ықпалын күшейткенін, ал Ишида Мицунаридің Тоётоми әулеті арасында танымалдылығының болмауы Секигахара шайқасында көптеген адамдардың Иэясуды қолдауына себеп болғанын көрсетеді.