Муромати кезеңі: Жапония тарихы (1336-1573)

Кіріспе

1336–1573 жылдар аралығындағы жапон тарихының кезеңі Муромачи кезеңі немесе Муромачи дәуірі (室町時代), сондай-ақ Асикаға кезеңі немесе Асикаға дәуірі (足利時代) деп те аталады, шамамен 1336–1573 жылдар аралығындағы жапон тарихының бір бөлімі. Бұл кезең Муромачи немесе Асикаға сёгунатының ( ) билігімен белгіленеді, ол 1338 жылы алғашқы Муромачи сёгуны Асикаға Такаудзи, империялық биліктің қысқа мерзімді Кенму қайта жаңғыртуынан (1333–1336) екі жыл өткен соң ресми түрде құрылды. Бұл кезең 1573 жылы 15-ші және соңғы сёгун Асикаға Ёсиакиді Ода Нобунага Киото қаласынан қуғанда аяқталды. Мәдени тұрғыдан алғанда, бұл кезеңді Китаяма және Хигасияма мәдениеттеріне (15 ғасырдың соңы – 16 ғасырдың басы) бөлуге болады. Муромачи дәуірінің 1336–1392 жылдар аралығындағы алғашқы жылдары Солтүстік және Оңтүстік сарайлар дәуірі деп аталады. Бұл кезең Кенму қайта жаңғыртуының бастамашысы болған император Го-Дайгоның қолдаушыларының үздіксіз қарсылығымен ерекшеленеді. 1465 жылы басталган Сенгоку кезеңі немесе Соғысқан мемлекеттер кезеңі Муромачи кезеңімен көптеп тұспа-тұс келеді. Муромачи дәуірінен кейін Адзути-Момояма дәуірі (1568–1600) келеді, ол Сенгоку дәуірінің соңғы кезеңі, ал одан кейін Эдо дәуірі (1603–1867) басталады.

Муромачи бакуфу

Император Го Дайгоның Кенму қалпына келтіру кезінде императорлық билікті қайта орнатуға жасаған қысқаша тырысы самурайлар класын наразылыққа толтырды, ал Ашикага Такаудзи олардың қолдауымен император Го Дайгоны тақтан түсірді. 1338 жылы Такаудзи шогун болып жарияланып, Киотода өзінің үкіметін құрды. Алайда, император Го Дайго тұтқыннан қашып, Нарада саяси билігін қайта жаңғыртты. Ашикага билігінің келесі кезеңі (1336–1573) Киото ауданының атымен Муромачи деп аталды, онда үшінші шогун Ашикага Йошимицу 1378 жылы штаб-пәтерін – (花の御所) – көшірді. Ашикага шогунаты Камакурадан айырмашылығы, Камакура императорлық сараймен тепе-теңдікте болса, Ашикага императорлық үкіметтің қалдықтарын өзіне қаратып алды. Дегенмен, Ашикага шогунаты Камакура сияқты күшті болған жоқ және азаматтық соғысқа үлкен мән берді. Ашикага Йошимицуның (шогун, 1368–94 ж., және канцлер, 1394–1408 ж.) билігі кезінде ғана тәртіп орнатыла бастады. Йошимицу Камакура дәуірінде шектеулі өкілеттіктерге ие болған қазынашыларды, кейін даймё деп аталған, күшті аймақтық билеушілерге айналуға рұхсат берді. Уақыт өте келе, шогун мен даймё арасында билік тепе-теңдігі қалыптасты; Киотода шогунның орынбасарлары ретінде ең белгілі үш даймё әулеті кезекпен тағайындалды. Йошимицу 1392 жылы Солтүстік және Оңтүстік сарайларды біріктіруге қол жеткізді, бірақ императорлық әулеттер арасындағы теңгерімділікті арттыруға берген уәдесіне қарамастан, Солтүстік сарай одан кейін таққа билік жүргізе берді. Йошимицудан кейін шогун әулеті бірте-бірте әлсіреп, билігін даймёлар мен басқа да аймақтық күшті тұлғаларға жоғалта бастады. Шогунның императорлық мұрагерлікке ықпалы азайды, ал даймёлар өз кандидаттарын қолдауға мүмкіндік алды. Уақыт өте келе, Ашикага әулетінің өзі мұрагерлік мәселелеріне тап болды, нәтижесінде Онин соғысы (1467–77) болды, ол Киотоны қиратып, бакуфуның ұлттық билігін толығымен жойды. Содан кейін пайда болған билік бослығы бір ғасырлық анархияны бастады.

Emperor Go Daigo's brief attempt to restore imperial power in the Kenmu Restoration alienated the samurai class, and Ashikaga Takauji deposed Emperor Go Daigo with their support. In 1338 Takauji was proclaimed shōgun and established his government in Kyoto. However, Emperor Go Daigo escaped from his confinement and revived his political power in Nara. The ensuing period of Ashikaga rule (1336–1573) was called Muromachi after the district of Kyoto in which its headquarters – the (花の御所) – were relocated by the third shōgun Ashikaga Yoshimitsu, in 1378. What distinguished the Ashikaga shogunate from that of Kamakura was that, whereas Kamakura had existed in equilibrium with the imperial court, Ashikaga took over the remnants of the imperial government. Nevertheless, the Ashikaga shogunate was not as strong as Kamakura had been, and was greatly preoccupied with civil war. Not until the rule of Ashikaga Yoshimitsu (as shōgun, 1368–94, and chancellor, 1394–1408) did a semblance of order emerge. Yoshimitsu allowed the constables, who had had limited powers during the Kamakura period, to become strong regional rulers, later called daimyōs. In time, a balance of power evolved between the shōgun and the daimyōs; the three most prominent daimyō families rotated as deputies to the shōgun at Kyoto. Yoshimitsu was finally successful in reunifying the Northern and Southern courts in 1392, but despite his promise of greater balance between the imperial lines, the Northern Court maintained control over the throne thereafter. The line of shoguns gradually weakened after Yoshimitsu and increasingly lost power to the daimyōs and other regional strongmen. The shōguns influence on imperial succession waned, and the daimyōs could back their own candidates. In time, the Ashikaga family had its own succession problems, resulting finally in the Ōnin War (1467–77), which left Kyoto devastated and effectively ended the national authority of the bakufu. The power vacuum that ensued launched a century of anarchy.

Экономикалық және мәдени даму

Япондықтардың Мин әулетімен (1368–1644) байланысы, Қытай Муромачи дәуірінде жаңарып, қытайлар Қытайдың жағалау аймақтарындағы жапон қарақшыларын басуға қолдау сұраған кезде басталды. Осы дәуір мен аймақтағы жапон қарақшыларын қытайлар воку (жапон тілінде вако) деп атады. Қытаймен қарым-қатынасты жақсарту және Жапонияны воку қауіпінен құтқару ниетімен Йосимицу қытайлармен жарты ғасырға созылатын қарым-қатынасқа келісті. 1401 жылы ол Қытай императорына жолдаған хатында өзін "Сіздің адал құлыңыз, Жапония патшасы" деп атап, салық жүйесін қайта жаңғыртты. Жапондықтар ағаш, күкірт, мыс кені, қылыштар және бүктемелі сыпырғыштарды қытай жібегі, фарфор, кітаптары мен монеталарына айырбастады – қытайлар мұны салық ретінде қарастырса, жапондар тиімді сауда деп санады. Ашикага бакуфу тұсында Киотодағы бакуфу штаб-пәтерінен бастау алған, Зен буддизмінің күшті ықпалымен барлық әлеуметтік топтарға тараған Муромачи мәдениеті деп аталатын жаңа ұлттық мәдениет пайда болды.

Дзен буддизмі

Дзен діни ілімдер мен тәжірибелерді ғана емес, сонымен қатар өнер мен мәдениетті, оның ішінде қытай Сун (960–1279), Юань және Мин әулеттерінің суреттерінен алынған ықпалдарды таратуда орталық рөл атқарды. Императорлық сарайдың бакуфуға жақын орналасуы императорлық отбасы мүшелерінің, сарай қызметкерлерінің, даймёлердің, самурайлардың және дзен діни қызметкерлерінің араласуына себеп болды. Муромачи кезеңінде қайта құрылған «Көк шатқалдың жазбалары» жапон Дзен әдебиетінің басты мәтініне айналды; ол бүгінгі күнге дейін сол орнын сақтап тұр. Сәулет, әдебиет, нох театры, кёген (комедия), поэзия, саругаку (халықтық ойын-сауық), шәй ішу рәсімі, ландшафттік бағдарламалау және гүлдерді безендіру сияқты өнердің барлық түрлері Муромачи дәуірінде гүлденді.

Синтоизм

Бұрынғы буддизмнің ғасырлар бойы үстемдік еткен кезінде буддизммен тыныш бірге өмір сүрген синтоизмге қызығушылық қайта жанданды. Өз жазбалары болмаған және аз ғана дұғалары бар синто, Нара дәуірінде басталған синкретикалық амалдардың нәтижесінде Шигон буддасының ритуалдарын кеңінен қабылдады. VIII мен XIV ғасырлар аралығында синто буддизмге дерлік толығымен сіңіп, Риобу Синто (Екі еселі Синто) деп аталды. Алайда, XIII ғасырдың соңындағы моңғол шапқыншылығы жауды жеңудегі камикадзидің рөліне қатысты ұлттық сананы оятты. Одан кейін, елу жыл ішінде (1339–1343), Оңтүстік сарай күштерінің бас қолбасшысы Китабатакэ Чикафуса (1293–1354) «Джинно Шотоки» атты еңбек жазды. Бұл жылнама Аматерасудан қазіргі императорға дейінгі императорлық әулеттің құдайлық тегін сақтаудың маңыздылығын баса көрсетті, бұл Жапонияға ерекше ұлттық мемлекеттік құрылымды (кокутай) сыйлады. Императордың құдай ретіндегі ұғымын нығайтумен қатар, «Джинно Шотоки» синтолық тарих көзқарасын ұсынды, ол барлық жапондықтардың құдайлық табиғатын және елдің Қытай мен Үндістан үстінен рухани басымдығын атап өтті.

Білім

Конфуциандық ілім Муромачи дәуірінде даймё үшін қажетті білім ретінде таныла бастады. Мин әулетінен оралған Гендзю Кэйан Кюсю аймағын аралап жүргенде, Хиго провинциясындағы Кикути кланы мен Сацума провинциясындағы Симазу кланы оны лекция оқуға шақырды; кейіннен ол Сацунан мектебін (Сацумадағы неоконфуциандық мектеп) құрды. Тосада неоконфуциандықты оқыған Байкен Минамимура Нангакудың (Тосадағы неоконфуциандық) негізін қалаушы ретінде танылды; Хокурику аймағында Нобутака Киёхара Ното провинциясындағы Хатакеяма кланы, Вакаса провинциясындағы Такеда кланы және Этизен провинциясындағы Асакура кланы сияқты түрлі даймёлар үшін конфуциандық ілімді оқыды. Осы арада, Жапонияның шығыс бөлігінде Норидзанэ Уэсуги кітаптар жинағын қосып, Жапониядағы ең көне сақталған академиялық мекеме – Асикага Гакконы қайта құрды, сондықтан бүкіл елден дін қызметкерлері мен самурайлар білім алу үшін жиналды. Асикага Гакконы кейін Одаварадағы Гоходзё кланы қорғады. Жапонияда христиан дінін таратумен айналысқан Иса қоғамының миссионері Франциск Ксавьер «Асикага Гакко – Жапониядағы Бандоның ең ірі және әйгілі академиясы (шығыс Жапонияның университеті)» деп сипаттады. Қытай үлгісінде өлеңдер жазған дін қызметкері Сюку Банри Онин соғысында Мино провинциясына барып, содан кейін Докан Отаның шақыруымен Эдоға келді. Ол Канто аймағы, Эчиго провинциясы және Хида провинциясы бойынша саяхат жасады. Жоғарыда аталған Сессю Дева провинциясының Ямагата қаласындағы Риссаку-дзи ғибадатханасына барды. Осы кезеңде жергілікті феодалдар мен кландар өздерінің иеліктерін басқару үшін оқу, жазу және арифметика білімдерін игеруді қажет деп санады. Жер иеліктеріне қатысты көптеген құжаттар шаруалармен жазылды, яғни қарапайым халық арасында да сауаттылық кеңінен таралған. Итальяндық иезуит Алессандро Валигнано (1539–1606) былай деп жазды: «Адамдар ақ терілі (қоңыр емес) және мәдениетті; тіпті қарапайым халық пен шаруалар да жақсы тәрбиеленген және өте сыпайы, олардың сотта тәрбиеленгендей әсер қалдырады. Осы тұрғыдан алғанда, олар басқа шығыс халықтарынан да, тіпті еуропалықтардан да жоғары. Олар өте қабілетті, ақылды, біздің сабақтарымыз бен нұсқауларымызды тез түсінеді. Олар біздің тілімізде оқу мен жазуды Еуропадағы балаларға қарағанда әлдеқайда жылдам және оңай үйренеді. Жапониядағы төменгі таптар Еуропадағыдай қабақты және білімсіз емес; керісінше, олар әдетте ақылды, жақсы тәрбиеленген және тез үйренеді». «Тэйкин Орай» (үй оқулығы), «Дзё сикимоку» (Камакура сёгунатының заң кодексі) және «Дзитсугокё» (бастауыш білім беруге арналған мәтін) ғибадатханаларда және храмдарда самурайлардың балаларын оқыту үшін оқулықтар ретінде кеңінен қолданылды. Сенгоку дәуірінде келесі кітаптар жарық көрді: Содзи Мандзюя жазған «Сэцуёсю» (ироха тәртібімен жапон тілінің сөздігі) және Сакай қаласындағы саудагер және дәрігер Асаи но Содзуй аударған «Исётайдзэн» (Медицинаның толық кітабы), Мин тіліндегі медициналық кітап.

Confucianism began to be recognized as the learning essential to daimyo in the Muromachi period. When Genju Keian, who returned from the Ming dynasty, traveled around Kyushu, he was invited by the Kikuchi clan in Higo Province and the Shimazu clan in Satsuma Province to give a lecture; and later, he established the Satsunan school (school of Neo Confucianism in Satsuma). In Tosa, Baiken Minamimura, who lectured on Neo Confucianism, became known as the founder of Nangaku (Neo Confucianism in Tosa); in Hokuriku region, Nobutaka Kiyohara lectured on Confucianism for various daimyo such as the Hatakeyama clan in Noto Province, the Takeda clan in Wakasa Province, and the Asakura clan in Echizen Province. Meanwhile, in the eastern part of Japan, Norizane Uesugi re established the Ashikaga Gakko, Japan's oldest surviving academic institution, by adding a collection of books and so priests and warriors from all over the country gathered there to learn. For the Ashikaga Gakko, the Gohojo clan in Odawara provided protection later. Francis Xavier, a missionary of the Society of Jesus, who propagated Christianity in Japan, described that "the Ashikaga Gakko is the biggest and most famous academy of Bando in Japan (the university of eastern Japan)." Shukyu Banri, a priest and a composer of Chinese style poems, went down to Mino Province in the Onin War, and then left for Edo at Dokan Ota's invitation. He traveled all over the Kanto region, Echigo Province, and Hida Province. The above mentioned Sesshu visited the Risshaku ji Temple in Yamagata City, Dewa Province. In this period, local lords and local clans considered it indispensable to acquire skills of reading, writing, and arithmetic for the management of their territories. A growing number of land deeds were written by peasants, which means that literacy was widespread even among the commoner class. The Italian Jesuit, Alessandro Valignano (1539–1606), wrote:"The people are white (not dark skinned) and cultured; even the common folk and peasants are well brought up and are so remarkably polite that they give the impression that they were trained at court. In this respect they are superior to other Eastern peoples but also to Europeans as well. They are very capable and intelligent, and the children are quick to grasp our lessons and instructions. They learn to read and write our language far more quickly and easily than children in Europe. The lower classes in Japan are not so coarse and ignorant as those in Europe; on the contrary, they are generally intelligent, well brought up and quick to learn. ""Teikin Orai" (Home Education Text Book), "Joe shikimoku" (legal code of the Kamakura shogunate), and "Jitsugokyo" (a text for primary education) were widely used in shrines and temples as textbooks for the education of children of the warrior class. It was in the Sengoku Period that the following books were published: "Setsuyoshu" (a Japanese language dictionary in iroha order) written by Soji MANJUYA, and "Ishotaizen" (The Complete Book of Medicine), a medical book in Ming's language, translated by Asai no Sozui, who was a merchant in Sakai City and a physician.

Бояумен бояу

Жаңа Дзен монастырлары, қытайлық тарихы мен Камакурадағы әскери билеушілер Фудзивара дәстүріне бақталатын ерекше мәдени мұра жасауға ұмтылды. Сондықтан, қытай суретші-монахтары жиі монастырларға шақырылып, ал жапон монахтары тұрақты түрде сапарлап тұрды. Бұл алмасу Муромачи сиялы сурет мектебінің пайда болуына әкелді, ол көбінесе қытайлық сюжеттерді, қытай сиясын жуу техникаларын, ағынмен жазылған сипаттамалық сызықтарды, құрғақ қылқаламмен салынған суреттерді және жаппай көрінбейтін есімдерді қамтиды. Бастапқы шығармашылық шектеулерге қарамастан, жапондық Зен сиялы суреті тез арада поэтикалық және ұлттық сипатқа ие болды, себебі элементтер жапондық стильде қайта құрылды, ал қылқаламмен салынған сызықтар жұмсақ, ағынмен жазылған және сезімтал болды.

Облыстық соғыс және шетелдік байланыстар

Онин соғысы (1467-77) саяси фрагментацияға және домендердің жойылуына әкелді: буши басшылары арасында жер мен билік үшін күрес болды, ол он алтыншы ғасырдың ортасына дейін жалғасты. Шаруалар жер иелеріне, ал самурайлар өздерінің үлкендеріне қарсы көтерілді, себебі орталық билік дерлік жойылды. Императорлық үй кедейленіп қалды, ал бакуфу Киотодағы бәсекелес басшылардың бақылауында болды. Онин соғысынан кейін пайда болған провинциялық домендер кішкентай және басқаруға оңай болды. Көптеген жаңа, кіші даймёлар өздерінің үлкендерін құлатқан самурайлардың арасынан шықты. Шекара қорғанысы күшейтілді, жаңа ашылған домендерді қорғау үшін мықты қамал-қалалар салынды, олар үшін жерлер зерттелді, жолдар салынды және кен орындары ашылды. Жаңа үй заңдары басқарудың тиімді құралдарын ұсынды, міндеттер мен мінез-құлық ережелеріне баса назар аударды. Соғыстағы жетістіктерге, меншікті басқаруға және қаржыға мән берілді. Қауіпті одақтар қатаң неке ережелері арқылы сақталды. Аристократиялық қоғам негізінен әскери сипатта болды. Қоғамның қалған бөлігі вассалдық жүйеде бақыланды. Шон (феодалдық меншіктер) жойылды, сарай шенеуніктері мен жер иелері жерлерінен айырылды. Жаңа даймёлар жерді тікелей бақылап, шаруаларды қорғау үшін тұрақты крепостнойлықта ұстады.

Мемлекеттер арасындағы соғыстардың экономикалық әсері

Бұл кезеңдегі соғыстардың көпшілігі қысқа мерзімді және жергілікті сипатта болды, бірақ олар Жапонияның барлық аймақтарында жүрді. 1500 жылға қарай елдің бүкіл аумағы азамат соғыстарының құрсауына енді. Дегенмен, әскерлердің үнемі қозғалысы жергілікті экономиканы жойған жоқ, керісінше, көлік және байланыс салаларының өсуіне серпін берді, бұл кедендік алымдар мен жол төлемақысынан қосымша кіріс әкелді. Мұндай төлемдерден қашу үшін сауда орталық аймаққа, ешбір даймио бақылай алмаған жерге, және Ішкі теңізге көшті. Экономикалық даму мен сауда жетістіктерін қорғау ниеті саудагерлер мен шеберлердің гильдияларын құруға себеп болды.

Батыс ықпалы

Муромачи дәуірінің соңында алғашқы еуропалықтар келді. 1543 жылы португалдықтар Кюсюдің оңтүстігіндегі Танегасимаға қонды және екі жыл ішінде тұрақты түрде портқа кіре бастады, осылайша ғасырлық Нанбан сауда кезеңін ашты. 1551 жылы Наварралық Рим-католик миссионері Франциск Ксавьер Жапонияға келген алғашқы еуропалықтардың бірі болды. Франциск Жапонияны былай сипаттады:

Жапония – мүлдем аралдардан құралған өте ірі империя. Барлық жерде бір тілде сөйлейді, оны үйрену аса қиын емес. Бұл елді португалдықтар сегіз-тоғыз жыл бұрын ашқан. Жапондықтар құрмет пен атаққа өте құштар, әскери даңқ мен батылдық тұрғысынан барлық елдерден өзгеше екендерін ойлайды. Олар соғысқа қатысты барлық нәрсені бағалайды және құрметтейді, ал алтын мен күміспен әшекейленген қару-жараққа ең көп мақтанады. Олар үйде де, сыртында да әрдайым қылыш пен пышақ алып жүреді, ал ұйықтағанда оларды төсегінің басына іледі. Қысқасы, олар қаруды мен көрген басқа халықтардан да жоғары бағалайды. Олар шебер садақшылар, елде жылқы жеткілікті болса да, көбінесе жаяу шайқасады. Бір-бірімен өте әдепті, бірақ шетелдіктерге деген құрмет көрсетпейді, оларды толығымен жек көреді. Олар ақшаларын қару-жараққа, киім-кешекке және көптеген қызметшілерге жұмсайды, ақша үнемдеуге мүлдем қамқорлық жасамайды. Қысқасы, олар өте соғысшыл халық, бір-бірімен үнемі соғысқан күйде болады; қару-жарақта ең күштілері ең кең аумақты билейді. Олардың барлығы бір билеушіге бағынады, бірақ соңғы жүз елу жылдан бері князьдар оған бағынбай келеді, осының салдарынан олардың арасында үздірілмейтін жанжалдар болып тұрады. 1587 жылы испандықтар, ал 1609 жылы голландтар келді. Жапондықтар еуропалық өркениетті жан-жақты зерттеуге кірісті, экономика үшін жаңа мүмкіндіктер ашылды, сонымен қатар саяси қиындықтар туды. Еуропалық қару-жарақ, маталар, шыны ыдыстар, сағаттар, темекі және басқа да батыс жаңалықтары жапон алтыны мен күмісіне айырбасталды. Сауда арқылы көп байлық жинақталды, әсіресе Кюсюдегі кіші даймёлар өз билігін арттырды. Облыстық соғыстар мылтықтар мен зеңбіректер сияқты қарулардың пайда болуымен және жаяу әскердің көбірек қолданылуымен одан да қауіпті болды.

Христиандық

Христиан діні Жапонияға негізінен иезуиттердің күш-жігері арқылы әсер етті, бастапқыда испандық Франциск Ксавье (1506–1552) 1549 жылы Кюсюдың оңтүстігіндегі Кагосимаға келді. Даймёлар, саудагерлер және шаруалар жақсы сауда келісімдері іздеп, дін ауыстырғандардың арасында болды. 1560 жылға қарай Киото Жапониядағы миссионерлік қызметтің маңызды орталығына айналды. 1568 жылы Кюсюдің солтүстік-батысындағы Нагасаки портын христиан даймё құрды және 1579 жылы иезуиттердің басқаруына тапсырды. 1582 жылға қарай шамамен 150 000 адам (халықтың 2 пайызы) дінге өтіп, 200 шіркеу салынды. Алайда, ел бірігуімен және ашықтықтың азаюымен бакуфуның бөгде ықпалға деген төзімділігі төмендеді. Христиан дініне қарсы шектеулер 1587 жылы басталды, ал 1597 жылы тікелей қуғын-сүргінге ұшырады. Шетелдік саудаға рұқсат берілсе де, ол қатаң бақыланды, ал 1640 жылға қарай Эдо дәуірінде христиан дінін шеттету және басу мемлекеттік саясатқа айналды.