Кіріспе

Транстиретин (ТТР немесе ТБПА) – плазмада және жұлын-ми сұйықтығындағы тасымалдаушы белок, ол қалқанша безі гормоны тироксинді (Т4) және ретинолды бауырға тасымалдайды. Транстиретин осы қасиеті үшін осылай аталады: тироксин мен ретинолды тасымалдайды. Бауыр ТТР-ді қанға, ал қабықшалық ұлпасы ТТР-ді жұлын-ми сұйықтығына бөліп шығарады. ТТР бастапқыда преальбумин (немесе тироксин байланысатын преальбумин) деп аталды, себебі ол электрофорездегі альбуминге қарағанда жылдам қозғалды. Преальбуминнің аты шатастыратын болып саналды, өйткені ол альбуминнің синтетикалық алдындағы түрі емес. 1981 жылы Дьюит Гудман ТТР деген балама атауды ұсынды. Транстиретин белгісі 18-хромосомада орналасқан TTR генімен кодталады.

Құрылымы

TTR – 55 кДа гомотетрамер, димерлердің димерлік төртіншілік құрылымымен сипатталатын, бауырда, қабықшалық плексте және торлы қабықтың пигменттік эпителийінде қан ағынына, цереброспинальдық сұйықтыққа және сәйкесінше көзге секрециялану үшін синтезделеді. Әрбір мономер – бета-қаптама құрылымына бай 127 қалдықтан тұратын полипептид. Екі мономердің шеткі бета-жіпшелері арқылы қосылуы кеңейтілген бета-сендвичті құрайды. Осы димерлердің екеуінің бетпе-бет байланысуы гомотетрамерлік құрылымды жасайды және тетрамерге екі тироксин байланысу орнын тудырады. Бұл димер-димер интерфейсі, екі T4 байланысу орнын қамтиды, – нашар димер-димер интерфейсі болып табылады және тетрамердің ыдырау процесінде бірінші болып ажырасады.

Аурудың пайда болуындағы рөлі

ТТР-дің дұрыс бүлінбеуі және агрегациясы амилоидтық аурулармен байланысты екені белгілі, оның ішінде транстиретиндік амилоидоздың жабайы түрі, транстиретиндік амилоидоздың тұқым қуалаушылық түрі, туыстық амилоидтық полиневропатия (FAP) және туыстық амилоидтық кардиомиопатия (FAC). ТТР тетрамерінің диссоциациясы амилоид фибрилдерінің түзілу жылдамдығын шектейтіні белгілі. Дегенмен, TTR-дің дұрыс құрастырылуы үшін мономердің ішінара денатурациялануы қажет, бұл әртүрлі агрегаттық құрылымдарға, соның ішінде амилоид фибрилдеріне алып келеді. Бұл генде кем дегенде 114 ауру тудыратын мутациялар табылды. Жабайы типтегі ТТР диссоциацияланып, дұрыс бүлінбей, жинақталуы мүмкін, бұл SSA (қарттық жүйелік амилоидозға) әкеледі, ал ТТР-дегі нүктелік мутациялар мутантты және жабайы типтегі ТТР кішібірліктерінен тұратын тетрамерді тұрақсыздандырады, диссоциациялануды және/немесе дұрыс бүлінбеуді және амилоидогенезді жеңілдетеді. Валинді 30-орындағы метионинмен алмастыру (TTR V30M) FAP-қа ең көп байланысты мутация. Валинді 122-орындағы изолейцинмен алмастыру (TTR V122I) афроамерикалық халықтың 3,9%-ында кездеседі және FAC-тің ең көп кездесетін себебі. ТТР негізінен бауырда өндірілетіндіктен, мутантты ТТР генін қамтитын бауырды қалыпты генмен алмастыру ағзадағы мутантты ТТР деңгейін трансплантацияға дейінгі деңгейдің <5%-ына дейін төмендетуге мүмкіндік береді. Бірақ, кейбір мутациялар ОЖЖ амилоидозын тудырады және олардың хороидтық плекс арқылы өндірілуіне байланысты, ОЖЖ ТТР амилоидтық аурулары бауыр трансплантациясы арқылы жүзеге асырылатын гендік терапияға жауап бермейді. 2011 жылы Еуропалық дәрілік заттар агенттігі FAP-ты жақсарту үшін тафамидисті (Vyndaqel) мақұлдады және/немесе шеткершік жүйке жүйесі және/немесе жүрек. Қазіргі кезде генетикалық және фармакологиялық деректердің күшті болуы (тафамидистің клиникалық сынақ нәтижелері үшін Еуропалық дәрі-дәрмек агенттігінің веб-сайтына қараңыз) амилоид фибрилдерінің түзілу процесінің митоздан кейінгі тіндердің дегенерациясына алып келетінін көрсетеді, бұл FAP, FAC және SSA-ны тудырады. Дәлелдер амилоидогендік процесте пайда болатын олигомерлердің байқалатын протеотоксикалық әсерге әкелетінін көрсетеді. Транстиретиннің цереброспиналдық сұйықтықтағы деңгейі шизофрения сияқты кейбір нейробиологиялық бұзылыстары бар пациенттерде төмендеуі анықталды. ЦСЖ-дегі транстиретиннің төмендеуі шизофрениямен ауыратын пациенттердің миында тироксин тасымалының төмендеуін білдіруі мүмкін. Транстиретиннің құрамында Gla домені бар екені белгілі, сондықтан оның өндірісі үшін К витамині қажетті посттрансляциялық модификацияға тәуелді, бірақ К витаминінің статусы мен қалқанша безінің функциясы арасындағы ықтимал байланыс зерттелмеген. Транстиретиннің бір бөлігі хороидтық плекспен жасалғандықтан, оны хороидтық плекс папилломалары мен карциномаларының иммуногистохимиялық маркері ретінде қолдануға болады. 2015 жылдың наурызына қарай, АҚШ-та және әлем бойынша ТТР амилоидозына қарсы ықтимал емдеуді бағалау үшін екі клиникалық сынақ жүргізілуде.

Өзара әрекеттесулер

Транстиретин перлеканмен өзара әрекеттеседі.