Словакия Ғылым академиясы: Тарихы мен қазіргі жағдайы

Кіріспе

Словакия ғылым академиясы (СҒА) – Словакиядағы басты ғылыми және ғылыми-зерттеу мекемесі, негізгі және стратегиялық зерттеулерді дамытады. 1942 жылы құрылған, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жабылып, 1953 жылы қайта ашылған. Оның басты мақсаты – табиғат, қоғам және технология туралы жаңа білім жинақтау, әсіресе Словакияның өркендеуі үшін ғылыми негізді қамтамасыз ету. Оған 58 ғылыми институт және 13 қосалқы мекеме кіреді. СҒА жылына 44 ғылыми журнал мен 100-120 монография жариялайды. Бұдан өзге, СҒА-ға түрлі салалардағы ғалымдарды біріктіретін 41 ғылыми қоғам мүше.

Тарих

16-17 ғасырларда қазіргі заманғы ғылымның қалыптасуы классикалық университеттерді толықтырып, ғылымды кеңінен таратуға жағдай жасайтын жаңа институттардың құрылуына әкелді. Бұл институттар ежелгі Платондық дәстүрлерге негізделіп, қазіргі ғылым академияларының бастауы болды. 1735 жылы ұсынылған Матей Бельдің жобасы қазіргі Словакия аумағында осындай мекемені құруға жасалған алғашқы тытыр жол болды. Ол Братиславада Societas litteraria құруды ұсынды. Бірақ оның жобасы іске аспады. 1792 жылы патриот-филологтар тобының ұсынысымен Slovenske ucene tovarisstvo (Словакияның білімді қоғамы) құрылды. 1844 жылы Людовит Штурдың бастамасымен бүкілхалықтық мәдени бірлестік – Татрин құрылды. Бірнеше жыл өткен соң, 1892 жылы Андрей Кмет Narodne noviny (Ұлттық жаңалықтар) газетінде Slovensky vedecky spolok (Словакия ғылыми қоғамы) немесе Slovenska akademia vied (Словакия ғылым академиясы) құру туралы үндеу жариялады. Бұл идея Muzealna spolocnost slovenska (Словакия музейлер қоғамы) құрылуына себеп болды. 1942 жылдың 2 шілдесінде Словакия Республикасының Парламенті Slovenska akademia vied an umeni (Словакия ғылым және өнер академиясы) құрды, ол ғылыми зерттеулерді дамытудың өкілді және іс жүзесінде жұмыс істейтін мекемесіне айналды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін SAVU Slovenska akademia vied (Словакия ғылым академиясы; әрі қарай Академия немесе SAS деп қысқартылады) болып қайта құрылды. Оның құрылуы 1953 жылдың 18 маусымында Словакия Ұлттық Кеңесі қабылдаған заңмен заңды түрде бекітілді. Оның жұмыс істеу тәртібі қосымша заңнамамен реттелді. 1989 жылдың 17 қарашасында Академияда маңызды өзгерістер енгізілді. Содан бері кең ауқымды трансформациялар Академияны дамысқан елдердегі ғылым мен зерттеу ұйымдарымен салыстыруға мүмкіндік берді.

The commencement of modern science in the 16th and 17th centuries resulted in the establishment of new institutions that supplemented classical universities and created a broader forum for fostering science communication. These institutions, which were built on the ancient Platonic traditions, became the starting point of our present day academies of sciences. Matej Bel’s project, submitted in 1735, marked the first attempt to establish such an institution on the territory of modern Slovakia. He suggested the founding of a Societas litteraria in Bratislava. His project, however, never materialized. In 1792, upon a proposal issued by a group of patriotic philologists, Slovenske ucene tovarisstvo (The Slovak Learned Society) was founded. In 1844, under the impetus of Ludovit Stur, the nationwide cultural association, Tatrin, was instituted. A few years later, in 1892, Andrej Kmet published in Narodne noviny (National News) his appeal to establish Slovensky vedecky spolok (Slovak Scientific Association), or Slovenska akademia vied (Slovak Academy of Sciences). This idea led to the formation of Muzealna spolocnost slovenska (Slovak Association of Museums). On 2 July 1942, the Parliament of the Slovak Republic instituted Slovenska akademia vied an umeni (Slovak Academy of Sciences and Arts), which developed into a representative and, concomitantly, working institution fostering scientific scholarly research. During the post World War II period the SAVU was transformed into Slovenska akademia vied (Slovak Academy of Sciences; hereinafter the Academy or the SAS as an abbreviation). Its establishment was legally grounded in an act passed by the Slovak National Council on 18 June 1953. The arrangement of its operation was regulated further by appurtenant legislation. On 17 November 1989, significant changes at the Academy were introduced. Since then, far–reaching transformations enabled the Academy to become similar to counterpart organisations of science and research in advanced countries abroad.

Қазіргі

Қазіргі кезде Словакия ғылым академиясы негізгі және қолданбалы зерттеулер нәтижелері арқылы ұлттық және әлемдік деңгейде сәтті өзін таныстырады. Оның құрамына 69 ұйым кіреді, оның 48-і бюджеттік, ал 21-і субсидияланады. Академия 57 ғылыми және кәсіби журнал мен 8 жылнама жариялайды. SAS-қа 51 ғылыми және академиялық қауымдастық, қоғам мен одақ мүше болып табылады, олар Азаматтық қауымдастықтар туралы заңға сәйкес қызмет етеді. Ассамблея, Ғылыми кеңес және Президиум – Академияның өзін-өзі басқару органдары. Ассамблея – Академияның жоғары өзін-өзі басқару органы. Оның мүшелері тиісті ғылыми ұйымдардың академиялық қызметкерлері тарапынан SAS академиялық қызметкерлерінің арасынан сайланады. Ғылыми кеңес – ғылыми және тұжырымдамалық мәселелерді қарастыратын Академияның өзін-өзі басқару органы. Оның құрамына Академия Президенті, Академия Президиумының басқа мүшелері, жоғары білім беру саласының өкілдері және ғылыми зерттеулер мен әзірлемелермен айналысатын кәсіпкерлік сектордың өкілі кіреді. Ғылыми кеңестің құрамына сондай-ақ Академиядан тыс ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді жүзеге асыратын ұйымдар мен мекемелердің өкілдері де кіреді, олар Академия Ассамблеясының төрағасы тарапынан Ғылыми кеңес мүшелерін сайлау негізінде тағайындалады. Президиум – Академияның атқарушы өзін-өзі басқару органы. Президиумға Президент, вице-президенттер, ғылыми хатшы және Академия Ассамблеясының төрағасы Академия Президиумына сайлау қорытындылары негізінде тағайындайтын Президиумның басқа мүшелері кіреді. Академияға Словакия Республикасының Президенті тағайындайтын және қайтарып алатын Президент төрағалық етеді. Академия Президиумы академияның және оның ұйымдарының қызметін ғылым салаларының тиісті топтарына бөлінген бөлімдер арқылы үйлестіреді және бақылайды.

Nowadays, the Slovak Academy of Sciences successfully presents itself nationally and worldwide through the results in basic and applied research. It consists of 69 organisations, of which 48 are budgetary and 21 are subsidised. The Academy publishes 57 scientific and professional journals and 8 yearbooks. There are 51 scientific and scholarly associations, societies and unions affiliated with the SAS, which operate in accordance with the Law on Civic Associations. The Assembly, the Scientific Council, and the Presidium are the Academy’s self governing bodies. The Assembly is the supreme self governing Academy’s body. Its members are elected by the academic staff of the respective scientific organisations from the academic staff of the SAS. The Scientific Council is a self governing body of the Academy that deliberates upon scientific and conceptional tasks. It is composed of the President of the Academy and other members of the Academy’s Presidium, representatives delegated from the higher education sector, and a representative from the sector of business enterprising engaged in scientific research and development. Membership of the Scientific Council also includes representatives from organisations and institutions engaged in scientific research and development outside the Academy, appointed by the Chair of the Academy’s Assembly on the basis of elections of the members in the Scientific Council held by the Assembly. The Presidium is an executive self governing body of the Academy. The Presidium is composed of the President, vice presidents, Scientific Secretary, and other members of the Presidium, appointed by the Chair of the Academy’s Assembly on the basis of the electoral returns for the Academy’s Presidium. The Academy is presided by the President, who is appointed and recalled by the President of the Slovak Republic. The Presidium of the Academy coordinates and supervises the activities of the Academy and the performance of its organisations via the sections for the respective groups of science branches.