Кіріспе

Швед Корольдік Академиясы 1786 жылы король Густав III құрған Швед академиясы (Svenska Akademien) – Швецияның Корольдік академияларының бірі. Оның өмір бойы сайланатын 18 мүшесі швед тілінің жоғары сатыдағы органы болып табылады. Скандинавиядан тыс елдерде ол Альфред Нобельдің естелігіне арналған әдебиет бойынша жыл сайынғы Нобель сыйлығының лауреаттарын анықтайтын орган ретінде белгілі.

Тарих

Швед академиясы 1786 жылы король Густав III құрған. Француз академиясының үлгісі бойынша, 18 мүшесі бар. Густав III бастапқыда француз академиясының санының жартысы – жиырма мүшеден тұратындықты көздеген, бірақ ақырында он сегізге шешім қабылдады, себебі швед тіліндегі «De Aderton» – «Он сегіз» деген сөздің өте салтанатты әсері болған. Академияның ұраны – «Талант және Талғам» («Snille och Smak» швед тілінде). Академияның басты мақсаты – «швед тілінің тазалығын, күшін және көркемдігін» («Svenska Språkets renhet, styrka och höghet») дамыту (Walshe, 1965). Қазіргі Стокгольм қор биржасы деп аталатын ғимарат буржуазия үшін салынған. Төменгі қабаты сауда алаңы ретінде пайдаланылды (кейін қор биржасына айналды), ал жоғарғы қабаты кештер, Жаңа жылдық тойлар және басқа да мерекелерге арналған. Академия құрылған кезде, баль залы Стокгольмдегі ең үлкен және қыста жылытуға болатын бөлме болғандықтан, король оны уақытша пайдалануға рұхсат сұраған. Академия жыл сайынғы жиналысын сол залда өткізіп келеді, оған швед королінің отбасы мүшелері қатысады. Алайда, 1914 жылы ғана академия жоғарғы қабатты тұрақты пайдалануға ие болды. Осы жерде академия жиналады және басқа мәселелермен қатар Нобель сыйлығының лауреаттарын жариялайды. Бұл міндет академияны әлемдегі ең беделді әдеби ұйымдардың біріне айналдырады. Мүшелер Академияда құпия дауыс беру арқылы сайланады, ал нәтижелер жарияланғанға дейін Академияның қамқоршысы – Швеция Короліне бекітуге жіберіледі. Академия мүшелеріне жазушылар, тіл білімі мамандары, әдебиеттанушылар, тарихшылар және көрнекті юристтер кіреді. Бастапқыда академияда жазушылар азшылықта болған, бірақ ХХ ғасырда жазушылардың саны он сегіз мүшенің жартысынан асып түсті. Швед академиясының ұзақ жылдар бойы ерлер басымдығын сақтаған институты репутациясы бар, бірақ академия соңғы кезде теңдікке қарай бет бұрып келеді. 2019 жылдың 20 желтоқсанынан бастап орындықтардың үштен бірі академияның әйел мүшелеріне тиесілі. 2018 жылға дейін академия мүшелері отставкаға кете алмайтын еді; мүшелік өмір бойы сақталды, бірақ академия мүшелерді шеттету туралы шешім қабылдауға құқылы болды. Бұл Густаф Мауриц Армфельдке екі рет орын алды – ол 1794 жылы академиядан шығарылып, 1805 жылы қайта сайланды, ал 1811 жылы тағы да шеттетуге ұшырады. 1989 жылы Вернер Аспенстром, Керстин Экман және Ларс Гилленстен Сальман Рушдиге аятолла Хомейни «Сайтандық аяттар» романы үшін өлім жазасын кескен кезде академия қолдау көрсетуден бас тартқандықтан, академияның отырыстарына қатысудан бас тартты. 2005 жылы Кнут Ахнунд Эльфриде Йелинекке 2004 жылғы Нобель сыйлығын бергеніне наразылық білдіре отырып, осындай шешім қабылдады. 2017 жылдың 25 қарашасында Лотта Лотосс сұхбатында екі жылдан бері академияның отырыстарына қатыспағанын және енді өзін мүше санамайтынын мәлімдеді. Даг Хаммаршельдтің Оңтүстік Швециядағы Истад қаласына жақын орналасқан Бакакрадағы бұрынғы шаруа қожалығын 1957 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының сол кездегі Бас хатшысы (1953-1961) Хаммаршельд жазғы резиденция ретінде сатып алған. Шаруа қожалығының оңтүстік жақ бөлігі Швеция академиясының 18 мүшесі үшін жазғы демалыс орны ретінде сақталған, оның ішінде Хаммаршельд те болды. 2019 жылдың 11 сәуірінде академия тарихында алғаш рет қаржылық есептемесін жариялады. Оған сәйкес, 2018 жылдың соңында академияның 1,58 миллиард швед кронасы (шамамен 170 миллион доллар, 150 миллион евро немесе 130 миллион фунт стерлинг) сомасында қаржы активтері болған. Швеция королі академия мүшелерінен басқа, академияның отырыстарына қатысуға құқылы жалғыз адам. 2022 жылдың 3 наурызында Швеция королі академияның апталық отырысына қатысты, бұл соңғы 200 жылда швед королінің алғашқы қатысуы болды.

2018 жылғы даулар

2018 жылдың сәуірінде академияның үш мүшесі, директорлар кеңесінің мүшесі Катарина Фростенсонның күйеуі, фотограф және мәдениет қайраткері Жан Клод Арноға қатысты жыныстық қанағаттандыруға қатысты тергеуге жауап ретінде отставкаға кетті. Өзін «Швед академиясының он тоғызыншы мүшесі» деп жариялаған Арно кем дегенде 18 әйел тарапынан жыныстық шабуыл және қудалау жасады деген айыпталды. Үш мүше Арноға қатысты тиісті шаралар қолданылмағанына наразылық білдіріп, отставкаға кетті. Екі бұрынғы тұрақты хатшы, Стюре Аллен мен Хорас Энгдал, қазіргі басшы Сара Даниусты әлсіз лидер деп сипаттады, бұл бос орындардың санын төртке жеткізді. Фростенсон академия жұмысына қатысудан өз еркімен бас тартты, осылайша бас тартушылардың саны беске жетті. Рушди ісінен кейін тағы екі орын бос болғандықтан, академияда тек 11 белсенді мүше қалды. Бұл оқиға әдебиет бойынша Нобель сыйлығының беделіне және академияның құрметіне нұқсан келтірді деп есептелді. «Осы оқиғадан кейін бұл топтың дұрыс шешім қабылдай алатынын айту мүмкін емес», - деп мәлімдеді швед журналисі Бьёрн Виман. 2018 жылдың 2 мамырында Швеция королі академия ережелерін өзгертіп, мүшелерге отставкаға кетуге мүмкіндік берді. Жаңа ережеде академия жұмысына екі жылдан астам қатыспаған мүшеден отставка талап етуге болады делінген. Жаңа ережелерге сәйкес, академиядан шығуға және орындықтарын босатуға рұқсат алған алғашқы мүшелер Керстин Экман, Клас Остергрен, Сара Стридсберг және Лотта Лотасс болды. 2018 жылдың 4 мамырында Швед академиясы алдыңғы ішкі тартыстардың нәтижесінде 2018 жылға жоспарланған әдебиет бойынша Нобель сыйлығының лауреатын 2019 жылға дейін кейінге шегерілетінін, содан кейін екі лауреат таңдалатынын хабарлады.

Академияның сөздіктері

Швед тілін сақтау және нығайту мақсатын іске асыру үшін академия үш сөздік жариялайды. Біріншісі – 14-ші басылымы шыққан, Svenska Akademiens ordlista (SAOL) деп аталатын бір томдық орфографиялық сөздік. Екіншісі – қазірге 38 томдық, Оксфорд ағылшын сөздігіне ұқсас принциптермен редакцияланған Svenska Akademiens Ordbok (SAOB) көп томдық сөздігі, оның бірінші томы 1893 жылы, ал соңғысы 2023 жылы жарық көрді. Үшіншісі – Гетеборг университетінде дайындалған екі томдық Svensk ordbok utgiven av Svenska Akademien ("Швед академиясы басылған швед тілінің сөздігі") сөздігі; ол қазіргі швед тілін қамтиды және айтылуы, этимологиясы сияқты мәліметтермен қатар анықтамалар мен мысалдарды да ұсынады. Баспа түріндегі басылымдардан өзге, барлық үш сөздікті svenska.se сайтынан тегін онлайн қолжеткізуге болады. Сөздіктерден бөлек, академия зерттеушілер, тіл білімі мамандары және университет студенттері үшін арналған төрт томдық швед тілінің грамматикасын (Svenska Akademiens grammatik, SAG) және одан аз көлемді нұсқасын (Svenska Akademiens språklära, SAS) жариялады.

Сыйлықтар мен марапаттар

1901 жылдан бері Швед академиясы әр жыл сайын Нобель әдебиет сыйлығының иегерін анықтап келеді, бұл сыйлық сыйлық беруші Альфред Нобельдің естелігіне арналған. Швед академиясы жыл сайын 50-ге жуық түрлі сыйлықтар мен стипендиялар тағайындайды, олардың көп бөлігі швед авторларына беріледі. Олардың барлығына ортақ ерекшелік – олар бәсекелестік немесе өтініш арқылы тағайындалмайды. Бұл сыйлықтардың ең ірісі – 40 000 доллар көлеміндегі Доблуг сыйлығы, ол швед және норвегиялық көркем әдебиетке беріледі.

Үлкен сыйлық

Швед: Stora Priset, сөзбе-сөз «Ұлы сыйлық» деген мағынаны білдіреді, король Густав III құрған. Бір алтын медальдан тұратын бұл сыйлық – Швед академиясы тағайындалай алатын ең жоғары награда. Ол, басқалармен қатар, Сельма Лагерлёфке (1904 және 1909 жылдары), Герберт Тингстенге (1966), Астрид Линдгренге (1971), Эверт Таубеге (1972) және Тове Янссонға (1994) берілді.

Тұрақты хатшылар

Таңдау Орындық Сурет Швед академиясының тұрақты хатшысыТуған жылыҚызмет еткен жылдар1.11. Нильс фон Розенштейн 1752 1786–1824 2.13. Франс Майкл Франсен 1772 1824–18343.12. Бернхард фон Бесков 1796 1834–18684.5. Жохан Эрик Ридквист 1800 1868–1869 уақытша5.15. Людвиг Мандерстрем 1806 1869–18726.12. Карл Густав Страндберг 1825 1872–1874 уақытша7.9. Хеннинг Гамильтон 1814 1874–18818.11. Брор Эмил Хильдебранд 1806 1881–1883 уақытша9.8. Карл Давид аф Вирсен 1842 1883–1912 1883–84 жылдары уақытша10.6. Ханс Хилдебранд 1842 1912–1913 уақытша11.11. Эрик Аксель Карлфельдт 1864 1913–193112.14. Пер Холлстрем 1866 1931–194113.13. Андерс Остерлинг 1884 1941–196414.7. Карл Рагнар Жиров 1904 1964–197715.14. Ларс Гилленстен 1921 1977–198616.3. Стур Аллен 1928 1986–199917.17. Хорас Энгдаль 1948 1999–200918.10. Питер Энглунд 1957 2009–201519.7. Сара Даниус 1962 2015–201820.4. Андерс Олссон 1949 2018–2019 уақытша, 2018 жылдың сәуір-маусым айлары21.11. Мац Мальм 1964 2019

Басқа дереккөздер

Уолш, Морис О'Коннелл (1965). "Скандинавия тілдеріне кіріспе", Андре Дойч ЛТД, 1-басылым, 57-бет.