Кіріспе

Айдағы кратер
Айдағы Гиппарх кратері – Айға түскен метеориттің салдарынан пайдалған, бүлінген кратердің қалдығы. Ол грек астрономы, географы және математигі Гиппархтың құрметіне аталған. Кратер Синус Медиидің оңтүстік-шығысында, Айдың орталық бөлігіне жақын орналасқан. Оңтүстікке қарай Альбатегний кратері, ал оңтүстік-батысқа қарай Гиппархтың шамамен бірдей өлшемдегі Птолемей кратері жатыр. Хоррокс кратерінің солтүстік-шығыс жиегінде толығымен орналасқан. Галлей кратері оңтүстік жиегімен жалғасқан, ал Хинд кратері оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Солтүстік-солтүстік-шығысында Пикеринг кратері, ал суға толып жатқан Сондер кратері солтүстік-шығыс жиегінен тыс жерде орналасқан. 1967 жылы «Ай орбитасы-5» аппараты Гиппарх кратерінің жоғары сапалы суреттерін түсірді.

Сипаттама

Бұл ерекшелік – кейінгі соққылардың әсерінен айтарлықтай өзгерген ежелгі кратер. Гиппархтың батыс шеті соққылық эрозиядан дерлік тозған, бетінде тек төменгі төбелер мен көтерілістер қалған, олар осы нысанның контурін көрсетеді. Шығыс қабырғасы біршама жақсы сақталған, бірақ ол да күшті тозуға ұшыраған. Батыс қабырғасында екі терең жарық бар. Бұл жарықтар оңтүстік-орталық жоталы аймақтардағы іздер жиынтығымен параллель. Кратердің төңіршегі базальттық лава ағынымен жартылай жаңартылған. Дегенмен, төңіршектің оңтүстік-батыс бөлігі сәл көтеріңкі және қалған бөліктеріне қарағанда әлдеқайда қиын өңір. Орталық массивтен қалған нәрсе – бірнеше кішкентай көтерілістер және суға батқан кратердің көтерілген жартылай шеті ғана. Гиппархтың солтүстік-батыс шетіндегі кеңістіктер солтүстік-батысқа қарай теңізге жалғасатын аңғарларды құрайды. Осы жерден Реамурдың сыртқы қабырғасына дейін Рима Реамур деп аталатын шағыр ағып өтеді.

Спутник кратерлері

Конвенция бойынша бұл белгілер Ай карталарында кратер ортасының Гиппархқа ең жақын жағына әріптер орналастыру арқылы анықталады. HipparchusLatitudeLongitudeDiameterB6.9° Оңт.1.7° Шығ.5 кмC7.3° Оңт.8.2° Шығ.17 кмD4.5° Оңт.2.1° Шығ.5 кмE4.2° Оңт.2.3° Шығ.5 кмF4.2° Оңт.2.5° Шығ.9 кмG5.0° Оңт.7.4° Шығ.15 кмH5.4° Оңт.2.3° Шығ.5 кмJ7.6° Оңт.3.2° Шығ.14 кмK6.9° Оңт.2.2° Шығ.12 кмL6.8° Оңт.9.0° Шығ.13 кмN4.8° Оңт.5.0° Шығ.6 кмP4.7° Оңт.2.8° Шығ.5 кмQ8.5° Оңт.2.9° Шығ.8 кмT7.1° Оңт.3.6° Шығ.8 кмU6.7° Оңт.3.6° Шығ.8 кмW5.0° Оңт.7.8° Шығ.5 кмX5.7° Оңт.4.9° Шығ.17 кмZ8.5° Оңт.9.1° Шығ.6 км

Гуктің байқауы

1664 жылдың қазан айында Роберт Гук 36 футтық телескопты пайдаланып, Гиппарх кратерінің және оны қоршаған аймақтың егжей-тегжейлі суретін жасады, оны 1665 жылы жарық көрген Micrographia еңбегінде сурет ретінде жариялады. Оның суретінде көптеген мәліметтер келтірілген, және оны жеке ай ерекшелігінің алғашқы жоғары сапалы суреті деп санауға болады. Гук оның ерекшеліктерінің өзгермейтін емес, үздіксіз физикалық күштердің нәтижесі екенін айтты. Ол Ай кратерлерінің қалыптасуын түсіндіру үшін екі мүмкін модельді ұсынды: ғарыштан келетін денелердің соққысы және жер астындағы Ай вулканизмі. Одан әрі, дәлдігі төмен болса да, кратерде "жасыл жайылымдар" мен "біздің шөптерімізге, бұталарымызға және ағаштарымызға ұқсас өсімдіктер" болуы мүмкін деп болжады.

Хиппарх көркем әдебиетте

1954 жылы шыққан "Айдағы зерттеушілер" (On a marché sur la lune) атты Тинтин кітабының түпнұсқа нұсқасында экипаж Гиппархқа қонады.