Кіріспе

Жердің Ай бассейніндегі кең аумақты алып теңіз – Имбриум (лат. imbrium, «Шашырату теңізі» немесе «Жаңбыр теңізі») – Айдағы Имбриум бассейніндегі кең лава жазығы және Күн жүйесіндегі ірі кратерлердің бірі. Имбриум бассейні соңғы қарқынды бомбалау кезеңінде протопланетаның соқтығысуынан пайда болған. Кейіннен базальтты лава алып кратерді толқып, бүгін көріп отырған жалпақ жанартаулық жазықтықты қалыптастырды. Бассейннің жасы уран-қорғасын әдісімен аныталғанда шамамен 3,9 миллиард жыл бұрын деп есептеледі, ал соқтығысқан дененің диаметрі 250 ± 25 км шамасында болған. Айдың мариялары (мария – көпше түрі) Айдың басқа аймақтарымен салыстырғанда аз көлемде ерекшеліктерге ие, себебі балқыған лава кратерлерде жиналып, салыстырмалы түрде тегіс бет қалыптастырған. Mare Imbrium бастапқыда қалыптасқан кездегідей тегіс болмайды, себебі кейінгі оқиғалар оның бетін өзгерткен.

Шығу тегі

Mare Imbrium астероид белдеуінен келген протопланетаның Тұңғыш Ауыр Бомбалау кезінде Аймен соқтығысуынан пайда болды. Радиометриялық талдау әдістеріне сүйене отырып, соқтығысу шамамен 3922 ± 12 миллион жыл бұрын болған деп саналады. Соқтығысудан шашылған материал Айдың жақын бетінің кең аумақтарын жабады.

Сипаттамалары

Диаметрі 1145 км болатын Mare Imbrium, мариялар арасында көлемі жағынан Oceanus Procellarum-дан кейін екінші орында тұрады және соққыға ұшыраған алаппен байланысты ең ірі мария болып табылады. Imbrium алабы үш концентрлі тау сақинасымен қоршалған, олар осы алапты қазып шығарған алып соққының нәтижесінде көтерілген. Таулардың ең сыртқы сақинасының диаметрі 1300 км және ол бірнеше тау тізбектеріне бөлінеді: оңтүстікте – Монте Карпат, оңтүстік-шығыста – Монте Апеннин, ал шығыста – Монте Кавказ. Сақиналы таулар солтүстік және батыс бөліктерде жақсы дамымаған, бұл аймақтарда Imbrium соққысы оларды осы деңгейге дейін көтермегендігімен түсіндіріледі. Ортаңғы тау сақинасы Монтес-Альпті және Архимед және Платон кратерлері маңындағы таулы аймақтарды құрайды. Диаметрі 600 км болатын ішкі сақина көбінесе марияның базальтымен жабылып, мария жазықтары мен қырқалары арқылы көтерілген төменгі төбелерді ғана қалдырған. Таулардың сыртқы сақинасы Mare Imbrium бетінен шамамен 7 км биікке көтеріледі. Маре материалының тереңдігі шамамен 5 км, ал Imbrium алабының жалпы тереңдігі 12 км-ге жетеді. Imbrium соққысынан пайда болған бастапқы кратердің тереңдігі 100 км болған деп есептеледі, бірақ алаптың төңірегі дереу жоғары көтерілген. Imbrium алабын қоршаған аймақ соққыдан шашыраған қалдықтармен жабылған, бұл қалдықтар шамамен 800 км қашықтыққа дейін созылады. Алапты айналдыра "Imbrium мүсіні" деп аталатын радиалды жолақтың үлгісі орналасқан, ол алаптан төмен бұрышпен ұшырылған ірі денелердің Ай бетін кесіп өткен іздері деп түсіндіріледі, осы арқылы олар осы ерекшеліктерді қалыптастырған. Бұл мүсін үлгісі алғаш рет 1893 жылы Гроув Карл Гилбертпен сипатталған. Сонымен қатар, Imbrium алабына радиалды және концентрлі бағытта созылатын Айдың жарықтарының үлгісі Imbrium соққысының нәтижесінде пайда болған деп саналады; оқиға Айдың бүкіл литосферасын қиратқан. Ай бетінің Imbrium алабына тура қарама-қарсы жағында, сейсмикалық толқындардың соққыдан кейін Айдың ішкі қабаттары арқылы өтіп, осы жерде шоғырланған кезде пайда болған хаостық жер бедері (Ван де Графф кратері) орналасқан. Mare Imbrium шамамен 750 миль (1207 км) еніне ие. 1968 жылы бес Ай орбиталық станциясының Доплер бақылаулары арқылы Mare Imbrium ортасында массалық шоғырлану (mascon) немесе гравитациялық аномалия анықталды. Imbrium mascon-ы – Айдың ең ірі mascon-ы. Оның нақтылығы кейінгі Lunar Prospector және GRAIL сияқты орбиталық станциялармен расталды және жоғары ажыратымдылықта картаға түсірілді.

Аттар

Айдағы көптеген басқа мариялар сияқты, Mare Imbrium-ды Джованни Риччоли атады, оның 1651 жылғы номенклатура жүйесі қалыптасқан. Бұл марияның ең ерте белгілі аты "Гекатаның қасиетті орны" болуы мүмкін; Плутарх ежелгі гректердің Айдың ең үлкен "іңір және тереңдіктеріне" осылай ат қойғанын, оны қайтыс болғандардың жандары азапталатын жер деп сенгенін жазады. Эвен А. Уайтакер бұл, көзбен көруге болатын, жарқыраған дақтармен бұзылмаған, ең үлкен дөңгелек пішіндегі қараңғы аймақ – Mare Imbrium-ға қатысты дейді. 1600 жыл шамасында Уильям Гилберт Айдың картасын жасап, Mare Imbrium-ды "Regio Magna Orientalis" (үлкен шығыс аймағы) деп атады. Майкл ван Лангреннің 1645 жылғы картасында ол "Mare Austriacum" (Австрия теңізі) деп аталды.

Бақылау және зерттеу

Mare Imbrium Жерден қарусыз көзге көрінеді. Батыс халықтарының фольклорындағы дәстүрлі "Айдағы адам" бейнесінде Mare Imbrium адамның оң көзін құрайды.

Луна 17

1970 жылы 17 қарашада 03:47 ғаламдық уақыт бойынша, "Лунна-17" кеңестік ғарыш кемесі 38.28° солтүстік ендікте және 35.00° батыс бойлықта тегіс қонды. "Лунна-17" Айға немесе басқа да ғарыз денелеріне жіберілген алғашқы роботтық ровер – "Луноход-1" құралын алып келді. Алыстан басқарылатын "Луноход-1" ровері сәтті жұмыс іске қосылып, бірнеше айға созылған миссияны орындады.

Аполлон 15

1971 жылы экипажбен Аполлон 15 миссиясы Апеннин таулары мен Хэдли Рилл аралығындағы Маре Имбриумның оңтүстік-шығыс аймағына қонды. Командир Дэвид Скотт пен Ай модулі ұшқышы Джеймс Ирвин Ай бетінде үш күн, оның ішінде ғарыш кемесінен тыс айлық қызметке 18,5 сағат жұмсады. Командалық модульдің пилоты Альфред Уорден орбитада қалып, Маре Имбриум (және Айдың басқа аймақтарының) жүздеген жоғары сапалы суреттерін, сондай-ақ басқа да ғылыми деректерді жинады. Жер бетіндегі экипаж алғашқы Ай роверін пайдаланып аймақты зерттеді және Ай бетінен алынған материалмен Жерге оралды. Үлгілер Монс Хэдли дельтасынан алынды, ол Имбрианға дейінгі (Нектарий немесе Нектарийге дейінгі) Ай қабығының құлау блогы деп саналады, оның ішінде "Жаратылыс тасы" да бар. Бұл миссия сонымен қатар Айдың жер қыртысын аралап, жыныстардың шетін, оның қабырғасындағы айлық тау жыныстарын байқаған жалғыз "Аполлон" миссиясы болды.

2013 жылғы әсері

2013 жылдың 17 наурызында бір нысан Айдың Mare Imbrium аймағына шағылысып, шамамен 4 жұлдыздық шамасы бар жарқын жарылыс тудырды. Соның нәтижесінде пайда болған кратердің ені 18 метрді құрады. Бұл НАСА-ның Айға соққан денелерді қадағалау тобы 2005 жылдан бері тіркеген ең жарқын соққы болып табылады.

Қытайлық түсіру

Chang'e 3 2013 жылдың 14 желтоқсанында Лаплас F кратерінен оңтүстікке қарай шамамен 40 км жерде, 44.1260°N 19.5014°W координаталарында Mare Imbrium-ға қонды. Жерге түсіру аппараты 7 сағат 24 минуттан кейін Yutu роверін жұмысқа қосты. "Чанъэ-3" миссиясы Ай топырағының құрылымын және тереңдігін тікелей өлшеуге, сондай-ақ Ай қабығының құрылымын бірнеше жүз метрге дейін зерттеуге бағытталған болатын. Ровердің жерге енетін радары кем дегенде тоғыз түрлі тау жынысы қабатын анықтады, бұл аймақта күрделі геологиялық процестер болғанын және оның құрамы Аполлон мен Луна қондыру орындарынан ерекшеленетінін көрсетеді.