Кіріспе

Жердің Ай жағының батыс шетіндегі кеңайған айлық теңіз Oceanus Procellarum (/oʊ//'s//iː//ə//n//ə//s//,/p//r//ɒ//s//ɛ/'/l//ɛər//ə//m/ ohSEEənəs PROSSelAIRəm; Ōceanus procellārum) – Айдың жақын жағының батыс шетіндегі кеңайған айлық теңіз. Өлшеміне байланысты, бұл айлық теңіздердің ішіндегі жалғыз "Океан" (океан) деп аталатыны, Oceanus Procellarum – "теңіздер" деп аталатын теңіздердің ең үлкені, солтүстік-оңтүстік осі бойынша шамамен астам жерді алып жатыр және Ай бетінің жалпы ауданының 10,5% құрайды. Дегенмен, басқа айлық теңіздерден айырмашылығы, Oceanus Procellarum бір, анықталған соққы алабының ішінде болуы мүмкін, ал болмауы да мүмкін. Оның шеттерінде көптеген кішігірім шығанақтар мен теңіздер орналасқан, оның ішінде солтүстікке қарай Sinus Roris, ал оңтүстікке қарай Mare Nubium, Mare Humorum және басқалары. Солтүстік-шығысында Океан Процелларумды Карпат таулары Mare Imbrium-нан бөліп тұрады. Оның солтүстік-батыс шетінде Айдың жақын жағындағы ең жарқын нысан – 32 км ені бар Аристор сәулелі кратері орналасқан. Сонымен қатар, шығыс шетіндегі теңізде, қараңғы материалдың үстінде жарқын сәулелі материалдарымен ерекшеленетін, көбірек көзге түсетін Коперник сәулелі кратері де жатыр.

Шығу тегі

Океан Процеллариумның пайда болуы және Айдың жақын және алыс жақтары арасындағы асимметрия туралы бірнеше гипотеза бар. Ең ықтимал гипотезалардың бірі – Процеллариум Айдың жақын жағында болған ежелгі алып соққының нәтижесі. Соққы алабының мөлшері 3000 километрден асып, оны Күн жүйесіндегі ең үлкен үш кратердің біріне айналдырады. Бұл соққы Ай тарихының өте ерте кезеңінде, магмалық мұхит әлі де сақталған немесе жаңа ғана тоқтаған кезде болған. Ол 5–30 км қалыңдықтағы жер қыртысының материалдарын алыс жақтағы жоталарды құрауға себеп болды. Егер осылай болса, кратер жиегі, орталық шыңы сияқты соққыға байланысты барлық құрылымдар кейінгі соққылар мен вулканизм әсерінен жойылған болар. Бұл гипотезаны қолдайтын бір дәлел – Океан Процеллариум маңындағы үйлеспейтін элементтердің (KREEP) және төмен кальцийлі пироксеннің шоғырлануы. Процеллариум Айдың қалыптасу кезіндегі кеңістіктегі біртекті емес қызудың нәтижесінде де пайда болған болуы мүмкін. Басқа гипотезалардың бірі – алыс жақтағы серікті Айдың кейінірек қалыптасуы. Соңғысы, қазіргі Айдан өзге, диаметрі шамамен 1200 км болатын тағы бір кіші Айдың алып соққының қалдықтарынан пайда болғанын жобалайды. Бірнеше он миллион жылдан кейін ол Аймен соқтығысып, соқтығысу жылдамдығының аздығына байланысты Айдың бір жағында жиналып, қазіргі алыс жақтың жоталарын құрады.

Айдағы соңғы вулканизм

Океан Процелларумында салыстырмалы түрде жақында (2 миллиард жылдан кем) болған жанартаулық белсенділік күдік тудырған, себебі онда ерозияға аз ұшыраған нысандар кездеседі. 2020 жылғы Chang'e 5 үлгілерін әкелу миссиясы Океан Процелларумының жасын анықтауға мүмкіндік берді, ол 1963 ± 57 миллион жылға тең болды – бұл бұрын әкелінген басқа ай үлгілерінен бір миллиард жылға жуық жас. Айдың кейінгі кезеңдеріндегі жанартаулық белсенділік таңқаларлық, өйткені Ай Жерден әлдеқайда кішіді; жанартау үшін қажетті ішкі жылу үш миллиард жыл бұрын мүлдем жоғалуы керек еді, сондықтан Океан Процелларумында табылған жанартаулық тау жыныстарына қосымша жылу көздері қажет. Алдыңғы зерттеулер Океан Процелларумында калий, торий және уран сияқты жылу тудыратын элементтердің жоғары концентрациясы болуы мүмкін деген болжам жасаған, бірақ әкелінген үлгілер көрсеткендей, күдіктелген радиоактивті элементтердің концентрациясы ұзақ қыздыру үшін қажетті деңгейден әлдеқайда төмен.

Барлау

Айдың роботтық зондтары Luna 9, Luna 13, Surveyor 1 және Surveyor 3 Oceanus Procellarum-ға қонды. Luna 9 1966 жылы Галилей кратерінен оңтүстік-батысқа қарай қонды. Luna 13 1966 жылы Селевки кратерінен оңтүстік-шығысқа қарай қонды. Surveyor 1 1966 жылы Фламстид кратерінен солтүстікке (ірі Фламстид P кратерінің ішінде) қонды, ал Surveyor 3 1967 жылы қонды. Қытай зонды Chang'e 5 2020 жылдың желтоқсан айында Oceanus Procellarum-дағы Mons Rümker-дегі Statio Tianchuan жеріне қонды және ай тастарының үлгілерін жинады. Аполлон бағдарламасы кезінде, ұшу операцияларын жоспарлаушылар қону орнындағы жарық жағдайының ең жақсы болуына алаңдады, сондықтан балама мақсатты орындар терминатор бойымен батысқа қарай жылжыды. Ауа райы немесе жабдықтардың себептерінен екі күндік кешігу Аполлон 11-ді Mare Tranquillitatis (ALS2) орнына Sinus Medii (ALS3 деп белгіленген) жеріне жіберуі мүмкін еді; тағы екі күндік кешігу Oceanus Procellarum-дағы ALS5 жеріне бағытталған болар еді. 1969 жылдың қараша айындағы Аполлон-12 миссиясы кезінде астронавттар (Чарльз) Пит Конрад және Алан Бин Lunar Module (LM) Intrepid-ті Oceanus Procellarum-да Surveyor 3-тен шамамен 165 метр қашықтықта қондырды. Олардың қону орны Statio Cognitum (латынша, "тәжірибеден белгілі") деп аталды.

Танымал мәдениетте

2004 жылы грек метал тобы Astarte-тің "Sirens" альбомында Айдың тегіс жерімен аталған ән кездеседі.