Кіріспе

Айдың жақын және алыс жағының батыс шекарасындағы Ай теңізі – Mare Orientale (лат. orientāle, "шығыс теңізі") – Ай теңізі. Ол Айдың жақын және алыс жағының батыс шекарасында орналасқан, және Жерден қарағанда көру қиын. Ғарыш аппараттарынан алынған суреттер оның Айдың ең керемет ірі құрылымдарының бірі екенін көрсетті, нысана дөңгелегіне ұқсайды.

Геология

1960 жылдары Ай және планеталар зертханасындағы Жерард Койпердің түзетілген суреттері Mare Orientale-дің соққылық кратер екендігі туралы пікір қалыптастыруға себеп болды. Ортасында тегіс жазықтығы бар бұл құрылым шамамен диаметрінде және сағатында қозғалған, астероидтай үлкен объектінің соқтығысуынан пайда болған. Айдың көптеген басқа алаптарымен салыстырғанда, Mare Orientale-ге базальт лавасы аз аққандықтан, алаптың құрылымының көп бөлігі көрінеді. Ориенталь алабының орталық бөлігіндегі базальт қалыңдығы Айдың Жерге қараған бетіндегі алаптардан әлдеқайда аз, шамамен құрайды. Mare Orientale-дің антоподында Mare Marginis орналасқан. 1968 жылы бес "Lunar Orbiter" ғарыш кемесінің Доплер бақылаулары арқылы Mare Orientale-дің ортасында массалық шоғырлану (mascon) немесе гравитациялық аномалия анықталды. Бұл маскон кейінгі "Lunar Prospector" және "GRAIL" орбиталық аппараттарымен жоғары дәлдікпен расталды және картаға түсірілді.

Аңдау және атауы

Mare Orientale жер бетінен байқау қиын, себебі ол жақын жақтың батыс шетінде орналасқан. Көрінетіні – Монтес Рок және Монтес Кордильера тау тізбектері мен олардың артындағы қараңғы материяның шағын көріністері ғана. Дегенмен, Айдың либрациясының арқасында сирек жағдайларда Mare Orientale Жерге қарай сәл бұрылып, көбірек көзге түседі. Әртүрлі астрономдар бұл құбылыстың белгілерін байқағанмен, оны алғаш рет неміс астрономы Юлиус Франц 1906 жылғы "Дер Монд" ("Ай") атты кітабында толық сипаттады. Франц бұл теңізге "Шығыс теңізі" деген ат берді, өйткені сол кездегі қабылданған конвенция бойынша ол Жерден қарағанда Айдың шығыс жағында орналасқан, ал Айда жүрген астронавт үшін – батыс жағында еді. Бірақ 1961 жылы Халықаралық астрономиялық одақ Ай үшін шығыс және батыс жақтарын анықтауда космонавтикалық конвенцияны қабылдады, соның нәтижесінде бұл жиек батыс жиекіне айналды. Ориентал теңізін алғаш рет Хью Перси Уилкинс егжей-тегжейлі зерттеп, оны "Ай теңізі X" деп атады. Францтың жаңалығы көпке белгілі болған жоқ, ал Патрик Мур 1976 жылғы "Айға жол көрсету" кітабында Уилкинспен бірге олардың 1946 жылы Mare Orientale-ді ашқандарын және атағандарын мәлімдеді. Алайда Мур 2009 жылғы "Астрономия жылнамасында" (133-135 беттер) Францты ашқан адам деп мойындайды.