Кіріспе

көл

Уаккамоу көлі – Солтүстік Каролина штатының Колумбус округінде орналасқан тұщы сулы көл. Бұл Каролина шығанағының табиғи көлдерінің ішіндегі ең ірісі. "Шығанақ" термині ағаштарға қатысты емес, оның орнына Гленннің (1895) ертедегі ғылыми жарияламынан алынған, ол "шығанақ" сөзін (оның "көл сияқты кеңістіктер" деп сипаттаған) Оңтүстік Каролинаның Дарлингтон қаласының жанындағы осы нысандарды атау үшін қолданған. Уаккамоу көліне төрт арна құяды: Бірінші, Екінші, Үшінші және Үлкен арналар. Көлден шығатын арна оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай ағып, Джорджтаун, Оңтүстік Каролинаның жанындағы Атлант мұхитына құятын Уаккамоу өзенін құрайды.

География

Уаккамоу көлі кең, жалпақ түбі гиттья (балшық) және торфтан тұрады, оны құмды жағалаулар мен су астындағы құмды террасалар қоршап, жағалаудан 503 метрге дейін созылады. Көлдің пішіні сопақ, шамамен 8 км ұзындығы және 6 км ені бар, орташа тереңдігі 2 метр, ал жағалау сызығының ұзындығы шамамен 23 км. Көл түбінің 70% мөлдір құмнан, ал орталық 30% талшықты және целлюлозалы торфтың қабаттарынан тұрады. Көлге суды негізінен Биг-Крик және оны қоршаған батпақтар жеткізеді. Батпақ өсімдіктерінің шіруінен пайда болған органикалық заттар суға шайдың түсін береді. Көл тіршілікке толы. Каролина шығанағындағы көптеген көлдерден айырмашылығы, Уаккамоу көлі суының көп бөлігін тікелей жаңбыр суынан емес, қоршаған батпақтан алады. Солтүстік жағалаудағы әктасты жар суды тазартады және қышқылдығын төмендетеді, бұл көлді су жануарларының алуан түрлері үшін өте қолайлы етеді. Термокарст көлдері мұздаған топырақтың (мәңгі тоң) еріуінен және одан кейін жел мен судың әсерінен өзгеруінен пайдалады. Осыған байланысты, бұл түсіндірме соңғы және бұрынғы мұз дәуірлерінде мәңгі тоңның Каролина шығанақтарына дейін жеткенін көрсетеді. Көлдің жасы 15 000 – 30 000 жыл аралығында деп есептеледі. Оның астында әртүрлі кезеңдерге жататын қазбалар бар, оның ішінде төменгі плиоцендік Гуз Крик әктасы және төменгі плейстоцендік Уаккамоу формациясы бар. 2008 жылы көлде кит қаңқасының қалдықтары табылды. Ғалымдар шамамен 1-3 миллион жыл бұрын өмір сүрген киттің сүйектерін алып шықты. Киттің бас сүйегі қалпына келтірілді және қазір Солтүстік Каролина Табиғи ғылымдар мұражайының ұзақ мерзімді қарызы бойынша Уаккамоу көлі мемлекеттік саябағында қойылған.

Экология

Бірнеше эндемикалық түрлер тек көлде немесе оның айналасында кездеседі, соның ішінде Ваккамау дартері, күміс балық және киллифиш. Көлде тіпті кейбір балық түрлері де бар, мысалы, тек Уаккамо көліне тән Ваккамоу күміс балығы. Суда сондай-ақ, түрлі-түсті, ерекше моллюскалар бар. Генетикалық талдау көрсеткендей, эндемикалық деп есептелген мидия түрлері көлден тыс жердегі популяциялардан ерекшеленбейді, бірақ көлде кездесетін көптеген тұщы су моллюскалары мен балықтары, әсіресе судың сапасы нашарлауымен қауіпке ұшырайды. Көлде 15 түрлі мидия мен қабықшалы моллюскалар бар екені белгілі. Ал 11 түрлі бұршақтан ішінде Ваккамау амниколасы мен лай бұршағы да ерекше түрлерге жатады. Ваккамо көлінде аллигаторлар да кездеседі.

**Ваккамо көліндегі балық түрлері**

| Түр | Оту семействосы | Мекендеу ортасы | Трофикалық деңгей | Статусы |
|---|---|---|---|---|
| *Acantharchus pomotis* | Centrarchidae | Демсальды | 3.0 | Тұқымдық |
| *Ameiurus catus* | Ictaluridae | Демсальды | 3.8 | Тұқымдық |
| *Ameiurus natalis* | Ictaluridae | Демсальды | 3.3 | Тұқымдық |
| *Ameiurus platycephalus* | Ictaluridae | Демсальды | 3.4 | Тұқымдық |
| *Amia calva* | Amiidae | Демсальды | 3.8 | Тұқымдық |
| *Anguilla rostrata* | Anguillidae | Демсальды | 3.7 | Тұқымдық |
| *Aphredoderus sayanus* | Aphredoderidae | Демсальды | 3.4 | Тұқымдық |
| *Centrarchus macropterus* | Centrarchidae | Демсальды | 3.7 | Тұқымдық |
| *Cyprinus carpio carpio* | Cyprinidae | Бентопелагикалық | 3.0 | Тұқымдық |
| *Dorosoma cepedianum* | Clupeidae | Пелагикалық | 2.0 | Тұқымдық |
| *Elassoma zonatum* | Elassomatidae | Демсальды | 3.0 | Тұқымдық |
| *Enneacanthus gloriosus* | Centrarchidae | Демсальды | 3.0 | Тұқымдық |
| *Enneacanthus obesus* | Centrarchidae | Демсальды | 3.0 | Тұқымдық |
| *Erimyzon oblongus* | Catostomidae | Демсальды | 2.8 | Тұқымдық |
| *Erimyzon sucetta* | Catostomidae | Демсальды | 2.8 | Тұқымдық |
| *Esox americanus americanus* | Esocidae | Демсальды | 3.4 | Тұқымдық |
| *Esox niger* | Esocidae | Демсальды | 4.0 | Тұқымдық |
| *Etheostoma fusiforme* | Percidae | Бентопелагикалық | 3.2 | Тұқымдық |
| *Etheostoma perlongum* | Percidae | Бентопелагикалық | 3.4 | Эндемикалық |
| *Fundulus waccamensis* | Fundulidae | Бентопелагикалық | 3.0 | Эндемикалық |
| *Gambusia affinis* | Poeciliidae | Бентопелагикалық | 3.2 | Тұқымдық |
| *Lepisosteus osseus* | Lepisosteidae | Демсальды | 4.2 | Тұқымдық |
| *Lepomis auritus* | Centrarchidae | Демсальды | 3.1 | Тұқымдық |
| *Lepomis gibbosus* | Centrarchidae | Бентопелагикалық | 3.1 | Тұқымдық |
| *Lepomis gulosus* | Centrarchidae | Демсальды | 3.7 | Тұқымдық |
| *Lepomis macrochirus* | Centrarchidae | Бентопелагикалық | 3.3 | Тұқымдық |
| *Lepomis punctatus* | Centrarchidae | Демсальды | 3.0 | Тұқымдық |
| *Menidia extensa* | Atherinidae | Пелагикалық | 3.2 | Эндемикалық |
| *Micropterus salmoides* | Centrarchidae | Бентопелагикалық | 3.8 | Тұқымдық |
| *Morone americana* | Moronidae | Демсальды | 3.0 | Тұқымдық |
| *Notemigonus crysoleucas* | Cyprinidae | Демсальды | 3.0 | Тұқымдық |
| *Notropis chalybaeus* | Cyprinidae | Бентопелагикалық | 3.0 | Тұқымдық |
| *Notropis petersoni* | Cyprinidae | Бентопелагикалық | 3.0 | Тұқымдық |
| *Noturus gyrinus* | Ictaluridae | Демсальды | 3.2 | Тұқымдық |
| *Perca flavescens* | Percidae | Бентопелагикалық | 3.7 | Тұқымдық |
| *Pomoxis nigromaculatus* | Centrarchidae | Бентопелагикалық | 4.2 | Тұқымдық |
| *Umbra pygmaea* | Umbridae | Демсальды | 3.6 | Тұқымдық |

Солтүстік Каролина штатының шығыс бөлігінде 2007 жылы жаңбырдың аз болуы Ваккамо көліндегі су деңгейіне әсер етті. 2007 жылдың соңына қарай су деңгейі қалыпты деңгейден төмен түсті. 1993 жылы ең төменгі көрсеткіш тіркелген. 1999 жылы бұл көрсеткіш қалыпты деңгейден жоғары болды. 2008 жылы кейбір қосымша жаңбырлар мен батпақ су ағызу су деңгейін арттырды. 2012 жылдың қазан айында гидрилланың таралуы болды. Көлді инвазивті арамшөптен тазарту үшін 5-7 жыл уақыт қажет болады деп есептелді.

Адамзат тарихы

Уаккамо көліне еуропалықтар қоныстанғанға дейін, осы жерде үндістер тұрған. Шығыс жағалауда әлі де «Үнді қабірлері» деп аталатын орын бар. Англия королі Чарльз II осы жерді жаңа әлемнің осы бөлігіне қоныстануға ниеттенгендерге жеке гранттар берген лорд-проприетарлардың біріне сыйлаған. Бұл ірі гранттар мұрагерлер мен жаңа қоныс аударушылар арасында бөлістірілді. 18 ғасырдың ортасына қарай, көл маңында ерте қоныс аударушылардың немесе олардың ұрпақтарының көбі қалмады. Олардың орнын Джон Пауэлл сияқты адамдар басты, ол өз жер грантын игеру үшін Вирджиниядан мал әкелді. Джон Бартрамның «Бұл мен көрген ең әдемі жер» деген сөзі сақталған. Алайда, оның еңбектерінде осы сөздің кездеспейтініне ешқандай дәлел жоқ. Сөздің шығу тегін «The News Reporter» газеті түсіндіріп берген: «Н.К. штаты университетінің зерттеушісі Джон А. МакГичи оны «Колониялық дәуірде Кейп-Фейр өзеніндегі саяхат» атты мақаласында тапқан сияқты». 1733 жылы Натаниел Мурмен бірге кемінде 14 адамнан тұратын топ осы аймалды аралап шықты. Сол сапардың нәтижесінде жарық көрген басылым «Грузияға жаңа саяхат» деп аталды. Олар ескі Брансуиктен Кейп-Фейр өзенімен 64 шақырым (40 миль) жол тартты, Мурдың үйіне жетіп, содан кейін Уаккамо көліне келді. Аты-жөні белгісіз автор оны «Мен өмірімде көрген ең әдемі жер» деп сипаттады. Джон Пауэллдің ұлы Абессалом Америка революциялық соғысынан кейін үлкен жерлерді сатып ала бастады. 1933 жылдың 22 тамызында оның қабірінің жанына Уаккамо көлінде Солтүстік Каролина тарихи белгісі орнатылды. Джон Пауэллдің ұлы Исаак 1804 жылы Уаккамо көлінен Блэден округінің алғашқы майоры, ал 1806 жылы бейбіт судья болып тағайындалды. Ол Колумбус округіндегі ең ірі жер иесі болды, оның жерінің көп бөлігі Уаккамо көлі аумағындағы 40 шаршы километрді (10,000 акр) құрады. Көл 1929 жылы Солтүстік Каролина штатының көлі мәртебесін алды және оны жанындағы Уаккамо көлі мемлекеттік паркі басқарады. Солтүстік-батыс жағалаудағы кипарис батпағы мен негізгі көл арасындағы табиғи құм жолағы 1946 жылы жақын жердегі каналды қазу кезінде алынған топырақпен толықтырылып, жеке тұрғын үйлер салуға дамытылды. Биг Крик көлдің солтүстік-шығыс бұрышындағы үлкен кипарис және желім ағаштарының батпағынан шай түсті су жеткізеді, ал оңтүстік жағалаудан Уаккамо өзені бастау алады. 1926 жылы салынған бөгет көлдің су деңгейін реттейді, бұрын құрғақшылық кезінде су деңгейі бір метрге дейін төмендеп, құмды террасаларды ашық қалдыратын еді. 2008 жылы бөгет көлдегі су деңгейін бақылауды жақсарту үшін жаңартылды. 1904 жылы Атлантик жағалау жолы теміржолының депосында орналасқан Уаккамо көлі мұражайы тарихи орындардың ұлттық тізіміне енген. Көрмелерде 300 жылдық үнді каноэсі, көлден табылған теңіз қазбалары, табиғат тарихы үлгілері, Уаккамау сиуан үндістерінің артефакттары, ерте еуропалықтардың қоныс аударушыларының артефакттары, теміржолмен байланысты заттар (кабина қоса), турпентин, кипарис шұбарлары, ағаш кесу және құрал жасау сияқты жергілікті өнеркәсіптер туралы ақпарат, сондай-ақ көптеген ескі фотосуреттер бар. Жұмыс уақыты: сәрсенбі, бейсенбі және жұма күндері сағат 10:00-ден 15:00-ге дейін, жексенбі күндері сағат 15:00-ден 17:00-ге дейін. Кіру тегін. Мұражай мүгедектерге қолайлы.

Уаккамо көлі туралы аңыздар

Уаккамоу көлінің пайда болуына қатысты көптеген теориялар бар. Бір аңыз бойынша, көлдің оңтүстік-шығыс жағына метеор (құлайтын жұлдыз) түсіп, аң аулаудан немесе ауылды қорғаудан оралған жауынгерлер егіп салған барлық әдемі гүлдерді жойды. Гүл бағын ауылдың әйелдері күтіп баптады. Бақта көптеген жануарлар да өмір сүрді. Адамдар Жаратушыға алғыс айтуды ұмытып, өзімшілдікке берілгендіктен, Жаратушы оларды жазалау үшін метеор жіберді. Уакамау сиуан халқы осы оқиғаны әлі күнге дейін еске алады. Тағы бір аңыз "Еске алулар мен жазбалар" кітабында қалдырылған. Кітапта көлдің пайда болуы еуропалық-америкалық романтикалық миф ретінде сипатталған. Жергілікті дәстүрге сәйкес, бұл үлкен әдемі көл бұрын гүлдерден құралған төбе болған. Бұл әдемі бақтың иесі – әлемдегі ең әдемі ханшайым ретінде танылған американдық үнді қызы болған. Әр көктемде тайпа басшылары өз ұлдарын ханшайымның лагеріне жіберетін болған. Олар ханшайымның қолынан сәттілік әкелетін құдайылық бата мен жабайы раушан гүлін алатын. Аңызға сүйенсек, ханшайымды көрген жас батыр оған үйленуге ұсыныс жасаған. Ол бақта тұрып, тайпаларға білім беруге және оларға құдайылық батасын беруге уәде бергендіктен, ешқашан үйленбейтінін айтқан. Батыр қатты ашуланып, гүлдер төбесін қиратуға ант берген. Оның тайпасы Уаккамоу батырларын және олардың басшыларын жеңіп алған. Ханшайым тізе бүгіп, бақта өлуді сұраған. Ол гүлдер төбесін адамдар бұзбайтын әдемі көлге айналдыруды өтінген. Сондай-ақ, көл ешқашан құрғап қалмасын және сулары әрдайым таза, мөлдір болсын деп тілеген.