Кіріспе

Есепке алуды қадағалаушы немесе аудитор

Контроллер (controller деп айтылады немесе /k//ə//m//p/'/t//ɹ//oʊ//l//ə//ɹ/ деп айтылады) – ұйымның бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілігінің сапасын қадағалауға жауапты басқару деңгейіндегі лауазым. Қаржылық контроллер – бухгалтерлік есептің басшысы ретіндегі жоғары деңгейдегі атқарушы, ол қаржылық есептерді, мысалы, баланс және табыс туралы есептерді дайындауды бақылайды. Көптеген Ұлт Достастығы елдерінде бас контроллер, бас аудитор немесе контроллер және бас аудитор – үкімет пен мемлекеттік компаниялардың бюджетін орындаудың сыртқы аудиторы болып табылады. Әдетте, бас контроллер басқаратын тәуелсіз институт Халықаралық Жоғары Аудит Мекемелерінің Ұйымының мүшесі болып табылады. Американдық үкіметте контроллер – мемлекеттік органның қаржы жөніндегі бас шенеунігі. Бизнес басқаруда контроллер – ішкі аудит функцияларындағы жоғары лауазымды бас аудиторлық атқарушыға жақын. Жалпы, бұл лауазымға есепті бақылаудан және ішкі бақылауды қадағалаудан бастап, шығыстар мен міндеттемелерге қол қою сияқты түрлі міндеттер кіреді.

Этимология

Бұл сөз "басқарушы" сөзінің бір түрі. Оның "cont" немесе "count" бөлігі "compt" етістігінің "count" түрімен байланысты болған. Генри Уотсон Фаулер сияқты тіл білімі мамандары бұл терминді сынағанмен, тағы бір түсіндірме бойынша, "комтролер" 15 ғасырда француз тіліндегі "compte" ("есеп") және орта ағылшын тіліндегі "countreroller" ("іріктеме көшірмесін тексеруші адам", француз тіліндегі "contreroule" – "іріктеме көшірмесі") сөздерінің қосылуынан пайда болған. Осылайша, қаржылық кітаптарды тексеруге маманданған "комтролер" лауазымы құрылған. Бұл этимология, әртүрлі жазылуына қарамастан, атаудың көбінесе "басқарушы" сөзімен бірдей айтылуын түсіндіреді. Дегенмен, сөздің тарихын білмейтіндер немесе "контроллер" сөзімен шатасудан сақтану үшін кейде "комтролер" сөзін дыбысталу қағидаларына сәйкес айтады.

Бизнестің рөлі

Бизнесте бас бухгалтер – кейбір елдерде бас қаржы директорынан тәуелсіз, бухгалтерлік есепті, сондай-ақ ішкі бақылаудың енгізілуін және оны қадағалауды жүзеге асыратын адам. АҚШ, Ұлыбритания, Австралия, Жаңа Зеландия, Израиль және Канада сияқты елдерде бас бухгалтеры немесе қаржылық бас бухгалтеры бас қаржы директоры бар компанияларда оған есеп береді. Кәсіпорындар көбінесе "бас бухгалтер" терминін пайдаланады, ал мемлекеттік ұйымдар "бас бухгалтер" терминін қолданады.

Үндістан

Үндістанда бақылаушы – лауазым. Үндістанның Бас бақылаушысы және аудиторы – Үндістан Үкіметінің және штаттардың барлық кірістері мен шығыстарын, сондай-ақ үкімет қаржыландыратын органдар мен мекемелердің есебін тексеруге уәкілетті орган. Президент резиденциясының бақылаушысы – Үндістан Президентінің Раштрапати Бхавандағы резиденциясына жауапты. Бұл лауазымды капитан шені бар теңіз офицері иеленеді. Әр штат пен одақтық территорияда штаттың және одақтық территорияның Радж Бхаван резиденцияларындағы губернатордың резиденциясына жауапты губернатор резиденциясының бақылаушысы деген лауазымда офицерлер бар.

Мексика

Мексикада "контролер" деп аударылатын "бақылаушы" мемлекеттік басқаруда Мигель де ла Мадрид президенттігі кезінде, 1982 жылы Федерация Бас бақылаушылығының хатшылығы құрылғанда орнатылды. Бұл министрлік 2003 жылы президент Висенте Фокс тарапынан Азаматтық қызмет хатшылығы деп қайта аталды. Дегенмен, бірнеше штаттар өздерінің аудит және қадағалау органдарын Бас бақылаушы кеңсесі деп атауды жалғастыруда. Атап айтқанда, Мехико қаласында Мехико қаласының Бас бақылаушылығының хатшылығы, ал Халиско штатында Халиско штатының Бас бақылаушы кеңсесі бар.

Америка Құрама Штаттары

Бақылаушы лауазымын әртүрлі мемлекеттік қызметкерлер атқарады. Бас бақылаушы – 1921 жылы (Жалпы есеп кеңсесі ретінде) федералдық үкіметтің есептілігін қамтамасыз ету үшін құрылған Үкіметтік Есептесу Кеңсесінің (GAO) директоры болып табылады. Банктерді Ақша-кредиттік бақылаушы кеңсесі қадағалайды, ол Федералдық Қаржы министрлігінің құрамындағы лауазым иесі. Көптеген штаттар мен жергілікті билік органдары (қалалар, аудандар және т.б.) бақылаушыларды сайлайды немесе тағайындайды, олардың бюджеттік және басқару мәселелеріндегі өкілеттіктері әртүрлі. (Коннектикут штатының бақылаушысы, Флорида штатының бақылаушысы, Иллинойс штатының бақылаушысы, Мэриленд штатының бақылаушысы, Нью-Джерси штатының мемлекеттік бақылаушысы, Нью-Йорк штатының мемлекеттік бақылаушысы, Техас штатының қоғамдық есептер бақылаушысы; Нью-Йорк қаласының бақылаушысы).

Испания

Испанияда "комптролер" сөзі "Интервентор" деп аударылады. Бас контролер – Мемлекеттік әкімшіліктің Бас контролі кеңсесінің (IGAE) басшысы, бұл мекеме 1874 жылы испан әкімшілігінің есеп беруін қамтамасыз ету үшін құрылған. Барлық мемлекеттік министрліктер мен агенттіктерде IGAE бөлімшесі бар, оның басшысы – контролер. Қарулы күштер мен Әлеуметтік қамсыздандыруды тиісінше Қорғаныс және Әлеуметтік қамсыздандырудың Бас контролері қадағалайды. 2007 жылдан бері Корольдік үйінде Корольдің Корольдік үйінің контролері деп белгілі аудитор бар. Барлық аймақтар мен жергілікті басқаруларда контролерлер бар.