Кіріспе

Уилтширдегі жол туннелі, Англия. Уилтширдегі Стоунхендж жол туннелі – бұл Ұлттық автомобиль жолдары компаниясының А303 тас жолын жаңарту мақсатымен жоспарланған туннель. Ол А303 тас жолын ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген Стоунхендждің бір бөлігі астындағы туннельге көшіріп, 2012 жылы А344 тас жолын жабу арқылы басталған көлік қозғалысын толығымен жоюға мүмкіндік береді. Аталған кең ауқымды жоба ескерткіш маңындағы ландшафтты жақсартуға, сондай-ақ А303 тас жолындағы қауіпсіздікті арттыруға бағытталған. Бұл жоба, сонымен қатар, келушілер орталығын көшіру сияқты нысанды өзгертудің басқа да ұсыныстарының бір бөлігі болып табылады. 2020 жылы жобаның құны 1,7 миллиард фунт стерлингке жетеді деп күтілді.

Контекст

A303 негізгі бағыты – Лондоннан Оңтүстік-Батыс Англияға қарайғы маңызды бағыттардың бірі. Жолдың үштен бір бөлігі әлі де бір қатарлы қозғалысқа арналған болып сақталған, бірақ бір бөлігі екі қатарлы қозғалысқа арналған жолға жаңартылды. 1999 жылы Автожолдар агенттігі A303 жолындағы Аймсбери мен Винтерборн Стоук арасындағы (Стоунхендж арқылы өтетін бөлік) көлік ағыны жолдың өткізу қабілетінен асып түскенін, сондай-ақ аймақтағы апаттар саны ұлттық орташа көрсеткіштен жоғары екенін мәлімдеді. 1991 мен 1999 жылдар аралығында Автожолдар агенттігі 50-ден астам балама бағытты қарастырды. A303 тас жолы Стоунхендждің оңтүстігінен өтеді, ал 1999 жылғы есеп бойынша A344 тас жолы солтүстігінен өтетін. A344 тас жолының астындағы жаяу өткел туннелі Стоунхенджге келгендер орталығын археологиялық ескерткішпен байланыстырып тұрды.

1995 жылғы ұсыныс

1995 жылы Дүниежүзілік мұра тізіміне енген аймақтың астынан А303 тас жолы үшін туннель салу ұсынылды. Конференция 4 шақырымдық туннель салуға келісім білдірді, бірақ үкімет оның орнына ашық әдіспен (кесіп салу арқылы) туннель салуды ұсынды және 1999 жылы жоспарлар жарияланды. Бұл жоспарларды National Trust, Transport 2000 және басқа да ұйымдар сынға алды, олар маршрут бойындағы археологиялық ескерткіштерге зиян келтіруі, ежелгі орындарды жоюы және ландшафтты жақсартуға ешқандай әсер етпеуі мүмкін деп алаңдады. 2002 жылы Көлік министрі А303 тас жолын екі қатарлы қылып жаңарту жоспарының бір бөлігі ретінде 2,1 шақырымдық туннельдің жаңа жоспарларын жариялады, туннельдің құны 183 миллион фунт стерлингке бағаланды. Бұл ұсыныс National Trust, English Heritage, ЮНЕСКО, CPRE, Ұлыбритания археологиялық кеңесі және жергілікті топтардың наразылығын тудырды, себебі туннельге жақын жердегі қазба жұмыстары Стоунхендж мен жақын маңдағы өзен арасындағы тарихи жолды екіге бөліп тастады. Бұл топтар кем дегенде 2,9 шақырымдық туннель салуды талап етуде, ол Дүниежүзілік мұра тізіміне енген аймақтың ішінде орналасса да, белгілі археологиялық ескерткіштердің көп бөлігін сақтап қалуға мүмкіндік береді. Егер үкімет 2,1 шақырымдық туннельді салуды жалғастырса, онда бұл аймақтан жолды толығымен алып тастау мүмкін болмайды деп санайды. 2004 жылы 1980 жылғы Тас жолдар заңына сәйкес, жоспарлау инспекторы Майкл Эллисон қоғамдық тыңдау өткізді. Оның қорытындысы бойынша, үкімет ұсыныстары жеткілікті деп танылды. Автожолдар агенттігі жобаны жоспарланғандай жалғастырды, бірақ құрылыстың ең ерте басталу мерзімі 2008 жыл деп белгіледі, мақсаты – «орналасқан жердің ерекше талаптарына сай келетін, қолжетімді, нақты және іске асырылатын нұсқаны» таңдау. Сараптама барысында бес нұсқа ұсынылды: жарияланған туннельдік жоба, ашық әдіспен салынған туннель, «жартылай шешім» (айналма жол салу, бірақ қазіргі жолды сақтап қалу) және екі жер үсті айналма жолы. Бұл жоспарлардың кейбіреулері археология мен биоәртүрлілікке зиян келтіруі мүмкін деп сынға алынды, соның ішінде тасқұйрық, қора құйрықтары, жартас құстары және борпылдақ шөптесін өсімдіктердің өмір сүру ортасы. Басқа нұсқалар да қарастырылды, мысалы, А303 тас жолын одан әрі қашықтату және тек А344 тас жолын жабу. Топ 2006 жылдың 23 қаңтарында басталып, 24 сәуірге дейін жалғасқан қоғамдық пікір алмасудың нәтижелерін ескере отырып, 2006 жылы есеп дайындауды күтті.

А344 жабылуы

2010 жылы Стоунхендж төмендігінен 12-ші бағытқа дейін A344 жолын және B3086 жолының бір бөлігін жабу туралы жаңартылған ұсыныс енгізілді. Бұл сонымен қатар А303 жолындағы Лонгбарроу айналымын жақсартуды және Авиакер бұрышындағы қиылыстың орнына жаңа айналымды ұсынды. 2011 жылдың маусым айында ұсынысты қарастыру үшін жоспарлауға қатысты тергеу басталды. 2012 жылдың шілдесінде 27 миллион фунт стерлингтік жоба жұмысы басталды, ол A344 жолының бір бөлігін жабу және көгалдандыру, сондай-ақ ескерткіш кіреберісіндегі жолдың астындағы жер асты жолын жабуды қамтыды. 2013 жылдың желтоқсанында A360-тағы Авиакер бұрышында жаңа келушілер орталығы ашылды. Көліктік автобустар келушілерді ескі A344 жолымен, шамамен 2,4 км қашықтықта ескерткішке жеткізеді.

2013 жылғы ұсыныс

Ақпарат азадығы туралы сұранысқа жауап ретінде жарияланған құжаттарға сәйкес, 2012 жылдың қаңтар айында жергілікті кеңестер мен Оңтүстік-Батыс жергілікті кәсіпкерлік серіктестігі "А303/А358/А30 жолдарын жақсарту үшін жаңа жобаны әзірлеу және іске асыруға арналған жергілікті билік органдарының консорциумын" құру бойынша ұсыныстарын талқылады, сондай-ақ "ұлттық, аймақтық және жергілікті деңгейдегі беделімізді арттыру үшін жоспарлы түрде лоббилік жұмыстарды жүргізуге мүмкіндік беретін тиімді жүйені әзірлеу" мәселесін қарастырды. 2012 жылдың қыркүйегінде Сомерсет округі кеңесі жүргізген сауалнама нәтижесінде Оңтүстік-Батыс аймағындағы саяхатшылар мен кәсіпкерлердің 90% -нан астамы А303 жолын жаңартуды қолдады. 2013 жылдың сәуірінде канцлер "демалыс жасаушыларға жақсы таныс – Бассингстоктан Уилтшир (Стоунхендждің жанынан) және Сомерсет арқылы Англияның оңтүстік-батысына дейін созылатын А303 жолына қосымша қатарлар салуды" қарастырып жатқаны хабарланды.

2017 жылы іске қосылған

Бұл ұсынысқа үкімет 2017 жылдың 12 қаңтарында бастапқы келісім берді. Көлік министрі Крис Грейлинг: "Бұл A303 тас жолын өзгертіп, кептелісті азайтады және сапар уақытын жақсартады" деді. Эймсбери мұражайы мен мұра қоры төрағасы Энди Ринд Татт туннель жоспарын "өзін-өзі жоятын уақыт бомбасы" деп сипаттап, ол аймақтағы көлік мәселелерін шешуге "ешқандай әсер етпейді" деді. "Стоунхендж Альянсы" науқаны "2,7 мильден қысқа кез келген туннель ландшафтқа өтелмейтін зиян келтіреді" деген пікірін қайталады. Сондай-ақ топ мынадай мәлімдеме жасады:

Екі туннель кіреберісі де мұра нысанының ішінде орналасқан, және белсенділер құрылыс барысында артефакттардың жоғалып кетуінен алаңдайды. English Heritage, National Trust және Historic England туннель идеясын қолдайды, бірақ жолдарды қосу мәселесіне қатысты белгілі бір көңілі толмайды, ал Stonehenge Alliance және Friends of the Earth қарсы күресіп жатыр, сондай-ақ "Жақсы көлік үшін науқан" да осы пікірді бөліседі. 2019 жылдың шілдесінде ЮНЕСКО бұл ұсынысты қайтадан айыптады және үкіметті жобаны мақұлдамауға шақырды.

2020 жылға арналған бекіту

2020 жылы канцлер Риши Сунак туннель жобасын мақұлдады, бірақ Дуррингтон қабырғасындағы археологиялық жаңалықтарға байланысты оның іске асырылуы кейінге шегерілді. Стоунхендж Альянсы бұл Дүниежүзілік мұра туралы конвенцияны бұза отырып, өтелмейтін зиян келтіреді деп мәлімдеді. 2020 жылдың 12 қарашасында Көлік министрі Грант Шеппс жобаға дамуға рұқсат берді, жоспарлау инспекторларының ұсынысын ескермей, және көптеген қарсылықтар мен петицияларға қарамастан. Жобаға қарсылар сотқа шағымдануға кірісті. 2020 жылдың 5 желтоқсанында жергілікті тұрғындар мен ұйымдар, климаттық белсенділер және археологтардан құралған альянс жоспарларға қарсы "жаппай ену" акциясын өткізді.

2021 жылғы құқықтық дау

2021 жылдың ақпан айында науқаншылар сот қарауы жүргізу қажеттігін анықтау үшін Жоғарғы Сотта мәмілеге келді, және бұл шешім күшіне енді. 2021 жылдың 30 шілдесінде Жоғарғы Сот отырысы өтіп жатқанда, ЮНЕСКО Ұлыбританиядағы Стоунхендж және басқа да нысандар Ұлыбритания үкіметі "дұрыс емес жобаларды" тоқтатса ғана Дүниежүзілік мұра тізімінде қала алатынын қайталады. Туннельге қарсылық білдірген науқаншылар сотта жеңіске жетті, судья Көлік министрінің туннельді салуды жалғастыру туралы шешімін екі негіз бойынша "заңсыз" деп таныды: нысан аумағындағы әрбір жекелеген мүлікке тигізетін әсері туралы ешқандай дәлел келтірілмеді, сондай-ақ ол баламалы жобаларды қарастырмады.

2022 жылдың мамыр айы: мердігерлерді тағайындау

2022 жылдың мамыр айында National Highways туннельді және оған қоса салынатын жолдарды салу бойынша басымдыққа ие тендерлік ұсынысты халықаралық консорциумға берді; консорциум FCC Construcción (Испания), WeBuild (Италия) және BeMo Tunnelling (Австрия) компанияларының бірлескен кәсіпорны болып табылады. Келесі айда National Highways жобаның барлық кезеңін, жолдарды жақсартуды және туннельді қамти отырып, сандық есептеу, құн туралы кеңес беру және мердігерлермен байланыс орнату үшін Mace компаниясымен келісім жасасты. 2022 жылдың маусым айында Көлік департаменті мен National Highways (2021 жылдан бері Highways England-тың жаңа атауы) балама маршруттар тиісінше қарастырылған-қарастырылмағанын әлі де тексеріп жатты. 2023 жылдың наурыз айында National Highways мемлекеттік хатшының жобаға қатысты жаңа шешім қабылдау мерзімі әзірге белгіленбегенін хабарлады.

2023 жылы бекітілуі

2023 жылдың 14 шілдесінде Көлік министрі Марк Харпер жобаны мақұлдады. 64 беттік хатында ол жаңа туннельге "нақты қажеттілік бар екеніне" және жобаның "кеңістіктік, визуалды қатынастар мен ортаға тигізетін зияны айтарлықтай емес, оны қоғамдық пайдамен салыстыру керек" деп мәлімдеді.

2023 заңдық дау

2023 жылдың 26 тамызында белсенділер Жоғарғы Сотта 2023 жылдың шілдесінде бекітілген жобаға шағымдану үшін заңдық шара қолданды. 2023 жылдың 19 қыркүйегінде ЮНЕСКО егер ұсынылған жобаға өзгерістер енгізілмесе, бұл тарихи ескерткіштің Дүниежүзілік мұралар тізіміне қауіпті тізімге енуі мүмкін екенін ескертті. Одан бұрын, Стоунхендж одағы мен Стоунхендж Дүниежүзілік мұрасын сақтау тобы мүшелері 147 елден 225 мың қол жинап, ЮНЕСКО-ның Париж штаб-пәтеріне тапсырған болатын.