Кіріспе

Ағылшын теңізшісі және капері (1535–1594)

Сэр Мартин Фробишер (ағылш. Sir Martin Frobisher; 22 қараша 1594 ж.) – ағылшын теңізшісі және капері, Солтүстік-Батыс өткелін іздеп Жаңа әлемге үш рет саяхат жасаған. Ол, Канаданың солтүстік-шығысындағы Лабрадор маңындағы Резолюция аралын көрген болуы мүмкін, содан кейін Фробишер шығанағына кіріп, қазіргі Баффин аралына қонған. Екінші сапарында Фробишер алтын кені деп ойлаған кенді тапты және үш кемемен 200 тоннасын Англияға алып келді. Алғашқы сынақтар нәтижесінде бір тоннасынан 5,20 фунт стерлинг пайда табуға болатыны анықталды. Осыған ынталанып, Фробишер одан да үлкен флотпен Канадаға қайта оралды және Фробишер шығанағының маңында бірнеше кен орындарды қазды. Ол 1350 тонна кенді Англияға әкелді, бірақ жылдар бойы балқытқаннан кейін, кеннің құнды емес, горнбленда минералын қамтитын тас екені анықталды. Ағылшын капері ретінде ол француз кемелерінен байлықты тонады. 1588 жылы испан армадасын жеңуге қосқан үлесі үшін ол рыцарь атағын алды.

Ерте өмір

Мартин Фробишер, мүмкін, 1535 немесе 1536 жылы туған, Йоркширдің Альтфтс қаласынан шыққан саудагер Бернард Фробишер мен Гутхвейттен келген Маргарет Йорктың ұлы. Әкесі 1542 жылы ерте қайтыс болғанда ол бес баланың үшіншісі еді. Отбасы оның ағасы Фрэнсис Фробишердің күтіміне қалды. Оның Йоркширдегі балалық шағы туралы көп мәлімет жоқ; білімі қарапайым болған сияқты. Жақсырақ мүмкіндіктерді іздеп, жас Фробишер 1549 жылы Лондонға, анасының туысы сэр Джон Йоркпен бірге тұруға жіберілді. Йорк – Саудагерлер гильдиясының бай және ықпалды мүшесі болды және патшалық үкіметте маңызды байланыстары бар еді. 1553 жылы Томас Уиндхам үш кеме мен 140 адамнан тұратын Батыс Африкаға алғашқы ағылшын экспедициясын жетекшілік етті. Йорк осы кәсіпкерлікке инвестиция салды, ал Фробишер белгісіз қызметпен флотқа қосылды. Мадейра аймағында португалдық кемелерді тонағаннан кейін, олар Алтын жағалауда ең табысты мәмілелерін жасады, ағылшын матасын 150 фунт алтынға айырбастады. Олар оңтүстікке қарай жылжып, Бенинге жетіп, Оба Орхогбуамен 80 тонна мелегута бұрышы үшін тікелей келіссөздер жүргізді. Бастапқыда біраз қарсылық көрсеткеннен кейін, Орхогбуа сауда жасауға келісті, бірақ бұрыш жиналғанда, ағылшын экипажы арасында ауру тарап, олардың көпшілігі, соның ішінде экспедиция жетекшісі Уиндхам та қаза тапты. Кемелерді толықтай экипаждауға жеткілікті теңізшілер болмағандықтан, олар бір кемені тастап, үрейленген күйде экспедицияның бірнеше мүшелерін де қалдырды. Ауру және жетіспейтін экипажбен кері сапар өте қиын болды. Тағы бір кеме жоғалып кетті, ал қалған кеме Англияға оралғанда, бастапқы 140 экипаждың бар болғаны 40-ы тірі қалды. Фробишер аман қалғандардың бірі болды, бұл Йорктің Фробишердің «үлкен рухы мен батылдығы және денесінің табиғи қатаңдығы» туралы бағасын растады. Екі кеме мен 100 адамның өліміне қарамастан, 1553 жылғы сапар қаржылық сәттілікке жеткені саналды, ал Йорк сияқты инвесторлар 1554 жылы Португалия Гвинеясына тағы бір саудалық экспедицияны қаржылады. Өзінің алғашқы тәжірибесінен қажымас Фробишер жаңа экспедицияға қосылып, Йорктің сауда өкілі Джон Бериннің шәкірт саудагері ретінде жұмыс істеді. 1554 жылдың қараша айында Джон Локтың басшылығымен Дартмуттан үш кеме шықты. Бұл Фробишердің Лок отбасымен танысуының бастапқы кезеңі болуы мүмкін, бұл қарым-қатынас оның болашағында маңызды рөл атқаратын еді. Жеті апта теңізде жүзгеннен кейін, олар қазіргі Либериядағы Сестос өзенінің жанында алғаш рет құрлыққа шықты. Олар бұрыш сатып алып, Батыс Африканың алтын сауда орталығы – Алтын жағалауға бет бұрды. Жергілікті билік жақсы ниетпен келіссөздер жүргізу үшін кепілдік бергенге дейін ағылшындармен мәміле жасаудан бас тартты. Фробишер кепілдікке өз еркімен келісіп, талқылауларға рұқсат берілді. Алайда, олар келісімге келер алмай, португалдық кеме жағаға жақындап, ағылшын флотына оқ атты. Экспедиция Фробишерді тастап, сауда үшін басқа жаққа кетіп, ақырында Англияға алтын, бұрыш және піл сүйегімен оралды. Содан кейін оның африкалық тұтқындары Фробишерді португалдықтарға Минадағы сауда бекетінде тапсырды, онда ол Сан-Жорж-да-Мина бекінісінде тұтқынға алынды. Тоғыз айдай уақыт өткен соң, португалдық билік оны Португалияға жіберді, содан кейін ол шамамен 1558 жылы Англияға оралды.

Караптер мен қарақшылар

Фробишердің Португалиядан қайтып оралуының жағдайлары мен уақыты белгісіз. Оның босатылуы үшін дипломатиялық немесе қаржылық күш-жігер жұмсалғандығына ешқандай дәлел жоқ; мүмкін португалдар төмен дәрежелі саяси тұтқынды ұстаудың қажеттігін сезбеген шығар. Фробишер босатылғаннан кейін тез арада теңізге қайтып оралған болуы керек. 1559 жылы ол ағылшын тұтқыны Энтони Хаммондты босату үшін Барбария жағалауына сапар басқарған деген мәлімет бар. Сол жылдың қыркүйек айында белгілі қарақшы Генри Странгуэйс сотта Фробишердің 1555 жылы тұтқынға алынған португалдық Мина бекінісіне шабуыл жасау және тонау жоспарына қатысқандығын куәландырды. 1559 жылдың 30 қыркүйегінде Фробишер Йоркшир жесірі Изобель Ричардқа үйленді, оның екі кішкентай баласы және Снейттен Томас Ригатпен бұрынғы некесінен қалған мол мүлік болды. Олардың отбасылық өмірі туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол барлық мүлігін оның кәсіптеріне жұмсағаннан кейін, Фробишер 1570 жылдардың ортасында оны және балаларын тастап кеткен сияқты; 1588 жылы Изобельдің кедейханада қайтысы амбициялы капитанның назарына ілікпеді. 1563 жылы Фробишер ағасы Джон Фробишермен және тағы бір йоркширлік Джон Апплиардпен жекеменшік кәсіпке қатысты. Апплиард француз католиктерінің кемелерін басып алуға лицензия алды және үш кемеден тұратын флотты қаржыландырды. Мартин Фробишер бір кеменің капитаны болды және, мүмкін, флоттың командирі болған. 1563 жылдың мамырына қарай олар бес француз кемесін басып алып, Плимут портына жеткізді. Фробишер дереу құпия кеңес офицерлерімен тұтқындалды, өйткені оның кемесі испан кемесін басып алуға қатысқан, нәтижесінде 40 ағылшыз қаза тапқан. Бұл шабуылдың жетекшісі пират Томас Кобхэм болды, ол Фробишерге испандық кілемдер мен шараптарды берді. Бұл заттардың болуы Фробишерді түрмеге қамауға жеткілікті дәлел болды. Фробишер 1564 жылы түрмеден босатылды, ал 1565 жылы ол екі кеме сатып алды, «Мэри Фловер» және «Уильям Бакстер». Оның мақсаты – Гвинея жағалауына сауда экспедициясын ұйымдастыру үшін кемелерді жарақтандыру еді. Бұрынғы тәжірибесіне сүйенсек, шенеуніктер оның ниетіне күмәнданды және дауыл оны Скарбороға әкелгенде, ол «Уильям Бакстермен» бірге ұсталды. Оның ағасы Джон Фробишер «Мэри Фловер» кемесінің капитаны болды және тұтқындалудан қашып құтылды. Мартин Фробишер тағы да Адмиралтейство сотымен қысқа мерзімге түрмеге қамалды. 1566 жылдың 31 қазанында Фробишер лицензиясыз теңізге шығуға тыйым салынған күйде тағы да босатылды. 1568 жылы ол француз кемелерін тонау үшін кем дегенде алты кемеге лицензия берген, қуғынға түскен Шатилон кардиналының қызметінде «Роберт» кемесімен басшылық етті. Ұзақ емес уақыт бойы Фробишер басқа да белгілі каперлермен, соның ішінде Джон Хокинс пен Уильям Винтермен байланыста болды. Алайда Фробишер өзінің тонауларын француз католиктерінің кемелерімен ғана шектемеді, сонымен қатар ағылшын тауарларын тасымалдаған протестанттық кемелерді де басып алды. 1569 жылы ол тағы да адмиралтейство офицерлерімен тұтқындалды және алдымен Флит түрмесінде, содан кейін Маршалсиде қамауға алынды. Ол сол жерде біраз уақыт қалуы мүмкін еді, егер адмирал Эдвард Файнс де Клинтон мен мемлекеттік хатшы Уильям Сесилдің араласуы болмаса. Олардың көмегімен Фробишер 1570 жылдың наурыз айында қайтадан босатылды. Оның босатылу шарттары белгісіз, бірақ Фробишердің құпия кеңестің нұсқауымен белгілі бір тапсырмаларды орындауға міндетті болғаны белгілі. 1571 жылдың қазан айында оған төрт кемеге қолбасшылық етуді тапсырды, ағылшын жағалауында қарақшылар мен контрабандистерді іздеу үшін. Оның бұл әрекетте сәтті болғаны туралы ешқандай мәлімет жоқ. 1572 жылы ол Дезмонд көтерілісіне қарсы ағылшын науқанына логистикалық қолдау көрсету үшін Ирландия жағалауына жіберілді. 1571 жылдан бастап Фробишер үкімет мүддесіне қайшы келетін түрлі жоспарларға қатысты. Ол, мүмкін, құпия кеңестің үндеусіз мақұлдауымен, қос агент ретінде жұмыс істеген болуы мүмкін. Ол қысқа уақыт ішінде Дезмонд графына Англиядан қашуға көмектесу жоспарына қатысты; содан кейін Испания патшасы үшін Флашингті басып алу үшін наразы ағылшын жалдамалыларының тобын басқару ұсынысы; және, ақырында, 1573 жылы ағылшын бүлікшісі Томас Стуклиді тұтқындау жоспары. Ұлттық биография сөздігінде Фробишер туралы алғашқы тікелей мәлімет 1566 жылғы екі тергеу туралы мемлекеттік құжаттардағы есеп болып табылады, «ол кемеге қарақшы ретінде дайындалған деген күдікпен». 1571 жылдың 21 тамызында капитан Э. Хорси Лорд Бёрглиге Портсмуттан «М. Фробишер үшін қаңқаны жарақтандыруды жеделдеттім» деп хабарлады; бұл Фробишердің корона қызметінде болғанының ең ерте жазбасы. 1572 жылы патшайымның бас министрі болған Бёргли 1572 жылы Лорд қазынашы болды. 1571 жылдың соңынан 1572 жылға дейін Фробишер Ирландия жағалауында теңізде мемлекеттік қызметте болды.

Солтүстік-батыс өткел

XVI ғасырдың көп бөлігінде Англия Катай мен Шығыс Үндістанға солтүстік жолдың мүмкіндігін талқылады және сынақтан өткізді. 1508 жылы Себастьян Кэбот солтүстік-батыс өткелін табу үшін алғашқы экспедициялардың бірін жетекшілік етті. 1530 жылдары Роберт Торн мен Роджер Барлоу Генри VIII-ді Солтүстік полюстен тікелей Қытайға жүзу жоспарымен қызықтыруға сәтсіз тырысты. 1551 жылы ағылшын саудагерлерінің компаниясы (кейін Московия компаниясы деп аталды) Катайға солтүстік-шығыс өткелін табу үшін құрылды. Бұл бастама жол таба алмаса да, Ресеймен ұзақ мерзімді сауда қатынастарын орнатты. 1560 жылдары Хамфри Гилберт солтүстік-батыс өткелін іздеуді ынталандырды және осы идеяны қолдау үшін егжей-тегжейлі трактат жазды. Фробишер 1560 жылға дейін солтүстік-батыс өткелін іздеуге қызығушылық танытса да, бұл идеяны белсенді түрде іске асыруға тек кейіннен кірісті. 1574 жылы Фробишер құпия кеңеске "Оңтүстік теңізге" (Тынық мұхиты) және одан Катайға солтүстік-батыс өткелін табу үшін экспедицияға жетекшілік етуге рұқсат және қаржылық қолдау сұрады. Оның ұсынысы кеңес мүшелерінің кейбіреуін қызықтырды, бірақ олар оны сақтықпен Московия компаниясына – Норвегия мен Ресейдің Арктика жағалауларында Солтүстік-шығыс өткелін іздеген және Шығысқа солтүстік теңіз жолдарына эксклюзивті құқыққа ие болған ағылшын саудагерлерінің консорциумына жолдады.

Бірінші сапар

1576 жылы Фробишер «Московия компаниясын» экспедициясына лицензия беруге көндірді. Компания директоры Майкл Локтың көмегімен (оның жақсы байланыстары бар әкесі Уильям Лок Генри VIII-ге жоғары сапалы маталар беруге эксклюзивті мерсерлік лицензия алған еді) Фробишер үш баркаға жеткілікті капитал жинады: Габриэль мен Майкл, әрқайсысы шамамен 20–25 тонналық, және 10 тонналық белгісіз пинасс, барлығы 35 адамнан тұратын экипаж. Елизавета патшайым «олардың ісіне риза» екенін жеткізді, ал кемелер 7 маусымда Блэкволлден жолға шықты. Олар Темза өзенімен төмен ағысқа қарай бет алғанда, Елизавета Гринвич сарайының терезесінен кемелерге қош сауын берді, сонымен қатар зеңбіректер салют атып, көптеген адамдар ынталы түрде қолдау көрсетті. 1576 жылдың 26 маусымында шағын флот Шетланд аралдарына жетіп, «Майкл» корпусындағы тесікті жөндеуге және баркалардың су ыдыстарын ауыстыруға тоқтады. Кемелер сол күні кешке желкен көтеріп, батысқа қарай бағыт алды. Олар үш күн бойы батыстан солтүстікке қарай жүзді, содан кейін қатты дауыл болды және 8 шілдеге дейін үздіксіз соқты. 1576 жылдың 11 шілдесінде олар Гренландияның оңтүстік-шығыс ұшындағы тауларды көрді, оны «Фрисландия» деп аталатын болмайтын аралмен шатастырды. Дэвис бұғазынан өтетін кезінде олар тағы бір қатты дауылға тап болды, нәтижесінде пинасс суға батып, «Майкл» Англияға қайтып келді, бірақ «Габриэль» төрт күн бойы жүзіп, Лабрадордың жағалауы деп ойлаған жерді көрді. Шындығында ол жер Баффин аралының ең оңтүстік ұшы болды; Фробишер оны «Елизавета патшайымының алқабы» деп атады. Кеме бірнеше күннен кейін Фробишер шығанағының аузына жетті, мұз бен желдің солтүстікке қарай саяхаттауға кедергі келтіргенін ескере отырып, Фробишер шығанақ бойымен батысқа қарай жүзуге бел буды, оны Солтүстік-Батыс өткелге кіретін жол деп есептеді, оны Фробишер бұғазы деп атады, «өзін сол арқылы айналып өтіп, басқа жағында ашық теңізге шығуға бола ма» деп ойлады. «Габриэль» шығанақтың солтүстік жағалауын көріп, солтүстік-батысқа қарай жүзді. 1576 жылдың 18 тамызында Бурч аралы табылды және кеме ұстасы, оны бірінші болып көрген адамның атымен аталды; сол жерде экспедиция жергілікті инуиттермен кездесті. Фробишер инуиттердің бірімен аймақты аралап шығуға келіскен соң, оны жағаға қайтару үшін кемедегі бес адамын жіберді, оларға басқаларға тым жақын болмауды бұйырды. Бірақ қайықтың экипажы бұған бағынбады, және Фробишердің бес адамы тұтқынға алынды. Көп күндік іздеуден кейін Фробишер бағынбаған теңізшілерді таба алмады, соңынан жоғалған қайықтың экипажымен алмасуға бола ма деп, жергілікті бір адамды тұтқынға алды. Тұтқын өзінің инуит әріптестерімен байланыс жасаудан бас тартты, және Фробишердің адамдарын олардың әріптестері ешқашан көрген жоқ, бірақ инуит ауызша дәстүрінде олар Баффин аралынан өздері жасаған қайықта кетуге тырысқанда қайтыс болғанға дейін бірнеше жыл бойы өз еріктерімен араларында өмір сүргендері айтылады. Осы уақытта, жергілікті адам «Осылайша, ол тұтқындыққа түскен кезде, өте ашу мен жеңілсіздіктен, аузындағы тілін екіге бөліп тістеді: бірақ ол содан өлмеді, Англияға келгенше өмір сүрді, содан кейін теңізде суық тигеннен өлді».

Фробишер үйге қайтып келді және 9 қазан күні Лондонға келгенде патшайым оны жақсы қабылдады. Фробишер қара тасқа мән бермеді, бірақ оны жаңа аумақтың иелену белгісі ретінде сақтап қалды. Майкл Лок Фробишердің Арктикадан Лондонға оралғаннан кейін оған жаңа жерден алынған алғашқы зат ретінде қара тасты бергенін айтты. Лок тастың үлгілерін Лондон мұнарасындағы патшалық сарапшыға және тағы екі сарапшыға әкелді, олардың барлығы оның құнды емес екенін мәлімдеді, өйткені ол марказит және алтын жоқ деді. Содан кейін Лок «кенді» Лондонда тұратын итальяндық алхимик Джованни Баттиста Аньеллоға алып барды, ол оның алтынды қамтитынын мәлімдеді. Аньелло кенді үш рет сынап, Локқа аз мөлшерде алтын шаңын көрсетті; басқа сарапшылар неге алтын таба алмады деген сұраққа Аньелло: «Bisogna sapere adulare la natura» («Табиғатты қалай мақтауға болатынын білу керек») деп жауап берді. Лок жағымсыз хабарларға мән бермей, патшайымға жігерлендіретін нәтиже туралы хабарлау үшін жасырын хат жазды және осы бағалауды инвесторларды басқа сапарды қаржыландыруға итермелеу үшін пайдаланды. Кейіннен тасқа Катай кәсіпорнының кәсіпкерлері үлкен көңіл бөлді, олар онда Мета Инкогнитаның тас аралдарында кен өндіруден үлкен пайда табу мүмкіндігін көрді; Аньелло тастан алтын ұнтақ алып жатқандығы туралы әңгіме соттың ішінде және одан бүкіл Лондонға тарады.

Екінші сапар

1577 жылы бұрынғыдан әлдеқайда үлкен экспедиция дайындалды. Корольдік 200 тонналық Корольдік теңіз кемесі, немесе «Айде» Катей компаниясына (Фробишердің өмірбаяны жазған Джеймс Макдермот оны сатты деседі) берілді және экспедицияға 1000 фунт стерлинг инвестицияланды. 1577 жылдың 30 наурызына дейін Фробишер патшайымнан солтүстік-батыс теңіздерінің жоғары адмиралы және барлық ашылған жерлердің губернаторы болып бекітілуін, сондай-ақ саудадан түскен пайданың бес пайызын алуын сұрады. Оның өтініші қабылданды ма, жоқ па белгісіз. Осы уақытта Майкл Лок патшайымнан өзінің жарғысын сұрады, оның талаптары бойынша Катей компаниясы Англияның батысы мен солтүстігіндегі барлық теңіздердің, аралдардың және жерлердің ресурстарын, сондай-ақ оларды мекендеген халықтар өндірген барлық тауарларды пайдалануға толық құқыққа ие болар еді; Фробишерге пайданың әлдеқайда аз бөлігі тиер еді. Локтың өтініші қарастырылмады, жарғы шығарылмады, сондай-ақ корольдік лицензия да берілмеді, бұл патшайымның пайдасына корпоративтік беймәлімдік тудырды. «Айдеден» басқа экспедицияға «Габриэль» және «Майкл» кемелері де кірді; Фробишердің «Айдедегі» орынбасары лейтенант Джордж Бест (кейін үш сапар туралы ең толық мәліметтерді жазды), шебер Кристофер Холл болды, ал навигатор Эдвард Фентон «Габриэльге» басшылық етті. Англияның көрнекті ғалымдарының бірі Джон Ди Катей компаниясының үлесін сатып алып, Фробишер мен Холлға навигациялық құралдарды және навигация математикасын үйретті, сондай-ақ экспедицияға қандай кітаптар, карталар мен құралдар сатып алу керектігін кеңес берді. Флот 1577 жылдың 27 мамырында Блэкволлдан шығып, Темза бойымен төмен қарай бет алды. Құпия кеңестің нұсқауына сәйкес, кемеде 90 теңізші, артиллерияшы және кеме жасаушы, сондай-ақ кен өңдеушілер, саудагерлер және отыз Корнуолл кеншісі бар, барлығы 120 адамнан аспауы керек еді; бұл сандарға жаңа жерлерде жұмыс істеу үшін жер аударылатын сотталғандардың тобы да кірді. Фробишер экипаж мүшелерінің белгіленген санынан кем дегенде жиырма, тіпті қырық адамға дейін көп болды. Алайда, Харвичте оны құпия кеңестің хаттары күтіп тұрды, онда оған артық адамдарды қысқарту бұйырылды; нәтижесінде, ол 31 мамырда сотталғандар мен бірнеше теңізшілерді портқа жағаға жіберіп, солтүстікке қарай Шотландияға бет бұрды. Флот 1577 жылдың 7 маусымында Оркни аралдарындағы Сент-Магнус шығанағына суға толу үшін тоқтады және сол күні кешкісін жаңадан ілгекті көтерді. Атлант мұхитынан өту кезінде ауа райы қолайлы болды және жел жақсы соқты, ал 4 шілдеде «Фрисландия» (Оңтүстік Гренландия) алғаш көрінді. Инуиттермен көп келіссөздер жүргізілді және шайқастар болды, сондай-ақ өткен жылы тұтқындалған бес адамды қайтарып алуға шұғыл, бірақ сәтсіз әрекеттер жасалды. Экспедиция Англияға 1577 жылдың 23 тамызында қайта оралды, ал «Айде» 23 қыркүйекте Уэльстегі Милфорд-Хэвенге жетті. Кейін «Габриэль» мен «Майкл» Бристоль және Ярмут қалаларына жеке-жеке келді. Үшеуі де Англияға келгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды, Каличоу тұтқындалған кезде қабырғасының қасақана сынғанынан алған жарақатынан қайтыс болды, ол өкпесін тесіп өткен еді. Фробишер Виндзорда патшайыммен күшін қосып, оның алғысын алды. Әкелген «кентің» (шамамен 200 тонна) сапасын анықтау үшін үлкен дайындықтар жасалды және көп шығын жұмсалды. Бұл көп уақыт алды.

Үшінші сапар

Осы арада патшайым мен оның сүйіктілерінің жаңа ашылған территорияның мол өнім беруіне деген үміті зор болды, оны патшайым өзі Meta Incognita деп атады. Фробишер тағы да патшайымның алдына келіп, ол оның мойнына әсем алтын тізбек салды. Экспедиция он бес кемеден тұрды: бас флагмандық кеме – «Айде», «Майкл» және «Габриэль», сондай-ақ «Джудит», «Деннис» немесе «Дионис», «Энн Фрэнсис», «Фрэнсис Фой» және «Мун Фой», «Лейсестердің аюы», «Томас Ипсуич», «Томас Аллен», «Арменолл», «Соломон Веймут», «Хопвелл» және «Бриджвотердің Эммануэлі». 1578 жылдың 3 маусымында экспедиция Плимуттен жол тартып, 20 маусымда Гренландияның оңтүстігіне жетті, онда Фробишер мен оның бірнеше серіктері жағаға қонуға мүмкіндік алды. 1578 жылдың 2 шілдесінде Фробишер шығанағының алды көрінді. Күшті дауыл мен қауіпті мұздықтар кездесуге кедергі келтірді, сонымен қатар 100 тонналық «Деннис» баркасының айсбергке шағылысып қирауына себеп болды, ал флотты Фробишер «Жалған бұғаз» деп атаған су арнасына қарама-қарсы итеріп жіберді. Ол бұл бұғаздың, қазіргі кездегі Хадсон бұғазы деп белгілі, Фробишер шығанағына қарағанда Солтүстік-Батыс жолына кіретін жол емес деп ойлады («Фробишердің бұғазы» оның пікірінше). Жаңа бұғаз бойымен шамамен алпыс миль жүрген соң, Фробишер өзінің ықыласымен кері қайтты, көптеген қиындықтар мен айырылыстардан кейін флот ақыры Фробишер шығанағында тоқтады. Осы сапарда «Эммануэль» кемесі «Адамдар арасындағы аралды» тапқандығын мәлімдеді. Елді мекен құруға бірнеше әрекет жасалды, көп мөлшерде кен тасымалданды, бірақ келіспеушілік пен наразылық сәтті колония құруға кедергі келтірді. 1578 жылдың тамыз айының соңғы күні флот кері жолға шығып, қазан айының басында Англияға жетті, бірақ «Эммануэль» кемесі Ирландияның батыс жағалауындағы Ард-на-Кэйтнде апатқа ұшырады. Кен Дартфордтағы Powder Mill Lane мекенжайындағы арнайы салынған қорыту зауытына жеткізілді; бес жыл бойы алтынды алуға және одан әрі сынақтар жүргізуге тырысты, бірақ кен құрамында бұршақ минералы бар құнды емес тау жынысы екені анықталды және соңында жол салуға және қабырғалар құрылысына пайдаланылды. «Cathay» компаниясы банкротқа ұшырады, ал Майкл Лок мүлдем құрып, бірнеше рет борышкерлер түрмесіне қамалды.

Ағылшын-испан соғысы

Катей компаниясының апатты нәтижесінен оның қаһарман саяхатшы ретіндегі беделіне нұқсан келтіп, оның осы саладағы қызметтеріне енді қажеттілік болмайтынын түсінген Фробишер басқа жұмыс іздеді. Ол Арктикадағы ірі үлескер, королеваның ең сенімді теңіз қолбасшыларының бірі сэр Уильям Винтерге жүгінді. Винтер төрт қарулы кемемен Англия тажына қарсы Десмонд көтерілісін басу үшін Ирландияға бағыт алды. Фробишер «Форсайт» кемесінің капитаны болып тағайындалды және 1580 жылдың наурыз айының басында теңізге шықты; қараша айында ол Кэрри округінің оңтүстік-батыс жағалауындағы Дингл түбегіндегі Смервик қоршауына қатысты, осы жерде екі жыл бұрын Эммануэль кемесі құлаған болатын. 1585 жылы Фробишер Фрэнсис Дрейктің испан порттары мен Батыс Үндістандағы кемелерге жасаған шабуылдарына қосылды, королева оны Дрейк флотының вице-адмиралы етіп тағайындады, ал оның флагманы «Примроза» болды. Саяхат басталғаннан кейін көп ұзамай Фробишер Дрейктің кеңесшілерінің таңдамалы тобына қабылданды (Кристофер Карлейл, Николс және Феннермен бірге). 1588 жылдың 20 шілдесінде испандық Армада Галисиядағы Корунадан Фландрия армиясын, оған Парма герцогы басшылық етіп, Англияға шабуыл жасау үшін жолға шықты. Сэр Фрэнсис Уолсингхэм Уайтхоллға Армада сол күні Ла-Манш бұғазының кіреберісінде көрінгенін хабарлайтын жеделхат жіберді. Екі теңіз күші алғаш рет қақтығысқан кезде Фробишер Корольдік теңіз күштерінің ең ірі кемесі «Триумфты» басқарды, сонымен қатар «Мерчант Роял», «Маргарет және Джон», «Центурион», «Алтын арыстан» және «Мэри Роза» кемелерінен құралған эскадраны жетекшілік етті.

Испандық армада

Соғыс кеңесінен кейін флоттың Лорд-адмиралы Лорд Ховард ағылшын флотын төрт эскадрильяға бөлді. Фробишер осы эскадрильялардың бірінің командирі болып тағайындалды және оған «Триумф», сондай-ақ лорд Шеффилдтің «Ақ аюы», лорд Томас Говардтың «Алтын арыстаны» және сэр Роберт Саутвеллдің «Элизабет Джонас» кемелері берілді – барлығы ауыр қаруланған кемелер еді. 1588 жылғы 21 шілдеде таңертең Фробишер «Триумф» кемесінде, Дрейк «Кек алу» кемесінде және Хокинс «Жеңіс» кемесінде испан қорғаныс құрамының теңізге қарайтын қанатына шабуыл жасады. Олар Сан-Хуан-де-Португалия кемесіне – Армаданың вице-адмиралы Хуан Мартинес де Рекальдеге тиесілі кемеге – зақым келтірді және оны Бискаян эскадрильясының галессаларымен құтқаруға мәжбүр етті. Сол күні Фробишер мен Хокинс андалузиялық эскадрильяның қолбасшысы Педро де Вальдеске қарсы шабуыл жасады. Вальдес өзінің «Нюэстра Сеньора дель Розарио» (Розарийдің біздің ханым) кемесін келесі күні таңертең Дрейк көмекке келгенше бермеді, бұл оның бәсекелесі Фробишерді қатты алаңдатты. Үш күннен кейін ағылшын флотын лорд Сеймурдың 35-40 кемеден тұратын каналдық патрулі күшейтті, ал Фробишер жаңадан құрылған эскадрильяның басқаруын қабылдады. 1588 жылғы 25 шілдеде таңертең Фробишердің эскадрильясы жағаға жақын болды, сол күні таңертең Армаданың жағаға ең жақын эскадрильясы осы эскадрилья болды. Теңіз толығымен тыныш еді, ол Медина Сидония герцогының флагманы «Сан Мартин» кемесіне шабуыл жасады және бірнеше күн бұрын болғандай, оған тағы да қуатты соққы берді. Алайда, оңтүстік-батыстан жел соққанда, бірнеше испандық галеондар кемеге жақындап, флагманды құтқарып қалды. Басқа ағылшын кемелері уақытында кері шегінді, бірақ «Триумф» Уайт аралындағы Дунноз мүйісінің жанындағы ағымға ілігіп қалды, ал отыздан астам Армада кемесі оған қарсы бет бұрды. Фробишер қайықтарын пайдаланып «Триумфты» тиімді түрде маневрледі және жел қайтадан өзгерген кезде қашып құтылуға қол жеткізді, бұл оған жағдайды бағалауға мүмкіндік берді. Фробишер 1588 жылғы 26 шілдеде лорд Говардтан, Говардтың флагманы «Арк Роял» кемесінде батырлығы үшін рыцарь атағын алды, осы құрметке Шеффилд, Томас Говард және Хокинс та ие болды. Екі күннен кейін ағылшындықтар сегіз өрт кемесін Армаданың тікелей ортасына жіберді, бұл оның капитандарын якорьларын кесуге мәжбүр етті. Шешуші шайқас 1588 жылғы 29 шілдеде Гравелинс жағалауындағы сайлау жерлерде өтті, онда Фробишер, Дрейк және Хокинс испандық кемелерін өз қаруларымен ұрып-соқты. Дрейк эскадрильясы Медина Сидонияның флагманы «Сан Мартин» кемесіне бір рет залп беріп, алға жылжиды. Фробишер, тікелей оның артында ағылшын желісінде, «Сан Мартинмен» жақын қашықтықта қалып, оның емен қабырғаларына пулядан оқ атып, оны алуға тырысты, бірақ сәтті болмады. Бес испан кемесі жоғалып кетті. Испания флотының жеңілісінен кейін «Revenge» испандық кемелерді мазалауға кірісті және 1590 жылы испандық қазына галеондарын ұстап алуға жасалған әрекеттерді басқарған кезде Фробишердің флагманы болды.

Кейінгі өмірі

1590 жылы Фробишер туған жері Алтфты аралап, Йоркшир графтығының теңдестері мен жер иелерінің үйлерінде құрметті қонақ ретінде қарсы алынды. Ол Томас, 1-ші барон Вентворттың қызы Дороти Вентвортқа (1543 – 3 қаңтар 1601) ерекше назар аударды, ол күйеуі Пол Уитпулдың қайтысынан кейін жесір қалған еді; қазан айына дейін ол Фробишердің екінші әйелі болды. 1591 жылдың қарашасында ол королевадан Йоркширдегі Уитвуд поместьесін белгісіз сомаға, ал Маттерси аббаттығына тиесілі Нотингемширдегі Финнингли Грейнджді 949 фунт стерлингке сатып алды. Фробишер Уитвудты өзінің басты резиденциясы етіп, жер иесі ретіндегі жаңа мәртебесіне лайық болды, бірақ ауылдық өмірге көп уақыт таба алмады. Келесі жылы Фробишер испан жағалауын блокадалау және испан қазына флотымен кездесу үшін жіберілген ағылшын флотын басқарды; оны королева, Камберленд графы, сэр Уолтер Рэли және оның інісі, сондай-ақ Джон Хокинс сияқты инвесторлар қаржыландырды. Рэли мен Камберленд экспедицияны ұйымдастырудың басты тізгінін ұстады, ал 28 ақпанда Рэлиге оны басқару тапсырылды; алайда, королева өзінің сүйіктісін теңізге жіберуге құлшынбады, ал ол теңіз өмірін жақсы көрмеген және флотты басқаруда тәжірибесі жоқ болғандықтан, Фробишерді оның орнына тағайындауды ұсынды. Флот екі дивизияға бөлінді, Фробишердің эскадрильясы Португалия жағалауындағы Бурлингстер маңындағы суларда патрульдеді, ал сэр Джон Бёрг (Боро) мен Джон Нортонның эскадрильялары Азор аралдарына бет алды, онда олар бай олжа – Madre de Deus кемесін жаулап алды, бұл жаңалықты естіген Фробишерді қатты ашуландырды. 1594 жылдың қыркүйегінде Фробишер Морлеи қаласын қоршап, оның тапсыруын талап еткен кемелер эскадрильясын басқарды. Келесі айда ол эскадрильясымен бірге Брест қаласын қоршауға және оған көмек көрсетуге қатысты, онда Форт Крозонды қоршау кезінде оң жамбасына оқ тиді. Оқты алып тастаған хирург оқтан қалған матаны ішінде қалдырып кетті, содан кейін инфекция пайда болып, ол 22 қарашада Плимут қаласында қайтыс болды. Оның жүрегі Плимут қаласындағы Сент-Эндрю шіркеуіне жерленді, ал денесі Лондонға жеткізіліп, Фор-стриттегі Сент-Джайлз-без-Крипплегейт шіркеуіне қойылды.

Ұлыбритания

Құрылыс кезінде эсминецке атау берілді, бірақ 1915 жылы суға түсірілгенде аталды. Ол 1921 жылы жаратылысынан алынып тасталды. Корольдік теңіз күштері оның құрметіне аталды. Ол 1915 жылы тапсырыс берілді және 1949 жылы жаратылысынан алынып тасталды. SR Lord Nelson класындағы бу локомотиві оның атымен аталды. Фробишер мүйісі, Лондондағы Барбикан мүлігінің бөлігі, Фробишердің құрметіне аталған. Оның естелігіне арналған әйнек суреттер Олл Сентс шіркеуінде, Нормантон қаласында, оның туған жері Алтфста, Батыс Йоркширде орналасқан. Алтфстағы Мартин Фробишер балалар мектебі оның атымен аталған. Нортгемптонширдегі Спраттон Холл дайындық мектебіндегі төрт үйдің бірі оның құрметіне аталды. Оның портреті Нормантон теміржол станциясында көруге болады. Фробишер II оқу кемесі, Рочдейл теңіз кадеттерінің оқу орталығы, оның атымен аталған.

Канада

Фробишер шығанағы (Нунавут) оның құрметіне аталған. Бұл сонымен қатар 1942 жылдан 1987 жылға дейін Нунавут астанасы Икалуиттің бұрынғы атауы болды. Қаланың әуежайы 1942 жылдан 1963 жылға дейін Фробишер шығанағы әуе базасы, ал 1963 жылдан 1987 жылға дейін Фробишер шығанағы әуежайы болып, кейін Икалуит әуежайы деп өзгертілді. Фробишердің флоты Солтүстік-Батыс Теңіз жолын табуға жасаған сәтсіз әрекеттен кейін Ньюфаундлендке қауіпсіз қонғаннан кейін алғашқы Алғыс айту күні тойланды. Мартин Фробишердің есімімен бір түрі бұталы раушан аталды. Фробишер, Саскачеван және Фробишер көлі, тиісінше Солтүстік және Оңтүстік Саскачеван аймақтарында орналасқан шағын елді мекендер.

Танымал мәдениетте

Ол "Теңіз шоқы" фильмінде кішігірім кейіпкер болып табылады, оны Роберт Уорвик ойнайды.