Кіріспе

Ағылшын ақыны және дипломаты (1503–1542)

Сер Томас Уайт (1503 жылдың 11 қазаны – 1542) – 16 ғасырғы ағылшын саясаткері, елшісі және лирикалық ақын, сонетті ағылшын әдебиетіне енгізгені үшін танымал. Ол Кенттегі Мейдстоун қаласының жанындағы Аллингтон қамалында дүниеге келді, бірақ оның отбасы бастапқыда Йоркширден шыққан. Оның отбасы Розалар соғысында Ланкастер тарапын қолдады. Оның анасы Анна Скиннер, ал әкесі Генрих, бұрын Ричард III тұтқындап, азаптаған болатын, Генрих VII-нің құпия кеңесшісі болды және Генрих VIII 1509 жылы таққа отырғанда сенімді кеңесшісі болып қалды. Томас Кембридж университетінің Сент-Джон колледжінде білім алғаннан кейін әкесімен бірге сарайға келді. Патшаның қызметіне кірісіп, көптеген маңызды дипломатиялық миссияларға ие болды. Қоғамдық өмірде оның басты демеушісі Томас Кромвелл болды, оның қайтысынан кейін ол шетелден қайтарылып, түрмеге қамалды (1541). Кейіннен ақталғанмен және босатылғанмен, көп ұзамай қайтыс болды. Оның өлеңдері сарайда таралды және өмірінде анонимді түрде «Венера соты» антологиясында (алғашқы басылымы шамамен 1537 жыл) жарияланған болуы мүмкін, бірақ оның атымен қайтысынан кейін ғана жарық көрді; оның өлеңдерін көрсететін және оған жатқызатын алғашқы маңызды кітап – Тоттельдің әртүрлі туындылары (1557), оның өлімінен кейін 15 жыл өткен соң басылды.

Ерте өмір

Томас Уайт 1503 жылы Кент қаласының Аллингтон ауылында, сэр Генри Уайт пен Суррейдегі Рейгейттен келген Джон Скиннердің қызы Энн Скиннердің ұлы ретінде дүниеге келді. Оның Генри есімді ағасы болған, ол нәресте кезінде қайтыс болған деп саналады, сондай-ақ Маргарет есімді әпкесі болды, ол сэр Энтони Лиге үйленді (1549 жылы қайтыс болды) және Елизавета патшайымның жауынгері, сэр Генри Лидің анасы болды.

Білім және дипломатиялық мансап

Уайттың бойы алты футтан асады, көрікті де, денесі күшті екендігі айтылады. Ол Генрих VIII-нің елшісі болған, бірақ Генрихтің қызметіне 1515 жылы «Ерекше ас ішетін» қызметкер ретінде кірді, және сол жылы Кембридждегі Сент-Джон колледжінде оқуға түсті. Оның әкесі сэр Томас Болейнмен Норвич қамалының констеблі болып байланыста болған, сондықтан Уайт Анна Болейнмен таныс болды. 1526 жылы Испанияға дипломатиялық миссиядан кейін, ол Бедфордтың 1-ші графы сэр Джон Расселмен бірге Римге барып, папа Климент VII-ге Генрих VIII-нің Арагондық Екатеринамен жасаған некесін жою туралы өтініш беруге көмектесті, осылайша оның Анна Болейнге үйленуіне мүмкіндік жасауды үміттенеді. Расселдің денсаулығы нашарлағандықтан, Уайтты да Венеция Республикасымен келіссөздер жүргізуге жіберді. Кейбір деректерге сәйкес, 1527 жылы император Карл V Римді басып алып, папаны тұтқындағанда Уайт оның әскеріне түскен, бірақ ол қашып, Англияға оралған. 1528 жылдан 1530 жылға дейін Уайт Каледе бас маршал қызметін атқарды. Одан кейін де ол Генрихтің қызметінде болды, алайда 1536 жылы бір айға Лондон мұнарасына қамалды, мүмкін Генрих патшайымды айыптауға итермелеуді көздеген болуы мүмкін. 1535 жылы ол рыцарь дәрежесіне ие болды және 1536 жылы Кенттің жоғары шерифі болып тағайындалды. Осы кезде ол ханшайым Мэридің заңды емес екендігі туралы жариялаудан кейін ренжіді, сол себепті Карл V-ге елші ретінде Испанияға жіберілді; олар туысқандық байланыста болған және бір кезде қысқа мерзімге үйленуге келісім берген еді. Уайт өз мақсатына жете алмаса да, кейбір әріптестері оны сенімсіздікпен қарады, бірақ ол кем дегенде Кромвельдің тірілігінде оның Кромвельмен жақын қарым-қатынасының арқасында қорғалды. Уайт 1541 жылдың желтоқсан айында Кент графтығының депутаты (МП) болып сайланды. Бір жылдан кейін олардың Томас (1521–1554) есімді ұлы дүниеге келді, ол әкесінің қайтысынан кейін шамамен 12 жыл өткен соң Уайттың бүліктерін басқарды. 1524 жылы Генрих VIII Уайтты елшілік қызметке тағайындады, ал көп ұзамай ол әйелімен адалдықтан айнып, ажырасты.

Уайттың поэзиясы мен ықпалы

Уайтттің мақсаты – ағылшын тілін жетілдіру, оны өркениетке жеткізу, оның мүмкіндіктерін басқа еуропалық тілдермен теңестіру болды. Оның поэзиясын Ренессанс әдебиетіндегі петраркизм ағымының бір бөлігі деп қарастыруға болады. Оның әдеби туындыларының көп бөлігі итальян ақыны Петрарканың сонеттерін аударудан және оларға ұқсатудан тұрады; ол өзі де сонеттер жазды. Ол Петрарканың сонеттерінен тақырыптар алды, бірақ оның ұйқас схемалары едәуір өзгеше. Петрарканың сонеттері abba abba ұйқасымен "октавадан" тұрады, одан кейін әртүрлі ұйқас схемалары бар "сестет" келеді. Уайатт Петрарканың октавасын қолданады, бірақ оның ең көп қолданылатын сестет схемасы – cddc ee. Уайатт рондо, эпиграммалар, терца рима, оттава рима әндері мен сатиралар, сондай-ақ моноримдер, қайырман жолдары бар үштіктер, әртүрлі ұзындығы мен ұйқас схемалары бар төрттіктер, кодилі бар төрттіктер және француздық дозайн мен треизайна формалары сияқты өлең құрылымдарымен тәжірибе жасады. Ол 12 буынды ямбикалық жолдан (александрин) және 14 буынды ямбикалық жолдан (төртінші жол) тұратын ұйқас жұптарын енгізді, сонымен қатар ямбикалық тетраметрдің шебері саналады. Уайатттың поэзиясында классикалық және итальяндық үлгілер көрінеді, бірақ ол Джеффри Чосердің шығармаларын да бағалады, ал оның сөздік қоры Чосердің сөздігіне ұқсас; мысалы, ол Чосердің «Олар менің қолымнан қашады» деген шығармасында «жаңалыққа құштарлық» деген сөзін қолданады. Оның көптеген өлеңдері романтикалық махаббаттың сынақтары мен сүйген адамның қол жеткізбес немесе қатал сүйіктіге деген адалдығы туралы. Басқа өлеңдері – Тюдор сарайында билікке ұмтылған сарайлықтардың жеңілтек сөздері мен құлшыныстарына қатысты өткір, сатиралық айыптамалар. Уайатттың өлеңдері қысқа, бірақ көп. Оның 96 махаббат өлеңі 1557 жылы «Тоттелдің әртүрлі жинағы» атты жинақта қайтыс болғаннан кейін жарық көрді. Олардың арасында 31 сонет ерекше көзге түседі, ол ағылшын тіліндегі алғашқы сонеттер. Олардың он біреуі Петраркадан аударылған, ал барлығы Уайатт енгізген аяқтаудан басқа Петрарка формасында жазылған. Мазмұнында ойлы және терең болған сонеттер, жаңа формада Уайатт тапқан қиындықтарды көрсететін құрылымдық қатаңдық пен метрлік белгісіздікке ие. Дегенмен, олардың қысқалығы ертедегі поэзияның көп сөзділігі мен мәдениетсіздігінен үлкен қадамды білдіреді. Уайатт жеке пікірді ағылшын поэзиясына енгізуге де жауапты, өйткені ол өзінің үлгілерін жақсырақ ұстанғанымен, өзінің жеке тәжірибелерін жазды. Оның эпиграммалары, әндері мен рондолары сонеттерге қарағанда жеңіл, олар жаңа романтизмге тән қамқорлық пен әдемілікті көрсетеді. Оның сатиралары итальяндық терца римамен жазылған, бұл да инновациялық тенденциялардың бағытын көрсетеді.

Атауы

Эгертон қолжазбасы – Уайаттың өлеңдері мен аудармаларының жеке таңдауын қамтитын альбом, онда 123 мәтін сақталған, олардың бір бөлігі оның қолымен жазылған. Тоттелдің «Әртүрлі шығармалары» (1557) – Уайаттың өлімінен кейін оның беделін қалыптастырған Елизавета заманының антологиясы; онда оған 96 өлең жатқызылған, ал 33-і Эгертон қолжазбасында кездеспейді. Осы 156 өлең объективті деректерге сүйене отырып, Уайаттың туындылары деп сенімді түрде айтуға болады. Тағы 129 өлең тек редакторлық бағалау негізінде жазылған. Олар негізінен Девоншир қолжазбалар жинағы мен Блэдж қолжазбасынан алынған. Ребхольц «Сэр Томас Уайат. Толық өлеңдер» кітабының алғы сөзінде: «Уайаттың қай өлеңдерін жазғанын анықтау мәселесі әлі шешілмеген» деп мәлімдейді. Дегенмен, осы мәселенің шешімі бұрыннан да қолда болды және қазір де бар. Ребхольц Кеннет Мьюр мен Патрисия Томсонның 1969 жылғы басылымынан Уайатқа жатқызылған 285 өлеңнің канонын толығымен қабылдады. Бұл Мьюрдің Уайаттың үшінші басылымы болды (біріншісі – 1949 жылғы, екіншісі – 1963 жылғы), олардың әрқайсысына ол негізінен Девоншир қолжазбасына енгізілген жүздеген анонимді өлеңдерден, содан кейін жаңадан табылған Блэдж қолжазбасынан – Мьюрдің жеке пікірінен немесе қалауынан басқа ешқандай негізсіз Уайатқа жатқызылған өлеңдерді қосты. 1970 жылдардың басында Джост Даалдер Уайат канонын деректі фактілерге сәйкес жаңартуға тырысып, ішінара сәтті болған басылым шығарды (Оксфорд, 1975). Сондай-ақ сол жылы Ричард Харриер қолжазбалық деректерді филологиялық тұрғыдан зерттеген «Сэр Томас Уайат поэзиясының каноны» (Гарвард университетінің баспасы, 1975) атты маңызды еңбегін жариялады. Харриер деректік фактілерді мұқият зерттеп, Уайат өлеңдерінің фактіге негізделген канонын құрды. Кейінгі зерттеулер (Хелен Барон, 1989 және 1994, және Джейсон Пауэлл, 2009) Харриердің талдауының негізгі бағыттарын растады. Харриердің талдауына сүйене отырып, Ребхольц басылымына енген 285 өлеңнің 101-і Уайаттың туындылары емес екені анықталды. Харриердің зерттеулері Эгертон қолжазбасы мен Тоттелдің еңбектерінен басқа көздерден алынған тағы 33 өлеңнің берік деректік дәлелдер мен сенімді редакторлық бағалау негізінде Уайатқа жатқызылуы мүмкін екенін көрсетті. Осы анықталған фактілерді көрсететін Уайат поэзиясының жаңа басылымы қажет.

Бағалау

Уайттың туындыларына қатысты сын пікірлер кең ауқымда әртүрлі болды. Он сегізінші ғасырдың сыншысы Томас Уортон Уайтты өзінің замандасы Генри Ховардтан "кемтар" деп есептеді және Уайттың "таланттылығы моральдық және нұсқаулық сипатта" екенін айтса да, оны "бірінші өте шебер ағылшын сатиригі" деп бағалады. ХХ ғасырда оның танымалдылығы қайта жанданып, сыншылардың қызығушылығы арта түсті. Оның өлеңдері Езра Паунд, Марианна Мур, Джон Берриман, Ивор Винтерс, Базил Бантинг, Луи Зукофский және Джордж Оппен сияқты көптеген ақындар тарапынан мақтауға ие болды. К. С. Льюис оны "Сұр дәуірдің әкесі" деп атады (яғни әшекейсіз), ол 16 ғасырды "алтын" дәуір деп сипаттайды. Патриция Томсон Уайтты "Ағылшын поэзиясының әкесі" деп сипаттайды.

Неке адалдығын бұзуда айыпталып , түрмеге қамалған

1536 жылы мамыр айында Уайт Анна Болейнмен неке адалдығын бұзғаны үшін Лондон мұнарасына қамалды. Сол жылы Томас Кромвельмен немесе оның әкесімен болған достығы арқасында босатылып, қызметіне оралды. Мұнарада тұрғанда, ол Анна Болейннің (1536 жылғы 19 мамырда) өлім жазасын тамашалаған болуы мүмкін, сондай-ақ онымен неке адалдығын бұзды деген айыппен тағы бес адамның өлім жазасын өз камерасының терезесінен көрген болуы мүмкін; ол осы оқиғадан шабыттанған өлең жазған болуы мүмкін. 1537 жыл шамасында Элизабет Даррелл Томасқа сүйікті болды, ол бұрын Арагондық Екатеринаның қызметкері болған. Ол Уайаттан үш ұл тудырды. 1540 жылға қарай, ол қайтадан корольдің құрметіне ие болды, өйткені оған таратылған Боксли аббаттығының жері мен көптеген иеліктері берілді. Дегенмен, 1541 жылы ол тағы да мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айып тағылды; айып қайта алынды, бірақ королева Кэтрин Говардтың араласуы және әйелімен келісу шартымен ғана. Ол толық кешірім алып, елшілік қызметіне қайта оралды. Кэтрин Говардтың өлім жазасынан кейін, Уайттың әйелі Елизаветаның әлі де Уайтпен некеде болғанына қарамастан, Генрих VIII-нің келесі әйелі болуы мүмкін деген қауесет тарады. Ол көп ұзамай ауырып, 1542 жылғы 11 қазанда 39 жасында қайтыс болды. Ол Шерборн аббаттығында жерленген.

Ұрпақтар мен туыстар

Уайт қайтыс болғаннан соң ұзақ уақыт өткенде, оның жалғыз заңды ұлы, Томас Уайт Кенже, Генридің қызы Мэри I-ге қарсы сәтсіз көтеріліс ұйымдастырды, соның салдарынан өлім жазасына кесілді. Көтерілістің мақсаты – Анна Болейннің протестанттық көзқарасты қызы Елизаветаны таққа отырғызу еді. Уайт – Виндзор герцогының әйелі, бұрынғы король Эдуард VIII-нің әйелі Уолис Симпсонның арғы атасы. Томас Уайттің шөбересі Вирджиния колониясының губернаторы, сэр Фрэнсис Уайт болды.