Кіріспе
Белгіленбеген немесе күзетілмейтін аймақтарда шаңғы тебу – белгіленбеген немесе күзетілмейтін аймақтарда шаңғымен жүру. Шаңғы туризмі көбінесе тау-шаңғы жолдарынан және шаңғы курорттарынан тыс жерлерде жасалады және бір күннен астам уақытқа созылуы мүмкін. Бұл тау шаңғысына ұқсас, бірақ шаңғы көтергішін немесе көлікті пайдалануды қамтымайды. Шаңғы туризмі скандинавиялық және альпілік шаңғы элементтерін біріктіреді және Telemark және randonnée сияқты қосалқы салаларды қамтиды. Шаңғышының өкшелері "бос" болуы – яғни шаңғыға бекітілмегені – ерекшелік болып табылады, бұл тегіс және тік беткейлерде қозғалуға және көтерілуге табиғи сырғанау мүмкіндігін береді. Шаңғы туризмін жаңа қар іздеген шаңғышылар, альпинистер және курорттардағы дәстүрлі тау шаңғысының жоғары құнынан қашуды қалайтындар қолданады. Туризмге тәуелсіз бағдарлау дағдылары қажет, сондай-ақ қар көшкіні қаупі бар жерлерде маршрут табу қажет болуы мүмкін. Бұл жаяу серуендеу және далалық саяхаттаумен салыстырылады. Шаңғы альпинизмі – Telemark, альпілік және тау шаңғысы спортын альпинизммен біріктіретін шаңғы туризмінің бір түрі.
Ski touring is skiing in the backcountry on unmarked or unpatrolled areas. Touring is typically done off piste and outside of ski resorts, and may extend over a period of more than one day. It is similar to backcountry skiing but excludes the use of a ski lift or transport. Ski touring combines elements of Nordic and alpine skiing and embraces such sub disciplines as Telemark and randonnée. A defining characteristic is that the skier's heels are "free" – i. e. not bound to the skis – in order to allow a natural gliding motion while traversing and ascending terrain which may range from perfectly flat to extremely steep. Ski touring has been adopted by skiers seeking new snow, by alpinists, and by those wishing to avoid the high costs of traditional alpine skiing at resorts. Touring requires independent navigation skills and may involve route finding through potential avalanche terrain. It has parallels with hiking and wilderness backpacking. Ski mountaineering is a form of ski touring which variously combines the sports of Telemark, alpine, and backcountry skiing with that of mountaineering.
Тарих
Тау шаңғысы туризмінің алғашқы қадамдарының бірін жасағандардың арасында Джон "Сноушу" Томпсон бар, ол, мүмкін, қазіргі заманғы тау шаңғышының алғашқы өкілі және көп саяхатшы. Ол айына кем дегенде екі рет Сьерра-Невада тауларының тік шығыс беткейімен Калифорнияның шалғайдағы кеншілер лагерьлері мен елді мекендеріне пошта жеткізу үшін шаңғыларын пайдаланған. Оның бұл қызметі 1855 жылы басталып, кем дегенде 20 жылға созылды. Томпсонның 145 шақырымдық жолына үш күн жұмсалып, кері қайтуға 48 сағат кеткен, ол пошта жүктерін көтеріп, олардың салмағы артты. 1880 жылы Норвегиядағы Кейзер өткелін шаңғымен кесіп өткен Сесил Слингсби – еуропалықтардың бұл саланың алғашқы өкілдерінің бірі. Адольфо Кинд, Арнольд Ланн, Отторино Мезалама, Патрик Валенсант және Килиан Йорнет Бургада да осы іске үлес қосып, жол ашқандардың қатарында.
Терминология
Шаңғымен саяхаттау – шаңғыны шешіп алмастан, тауға көтерілу және төмен түсуді қамтиды. Жерге қалай жету және қызмет көрсету орталықтарына жақындығы бойынша әртүрлі терминдер пайда болған. Frontcountry – шаңғы жолдарынан тыс, бірақ шаңғы курортының шекарасындағы, шаңғы көтергіштері мен шұғыл көмек қызметтері жақын жерде орналасқан аймақ. Slackcountry – шаңғы курортының шекарасынан тыс жер, лифт арқылы, арнайы жабдықтар (терілер немесе ботпақтар) қолданбай қол жетімді. Көбінесе лифтқа қайта оралу мүмкіндігі де осыған кіреді. Талапкерлер үшін slackcountry саяхаты көлікті шаттл ретінде пайдалануды да қамти алады. Sidecountry – шаңғы курортының шекарасынан тыс, бірақ шаңғы көтергіші арқылы қол жетімді аймақ. Әдетте, sidecountry-ге жету үшін немесе одан қайту үшін шаңғышы шаңғы курортының шекарасында өрлеуге, терілерді пайдалануға немесе жаяу көтерілуге тиіс, немесе осылардың барлығына да. Backcountry – шаңғы курортының шекарасынан тыс, шалғай орналасқан және шаңғы көтергіші арқылы қол жетімді емес аймақтар.
Жабдықтардың түрлері
Альпілік шаңғы жабдығын, табанды жоғары көтерілу кезінде еркін қозғалтуға мүмкіндік беретін алынып тасталатын байлаушы элементімен толықтыру арқылы шаңғы туризмі үшін де пайдалануға болады. Скандинавиялық шаңғы туризмі – бұл табанды әрдайым босататын байлауы бар шаңғымен жүру. Осылайша, скандинавиялық шаңғышыларға көтерілу және түсу режимдерін ауыстырудың қажеті болмайды, бұл бедерлі жерлерде тиімді болуы мүмкін. Шаманың жеңіл, қарапайым бөлігінде скандинавиялық шаңғылар тар, шеттері жоқ, дайындалған трассаларға немесе қардың қолайлы жағдайларына арналған кросс-кантри типті болуы мүмкін, олар жұмсақ немесе төмен аяқ киімдерге ұқсас аяқ киімдермен қолданылады. Backcountry Nordic, дәстүрлі скандинавиялық жиындықтан ауыррақ болады, бірақ толық Telemark жиынтығындай үлкен және ауыр емес. Телемарк шаңғысы – скандинавиялық шаңғы жабдығының ауыр бөлігі, тік Backcountry жерінде немесе шаңғы курорттарында пайдалануға арналған. Альпілік туристік (AT) немесе жаяу шаңғы жабдықтары тік жерлерде шаңғы туризмі үшін арнайы жасалған; әдеттегі тау шаңғысы байлауына ұқсас арнайы альпілік туристік байлау, табанды көтерілуді жеңілдету үшін көтеруге мүмкіндік береді, ал төмен түскенде толық қолдау үшін бекітіледі.
Көтерілу көмекшілері
Көтерілуді жеңілдету үшін әртүрлі құрылғыларды пайдалануға болады. Шаңғының төменгі бөлігінің орталық бөлігіне бедерленген "балық қабығы" пішінді үйкеліс көмектесуші құралдар немесе ортаңғы ойыстағы жабысқақ шаңғы майы төмен бұрышта немесе тегіс жерде қолданылады. Егер "балық қабығы" немесе шаңғы майы тік беткейге көтерілу үшін жеткілікті ұстанымды қамтамасыз етпесе, шаңғыға арналған тері қолданылады. Мұз жағдайы өте нашар болса немесе беткей теріге арналғаннан да тік болса, шаңғыға тісті тізгіштер бекітіледі.
Шаңғы туристік аймақтары
Шаңғымен серуендеуге қолайлы қар мен жер бедері және жол басына жетуге ыңғайлы жағдайлар бар кез келген жерде жүзеге асырылуы мүмкін, яғни қардан тазаланған жолдармен, қар тартқыштармен немесе ұшақпен.
Исландия
Іс-шаралар Солтүстік Исландиядағы Тролл түбегінде ортаталастырылған.
Норвегия
Норвегияда туризмнің ұзақ тарихы бар. Шаңғы тебу бастапқыда қысқы көлік құралы ретінде пайдаланылды, ал шаңғымен саяхаттау норвегиялық Фридтжоф Нансен және Роальд Амундсен сияқты саяхатшылардың полярлық экспедицияларының негізін қалады. Норвегияда орманды және орман шебінен жоғары таулы аймақтарда мыңдаған шақырым белгіленген шаңғы жолдары бар. Бұл жолдарды Осломарка аймағындағы Skiforeningen және Норвегия жаяу жүру қауымдастығы (Den norske turistforening; DNT) сияқты ұйымдар ұстап тұрады, соның ішінде Hardangervidda, Rondane және Jotunheimen аймақтары да бар. Норвегия жаяу жүру қауымдастығы (DNT) Норвегиядағы тау жолдары мен жатақжайларды күтіп ұстайды және 200 000-нан астам мүшесі бар.
Еуропа Альпі
Жоғарғы маршрут және Тироль шаңғымен жүруге танымал аймақтар.
Косово, Албания және Солтүстік Македония
Көптеген компаниялар Шарр тауларын ортақтайтын осы үш елде тау шаңғысымен саяхаттау қызметтерін ұсына бастады. Бұл турлар 5-10 күнге созылады және шаңғы курорттарынан алыс, табиғи көріністерге толы болғандықтан ерекше.
Канада
Шаңғылы аймақтар Роки тауларының айналасында шоғырланған және Жаспер ұлттық паркі, Роджерс асуы, Вапта, Ревелстоук және Голденді қамтиды, бұл Британдық Колумбияның оңтүстік-шығысында Колумбия және Кикинг-Хорс өзендерінің қосылған жерінде орналасқан. Шығысында Роки тауларымен, батысында Пурселл және Селкирк тауларымен қоршалған Кананаскис аймағы, Скина таулары, Чик-Чок таулары және Грос-Морн ұлттық паркі де шаңғымен жүруді ұнататындарды қызықтырады.
Америка Құрама Штаттары
Туризм АҚШ-та жеткілікті қар жауатын кез келген жерде жүзеге асырылады, мысалы, Джексон-Хоул, Лавленд-Пасс, Бертхуд-Пасс және Сьерра-Невада сияқты аймақтарда.
and the Sierra Nevada.
Жаңа Зеландия
Жаңа Зеландияның шаңғы тебу аймақтарына Артур өткелі ұлттық паркі, Орталық Отаго, Фиордланд, Аораки Маунт Кук ұлттық паркі, Руапеху тауы, Нельсон, Ōхау, Ванака және Ароусмит жотасы жатады.